Vrouw in de wolken

In Per Kirkeby’s landschap is het beeld van een vrouw te zien. Dat herinnert aan Goethe, die in Faust ook iets dergelijks laat opdoemen in een wolk.

De witte, buigende lijnen (nochtans droog geschilderd en lijkend op krijt) brengen een stugge landschappelijke verdeling van velden en percelen in het schilderij, zodat de zwevende kleuren nog enig houvast hebben. Maar eerst: het werk van Per Kirkeby heet Zomeravond - Vibeke. Boven in het schilderij, boven het groen, was er helder blauw licht voordat dat versluierd werd door violet en roze. Dat zijn kleuren van een zomeravond wanneer de zon al vrijwel achter de horizon verdwenen is maar het laatste licht van onderen nog tegen een wolk schijnt. Het ziet ernaar uit dat dat gekleurde licht Kirkeby in het hoofd zat toen hij bezig was met verf dit beeld in elkaar te zetten. De vermengingen van de kleuren, in dat licht, zijn onnavolgbaar omdat de kleuren tegelijkertijd steeds in schommelende beweging blijven. Linksboven is het violette roze het meest intens, en een kleur waarvan de straling op allerlei plekken door het schilderij sijpelt. Hier en daar is het dun en vlekkerig over het groen gezet. Ergens in het midden is het een horizontale beweging geworden waarbij het roze zich met geelgroen vermengt. Boven in het beeld (in de lucht) wordt het violet ijler en wat grijzer. Het beweegt naar rechts. Dan glijdt het als een zachte vlek langzaam naar beneden terwijl de kleur voller wordt. Daar is het ineens de volle roze wang van Vibeke.
Als je het weet, zie je het meteen. Van net onder een stuk blauwzwarte lucht, rechtsboven, begint een soepele witte lijn, buigend, de vorm te beschrijven van het profiel van een gezicht. Onderin zien we een kin en verder, waar over de lijn weer met grijzig geel gekrabbeld is, was er de neus en de bolling van de wang. Langs dat profiel, van zijn toenmalige vrouw, kijken we in misschien een tuin. Het was iets wat ook Munch graag schilderde: een vrouw op een veranda tegen de achtergrond voor een tuin in het schemerlicht van de avond. Maar Kirkeby is abstracter. Wat hem bezighoudt, als motief waarvan het schilderij kan losraken en groeien, is de gebogen lijn van het profiel, gezien zonder dat je nog ogen ziet, als een masker. Ik ken het uit tekeningen en ook van bronzen sculpturen waarbij dat profiel dan de contour vormt van één kant van het volume dat aan de andere kant gewoon verbrokkelt. In dit schilderij verdwijnt het hoofd rechts voorbij de rand van het vlak. Maar ook werken dat profiel en de sluier van violetroze licht tot op de wang als de voorgrond van het tafereel. Daaraan voorbij opent zich de ruimte van het landschap. Tegen die tijd, echter, is het schilderij ver verwijderd geraakt van het oorspronkelijke motief en is het een symfonisch schouwspel van in elkaar versmeltende, deinende kleuren geworden die Kirkeby aan onze blik voorbij laat trekken. Ze zijn ongrijpbaar maar toch worden ze, als in het Gezicht op Delft het zonlicht, in verf onvergetelijk zichtbaar.
In Faust II, aan het begin van het vierde bedrijf, wordt Faust door een wolk op een rotsige bergtop afgezet. Vandaar zal hij de wereld overzien. Omdat Goethe de scène ook ruimte moest geven, liet hij Faust in zijn monoloog eerst de wolk nakijken die zich langzaam van de berg losmaakt: ‘Naar ’t oosten drijft de massa in gebalde stoet/ en vol ontzag oog ik het grootse schouwspel na./ Het deelt zich, zoals golven steeds veranderend.’ Terwijl de wolk zich verwijdert, denkt Faust nog een Frauenbild te zien opdoemen, Helena wellicht, maar dan is dat ook weer voorbij en de wolk: 'Breed, vormloos opgehoopt/ rust het in ’t oosten, als een ijsberg star…’ Wat we hier lezen is hoe Goethe, de Augenmensch, zelf naar het landschap kijkt en zo ook Faust liet zien wat hij voor zich zag - en zijn oog de verte in trok waar hij in de diepte van het dal de wereld kon gaan zien. Ik kom erop omdat ik in Faust had zitten lezen toen ik naar het schilderij van Kirkeby keek en naar die onbestemde, onbestendige kleuren. Keek hij net als Goethe, of keek Goethe al als Kirkeby? Zo denken is niet eens zo vreemd: theatraal kan de schilder ook zijn. Tussen de verschillende episodes van de film Over the Waves van Lars von Trier zien we donkerkleurige landschappelijke visioenen verschijnen. Deze traag golvende beelden waren ontworpen door Per Kirkeby.

PS Tentoonstellingen van Per Kirkeby zijn nu te zien in Brussel (Palais des Beaux-Arts) en binnenkort in museum Küppersmühl in Duisburg. De vertaling van Faust is van Ard Posthuma, 2008, in de onvolprezen Perpetua Reeks