Vrouwenstemmen

Beurtelings zijn Groene-redacteuren een aantal weken de gast van een Oegandees dagblad, een Boliviaanse tv-zender of een Vietnamees weekblad. Vanaf de Redactie Binnenland berichten ze over het dagelijks leven ter plekke. Deze week de derde aflevering rondom The Globe, een tweetalig krantje in Kazachstan.

ALMATY - Op 10 oktober aanstaande kiezen de Kazachen een nieuw parlement. President Nazarbayev vertrouwt op zijn fraudemachine. Maar dit keer zijn er meer partijen dan ooit. Zelfs een vrouwenpartij. Een bericht van het Kazachse seksenfront.
‘Laat er een aardbeving komen die al deze paleizen met de grond gelijkmaakt, en laat Nazarbayev levend onder het puin begraven worden!’ gilt de gepensioneerde vrouw me in het gezicht. We staan op de trappen van een van de twee gigantomane paleizen die president Nazarbayev te zijner ere in Almaty heeft neergepoot. Tegenover ons, op het nationale monument, zingen zangeressen van de C-garnituur ten overstaan van een handjevol mensen de lof van het geliefde moederland Kazachstan. Het is, zo besloten de autoriteiten een paar dagen geleden nogal plotseling, de Dag van de Grondwet. Het heeft de berooide pensioentrekkers van de zogeheten Generatie-beweging er niet van weerhouden hun maandelijkse protestbijeenkomst op hetzelfde nationale plein te beleggen. Over de immense vlakte schrijdt de burgemeester van de stad met vrouw en dochtertje voorbij, omstuwd door bodyguards die hen tegen de afwezigen op het feest beschermen. Zelfs de opgetrommelde schoolkinderen zijn al naar prettiger oorden vertrokken.
'Veertig jaar lang was ik kindertandarts, veertig jaar! Al die tijd verheugde ik me op mijn pensioen van honderd roebel, want dat kreeg iedereen, van Moskou tot de Zwarte Zee. Dat was een menswaardig pensioen, en wat heb ik nu? Ik kan net mijn flatje betalen, mijn kinderen zijn werkloos, ik scharrel langs de straten in de hoop een paar lege flessen te vinden waar ik statiegeld voor krijg. We zijn tot bedelaars gedegradeerd.’
VERGEEFS ZOEKEN we onder de demonstranten naar Irina Savostina, de 67-jarige vrouw die tot de icoon van de Generatie-beweging is uitgegroeid. Meer dan eens heeft ze voor haar activisme in de gevangenis gezeten. Ze was vastbesloten de confrontatie met Nazarbayevs grondwetsfeestje aan te gaan, maar ze lag de laatste dagen in het ziekenhuis. Niet zij maar een spraakzame kolonel-in-ruste is nu het middelpunt van de samenklonterende ouderen. Hij oreert over het ongelukkige seksleven der Kazachen. 'Na een dag vergeefs wachten op de Sejfullina (de straat waar groepjes werkloze mannen wachten op mensen die dagloners zoeken - av) komt hij moe thuis en wil seks met zijn nog vermoeidere vrouw. Nog niet zo lang geleden is haar baby gestorven, ze wil er niet nog een, want ook die zal ze niet kunnen voeden. Dus slaat ze haar man van zich af. Zo troosteloos is het seksleven van de Kazachen, zo troosteloos als het dagelijks leven zelf.’
De vrouwelijke pensioentrekkers hangen aan de lippen van de aantrekkelijke kolonel. 'En denk maar niet dat de president het beter heeft. Of de heren politici. Die ge ven zich af met hoeren in sauna’s, of ze pikken ze op van de Sejfullina (de straat waar ’s nachts werkloze vrouwen wachten op mensen die nachtloners zoeken - av). Nee, er is geen seks in Kazachstan! Ik heb dat laatst in de krant nog eens uitvoerig uiteengezet. En wist u trouwens dat u ook op mij kunt stemmen bij de aanstaande verkiezingen?’
Diezelfde avond kom ik in de buurt waar ik verblijf, op straat een breedlachende heer in grijs T-shirt tegen. 'Wij hebben elkaar eerder gezien, vandaag’, giert hij mij tegemoet. Ik zou hem bijna niet herkennen, zonder dat uniform vol sovjetonderscheidingen. 'Ah, burger kolonel Toguzdayev, u bent het!’ Hij schudt mij hartelijk de hand. Een komediespeler? Die avond zie ik in de oppositiekrant De Eenentwintigste Eeuw een paginagroot, zeer doorwrocht artikel van zijn hand over de roverspraktijken van president Nazarbayev.
ER BLIJKEN wel vijf immense universiteitsgebouwen getooid te zijn met het adres Abaia nummer 8. En intern bellen om het juiste gebouw te vinden blijkt onmogelijk: alle telefoonlijnen zijn afgesloten vanwege de bezuinigingen. Dat Bakhytzhamal Bekturganova op haar kamer over de enige werkende airconditioning in het hele gebouw beschikt, is een schrale vergoeding voor het lange zoeken in de drukkende hitte.
Bekturganova, voorzitter van de Associatie van Sociologen en Politicologen in Almaty, is de spil van de in juni opgerichte vrouwenpartij met de naam Politieke Alliantie van Vrouwenorganisaties in Kazachstan. Onder die paraplu blijkt een myriade van hulporganisaties voor vrouwen schuil te gaan. 'Binnen een week hadden we de 3500 handtekeningen bij elkaar die nodig waren om ons voor de verkiezingen te laten registreren. Sindsdien worden we door alle partijen omworven, ze willen allemaal met ons samenwerken. Iedereen voelt dat wij een factor van belang kunnen zijn, maar we laten ons niet verleiden! Het worden cruciale verkiezingen. Er zijn twee mogelijkheden: óf de macht van Nazarbayev wordt gebroken, óf hij stuurt na de verkiezingen het parlement naar huis en sticht hier een totalitaire staat à la Uzbekistan. Een nachtmerrie. Maar zoals ik hem laatst op de Russische televisie zag, waar hij poseerde als de nieuwe khan van Kazachstan, lijkt die nachtmerrie wel heel erg dichtbij. Hij heeft genealogen laten bewijzen dat hij van koninklijke bloede is. Allemaal nep, natuurlijk.’
Bekturganova heeft, naast de vrouwenpartij, nog een ander wapen in de verkiezingsstrijd: exit polls. Als voorzitter van de Kazach se sociologen en politicologen heeft ze een team van onderzoekers klaarstaan om de kiezers bij het verlaten van de verkiezingslokalen naar hun stemgedrag te vragen. In het Westen een gebruikelijke manier om snelle prognoses te genereren, in Kazachstan, waar tot nu toe sovjetuitslagen de traditie waren (negentig procent voor de president) een middel om fraude aannemelijk te maken. De autoriteiten doen alles om de exit polls te verhinderen. En niet alleen de autoriteiten, ook Bekturganova’s collega’s van het regeringsgezinde Instituut voor Strategische Studies zijn in de kranten een roddelcampagne tegen haar begonnen. Ze geeft de moed niet op. Heeft ze dan geen vertrouwen in de internationale waarnemers van de OVSE die bij de verkiezingen aanwezig zullen zijn? Ze haalt haar schouders op. 'Ach, ik hoop dat er zo weinig mogelijk komen. Bij eerdere verkiezingen hebben ze het bedrog van Nazarbayev alleen maar helpen legitimeren.’
Was het in sovjettijden beter? 'Er was in ieder geval meer stabiliteit en zekerheid. Er zijn sinds de onafhankelijkheid veel verworvenheden verloren gegaan, vooral voor vrouwen. Hoezo onafhankelijkheid? Alleen de regering is onafhankelijker geworden, de mensen niet, integendeel. De regering is een regelrechte oorlog tegen de bevolking begonnen. De regering is uitgegroeid tot volksvijand nummer één.’ Maar vroeger kon men dat soort dingen helemaal niet zeggen. 'Nu ook niet, de belangrijkste media zijn in handen van de president en zijn familie. Je kunt dat soort dingen alleen kwijt in kleine kranten als The Globe.’
OP DE REDACTIE van The Globe komt ineens onder mijn oksel een meisje naderbij geslopen van het type dat eigenlijk verboden zou moeten worden, zo mooi, zo fragiel, en met een oogopslag die mannen door de eeuwen heen ervan heeft overtuigd dat vrouwen het kwaad der verleiding in hun wezen hebben meegekregen. 'Ik hoorde u praten over de situatie van vrouwen in Kazachstan’, begint ze zenuwachtig. 'Ik ben ook journalist en zou u graag een boekje willen laten zien.’ Ze toont me een gids met alle namen en adressen van vrouwenorganisaties in Kazachstan. 'Ik ben net een paar maanden geleden in Moskou afgestudeerd in de filosofie en schrijf nu voor de Russische krant Argumenti i Fakti over de verkie zingen in Kazachstan.’ Een collega van The Globe komt zich met het gesprek bemoeien: 'Pas op hoor, zij is onze radicale feministe.’
Aigul Myrzatai blijkt hooggeleerd, muzikaal en poëtisch, maar radicaal feministisch? Eerder een vat vol feministische ongerijmdheden. Ze begint met te vertellen dat ze bij een organisatie werkt die ijvert voor meer vrouwen in de politiek. 'Want vrouwen zijn progressiever en creatiever dan mannen. Mannen zijn behoudend en passief, en denken alleen aan hun eigen portemonnee, terwijl vrouwen ook aan de portemonnee van de armen denken.’ Even later vertelt ze dat ze eens een lezing bijwoonde van een Amerikaanse feministe die betoogde dat vrouwen op alle fronten superieur zijn aan mannen. 'Toen vroeg ik haar: hebt u een gezin? Ze antwoordde: ja hoor, ik heb een oom en een zus, en ik ben gek op het dochtertje van die zus. Toen wist ik genoeg.’
Maar ik niet. Vindt ze vrouwen nu wel of niet superieur aan mannen? 'Vrouwen vormen de scheppende kracht in de samenleving. Zij scheppen het gezin, de kinderen, de liefde, de echtgenoot. Liefde en gezin zijn het hoogste doel in het leven.’ O ja? En hoe staat het daar dan mee? 'Ik ben dertig, heb een dochtertje van vier maar ben gescheiden. Mijn dochtertje is nu bij mijn zus in Moskou, want ik heb geen geld voor haar school.’ Gescheiden? 'Ja, ik ben veel te emotioneel, daar kon mijn man niet tegen.’ Voelt ze zich soms verwant met de overemotionele dichteres Tsvetajeva, raad ik. 'Nee, mijn emoties zijn meer bedekt, zoals bij Achmatova.’ En ze begint een compleet gedicht van Achmatova uit het hoofd te declameren. 'Zo ben ik dus.’ Ik smelt op mijn stoel.
Aigul Myrzatai schrijft nu over vrouwen in Tsjimkent, een stad in Kazachstan dicht bij de Uzbeekse grens. De islam is daar sterk. 'Het is de streek met het hoogste geboortecijfer, de meeste kindersterfte en het grootste aantal vrouwenmishandelingen. Wat betreft huwelijk en seks is het daar de derde wereld.’ Is ze zelf islamitisch opgevoed? 'Ach, wat heet. De islam zit hier niet zo diep. De Kazachen zijn, historisch gezien, een van de laatst geïslamiseerde volkeren. Bovendien waren ze destijds nomaden, dan beklijft zo'n religie niet zo. Nee, ik ben opgevoed met de sovjetmoraal. Toen ik in Moskou ging studeren, wist ik helemaal niets van seks. Tot de Sovjet-Unie ineenstortte.’
CAMERAPLOEGEN en fotografen omstuwen de minister van Sociale Zaken, de vertegenwoordigster van de Zweedse regering en een traditioneel Kazachs boerenechtpaar op het moment dat zij het startsein geven voor de eerste nationale vrouwenbeurs, getiteld: 'Vrouwen van Kazachstan: Nationale Markt voor Ideeën en Bedrijven’. Het voormalige terrein van de Tentoonstelling van de Socialistische Verworvenheden is voor twee dagen in beslag genomen door vrouwen die tonen hoe slagvaardig ze nijverheden als weven, naaien, koken, schilderen, zilversmeden, dansen, musiceren en kruidenmengen in door henzelf geleide onderneminkjes te gelde hebben weten te maken. 'We weten allemaal hoezeer president Nazarbayev de belangen van vrouwen is toegedaan’, roept de minister in haar openingstoespraak. In sovjettijden zou de pers gemeld hebben: 'staande ovatie’. Nu zijn er slechts enkele muizeklapjes hoorbaar en kletst de voor de ingang van het tentoonstellingsgebouw verzamelde vrouwenmenigte onverstoorbaar verder.
In het gebouw blijkt een soort huishoudbeurs voor en door vrouwen te zijn ingericht. Veel vertegenwoordigsters uit de provincie die hun Heimatkunst tonen. De meest opvallende stands zijn die waarin op afstand bedienbare garagedeuren worden gedemonstreerd - door een man - en die waarin alleszins verdienstelijk mode, geïnspireerd op traditionele Kazachse kledij, aan de vrouw wordt gebracht door méér dan verdienstelijke mannequins: berkehoge vrouwen met de fraaiste jukbeenderen, de donkerste spleetogen en de rondste monden die de modekoningen van deze wereld zich maar kunnen voorstellen.
In hetzelfde gebouw houdt twee dagen later de kersverse Vrouwenpartij haar eerste congres. Op de persconferentie na afloop maakt de partij haar verkiezingslijst bekend. De voorzitster en tevens lijsttrekster maakt de verzamelde pers deelgenoot van haar tevredenheid over de zojuist beëindigde beurs voor Vrouwen van Kazachstan. 'De kapperscompetitie was een groot succes. Het is duidelijk dat vrouwen een belangrijke rol spelen in de vooruitgang.’ Vooruitgang? Bestaat die dan in Kazachstan? 'Vrouwen in de politiek en in het bedrijfsleven bevorderen de overgang van een Aziatische naar een democratische en progressieve mentaliteit.’
Bakhytzhamal Bekturganova, nummer twee op de verkiezingslijst, is iets minder ideologisch en iets meer politiek ingesteld. 'In Kazachstan ontbreekt een stabiel politiek midden. In dat midden is onze plek.’ En dan heeft ze een verrassing voor de pers in petto. Zei ze me niet eerder dat de Vrouwenpartij zich door geen enkele andere partij zou laten lijmen? 'Om ons in dat politieke midden sterk te maken zijn we een politieke alliantie aangegaan met de Landbouwpartij. Het zijn immers de vrouwen op het platteland die het ’t moeilijkst hebben.’ De enige heer achter de tafel blijkt van die Landbouwpartij te zijn. 'We zijn blij dat de Vrouwenpartij ons gekozen heeft’, laat hij de pers weten. Om na het slotakkoord van de voorzitster snel het pand te verlaten. Omringd door driftig bellende hulpkrachten draaft hij de trappen af. 'Vrouwen!’ hoor ik hem zeggen, en zijn helpers lachen luid.
'ACH, WAT MOET IK met een man zonder werk, die alleen maar thuis zit en drinkt’, zegt Elmira, die me die dag door het prachtige gebergte ten zuiden van Almaty heeft geloodst. We drinken thee aan de keukentafel met een paar vriendinnen van haar. Elmira, een Tataarse van zesendertig jaar, is, o schande, niet getrouwd en woont nog bij 0 haar ouders. 'Dat vinden ze niet leuk, maar ik heb geen werk. Ik leid af en toe toeristen rond door de bergen.’ Ze is biologe en psychofysiologe, ze deed hersenonderzoek naar de verschillen in ruimtewaarneming tussen mannen en vrouwen. Maar de huidige regering geeft geen cent uit aan wetenschap. Ze hoopt op een onderzoeksbeurs uit het Russische Novosibirsk.
'Russische en Kazachse mannen zijn vreselijk passief’, klaagt een vriendin van haar. 'Zodra het maar even tegenzit, doen ze niets meer en blijven ze thuis voor de televisie hangen.’ Er breekt een lofzang uit op Iraniërs, Turken, Koreanen, Pakistani en Ujguren (een west-Chinees volk), allemaal ruimschoots vertegenwoordigd in de multi-multi-etnische stad Almaty. 'Die zijn veel ondernemender, onder hen is de werkloosheid ook veel geringer.’ Het laagst in de hiërarchie staan de Uzbeken. 'Ik was getrouwd met een Uzbeek’, vertelt een andere vrouw. 'Die is weggelopen met al het geld dat ik voor mijn kinderen had gespaard. Daar maakt-ie nu goede sier mee in de stad.’
Eigenlijk willen ze allemaal weg uit Kazachstan. Ze zijn het erover eens: in de sovjettijd was alles beter, maar je leefde wel achter een muur. Nu is alles slechter, maar je kunt over de muur heen kijken, naar waar het gras zo veel groener is. 'Mijn broer heeft een green card gewonnen bij een loterij’, vertelt Elmira. Een green card? Het blijkt een begrip. 'Dat is een immigratievisum voor Amerika. Ja, die worden hier verloot. Hij woont nu met zijn vrouw en dochtertje in Atlanta. Hij moet nog Engels leren, maar hij heeft werk, en zijn vrouw ook.’
De gezichten van de andere vrouwen aan de keukentafel staan ineens op dromen. 'Naar Amerika, naar Amerika, naar Amerika.’