Film

Waanzin en de dood

Film: Humphrey Bogart op dvd

Lager dan Fred C. Dobbs, Amerikaan, kun je niet zakken. In een Mexicaans dorpje aan het begin van de twintigste eeuw is hij te belabberd om het werk van plaatselijke arbeiders te verrichten. Om te overleven bedelt hij. Als dat niet lukt, gaat hij vissen in een nabijgelegen rivier, zonder succes. Opeens wint hij per ongeluk wat dollars in een loterij en ontmoet hij een goudzoeker die verhaalt over fabelachtige afzetgebieden in de bergen. Dobbs’ ogen glinsteren.

  1. Humphrey Bogart verlaat het beroemde Restaurant 21 in New York. Op het trottoir spreekt een filmrecensent van The New York Post hem aan. Bogie reageert gelaten: «Wacht maar tot je m’n volgende film ziet! Ik speel het ergste soort shit.»

Twee jaar later komt een van de mooiste films uit de geschiedenis uit: John Hustons filmversie van B. Travens prachtroman The Treasure of the Sierra Madre, met in de hoofdrol Bogart. Zijn Dobbs is een wrak van een man, een zielige, amorele vrijbuiter en moordenaar. Kortom, het ergste soort shit.

Dat Bogart juist op dat moment in zijn leven Dobbs kiest voor zijn volgende rol tekent zijn merkwaardige filmpersoonlijkheid. In de jaren dertig speelde hij in talloze B-films. Dat veranderde met twee films van Raoul Walsh, het sociaal-realistische They Drive by Night (1940) en de gangsterfilm High Sierra (1941). In dit laatste werk is hij Roy «Mad Dog» Earl, een personage dat een blauwdruk vormt voor de klassieke Bogie-held: een man die, als Nick in Casablanca (1942), Sam Spade in The Maltese Falcon (1941) of Charlie Allnut in The African Queen (1951), leeft op de grens tussen goed en slecht, die zichzelf shockeert door dikwijls de moreel juiste beslissing te nemen, om vervolgens op onverklaarbare wijze recht te doen aan zijn ware aard door er flink op los te schieten en te slaan.

Bogart als romantische slechterik baande de weg voor de moderne antiheld, van Clint Eastwood tot vrijwel alle personages in het oeuvre van Quentin Tarantino. En deze moderne resonantie draagt bij tot het plezier van de nieuwe Bogart-dvd’s. Ook qua beeld en geluid zijn de dvd’s prachtig. Wel is een minpunt bij The Treasure of the Sierra Madre het ontbreken van een schijf met extra’s die de Amerikaanse editie van dezelfde film glans geeft. Dat is bijzonder jammer, want juist deze film verdient reflectie.

Dobbs personifieert alles wat slecht is in de moderne mens: de zucht naar het mate riële en het instinctmatig neigen naar geweld en moord. Dobbs is de meest unieke van alle Bogie-figuren: hij is alléén maar slecht. Tijdens het zoeken naar goud in de Sierra’s zet zijn gierigheid hem aan tot moord. De scène is onvergetelijk, al ziet de kijker niets. Dobbs lokt zijn vriend tot achter een bos. Een schot klinkt. Dobbs terug in beeld, strompelend, onzeker, en voor het eerst in zijn leven schaamt hij zich voor wie en wat hij is. En toch zoekt hij verlossing. Het moment is Shakespeare waardig. Dobbs zegt: «Conscience. What a thing! If you believe you got a conscience, it’ll pester you to death. But if you don’t believe you got one, what could it do to ya?» Vergeefs. Voor Dobbs is dit het einde. Hem wacht waanzin. En de dood.