Televisie: ‘Niet meer zonder jou’

Vuile was

Havva en Nazmiye Oral in Niet meer zonder jou, regie Mijke de Jon © Human

Volkskrant-lezers kenden de Hengelose familie Oral al lang uit de columns van dochter Nazmiye. Theaterbezoekers leerden het gezin kennen door de voorstelling Niet meer zonder jou waarin Nazmiye en moeder Havva over hun weerbarstige relatie vertellen. Die is bepaald door cultuurbotsingen tussen Turks platteland van herkomst en westers leven sinds de Culturele Revolutie na ’60. Zeker als de dochter met ijzeren wil, die ze niet van een vreemde heeft, niet alleen dorpsopvattingen en -regels tart, maar ook het islam-fundament. Dat laatste is uitzondering in moslimkring, het eerste veelvoorkomend, maar grotendeels achter voordeuren spelend, waarbij muitende jongens het makkelijker hebben dan meisjes.

Maar als het getalenteerde kind het eigen leven tot object van publicatie maakt, komt alles naar buiten. Dat had kunnen gebeuren als bikkelharde afrekening na, of voorafgaand aan een breuk. Maar bij de Orals kun je spreken van een liefdesgevecht: er zijn pijnlijke, vreselijke dingen gezegd en gedaan, maar de inzet van beide partijen is de ander te behouden. Ieder is ten diepste overtuigd van eigen gelijk, ontleend aan religie plus rurale traditie versus gelijkheids- en emancipatie-idealen, en er wordt soms tot op het bot gesneden, maar niet gebroken. Het is natuurlijk een daad van grote liefde dat Havva bereid was langs een immens publiek te reizen om daar met haar dochter de vuile was op te hangen. En getuigend van grote kracht. Ze ziet zichzelf dan ook als vrije ruiter, geweer op de rug, die radslagen maakt en drie kerels tegelijk neerslaat.

Is ze trots op Nazmiye? Mmmwah. Niet alleen dochters opvattingen en levenswandel doen haar geestig-zuinig reageren – ze had het zelf verder geschopt dan Nazmiye in de huidige tijd, zegt ze. Moedig dus, maar moeder wilde nooit optreden in Hengelo en Enschede waar elke Turk haar kent. Nu is dat gebeurd, zij het alleen voor eigen familie in eigen flat. Wat het nog kwetsbaarder blijkt te maken. Zonder instemming van ook aanwezige zoon Mehmet had ze het niet gedaan. Moeder en dochter zitten naast elkaar, confronterend, troostend, omhelzend, hun naasten op de bank. Hier geen geluidsversterking en grote gebaren, zoals in de zaal (beelden daarvan zijn door de huiskamersetting heen gesneden). Het is nauwelijks acteren. Het wordt pijnlijk en emotioneel voor alle aanwezigen – precies wat Nazmiye wil, maar anders dan ze zich voorgesteld zal hebben.

Nu kan televisie kijkend Nederland ook meekijken en -leven. Ongelofelijk dat er een camera bij déze ‘voorstelling’ mocht. Heftig, ontroerend, indrukwekkend – maar ik voelde me af en toe ook voyeur. Ik deel Nazmiye’s wereldbeeld, maar ze is in die huiskamer soms provocerend in taalgebruik (ze noemt het ‘pesten’, maar het werkt contraproductief), ze heeft iets ‘Verlichtingsfundamentalistisch’ en ze brengt, krijg ik sterk de indruk, een hartverscheurende ‘primeur’ die Mehmet tot wanhopige woede brengt. Deels uit liefde voor zijn moeder.


Niet meer zonder jou, filmregie Mijke de Jong van de gelijknamige theatervoorstelling door Havva en Nazmiye Oral (regie Adelheid Roosen), zoals gespeeld voor de eigen familie in het huis van mevrouw Havva Oral. HUMAN, woensdag 10 oktober, NPO 2, 22.55 uur