Waar is God?

Offroad-motoren scheuren door de stoffige wegen van de antieke stad Timboektoe, Mali, met gewapende bijrijders achterop.

Medium film

Dat beeld klopt niet; in de woestijn botst het geluid van de schreeuwende verbrandingsmotoren frontaal met de stilte die de gebouwen van steen in zich lijken te hebben. Nu en dan stoppen de motoren, zodat de in Arabische kleding gehulde rijders controles kunnen uitvoeren. De lengte van uw djellaba, meneer, is niet correct. Zorg ervoor dat de zoom uw enkels bedekt. Nog iets: voetbal en muziek? Verboden. Vreemdelingen zijn ze, deze controleurs. En de vlag die ze bij zich hebben, lijkt op een vlag die in de echte wereld destructie betekent, die van Islamitische Staat.

In Timbuktu, een Frans-Mauritaanse film van Abderrahmane Sissako, staat de komst van de IS-strijders voor die nieuwe tijd of de nieuwe wereld. Ze brengen vreemde invloeden met zich mee, niet alleen in de vorm van de wetten van de sharia, maar ook in de wijze waarop de nieuwkomers omgaan met culturele gebruiken die al sinds mensenheugenis gelden. Een man bezoekt een familie van wie hij de dochter als echtgenote wil nemen. Als de ouders van de jonge vrouw rustig uitleggen dat er van een huwelijk geen sprake kan zijn, aangezien zij noch hun kind de man kennen, wordt hij woedend. Ook de gewapende IS-strijder die met hem is meegekomen is verbolgen over het verzet van de familie. De mannen vertrekken, maar niet voordat ze hebben gedreigd dat ze de vrouw met geweld zullen dwingen zich voor het huwelijk beschikbaar te stellen.

Elders in de woestijn rijdt een mysterieuze jongen op zijn motor over de duinen. Hij lijkt niet bij de vreemdelingen te horen. Hij brengt een jerrycan met brandstof of drinkwater naar het gezin van Kidane, een veehouder die met zijn vrouw en dochter in een tent woont. Op een dag vindt er een incident plaats dat rampzalige gevolgen voor Kidane en zijn gezin heeft. Hij wordt gearresteerd en naar de stad gebracht waar hij zal worden berecht volgens de islamitische wetten.

Hij is niet de enige. Een vrouw die vis op straat verkoopt krijgt te horen dat ze handschoenen moet dragen. Ze reageert woedend. Ze wordt afgevoerd om te worden gevonnist. En zo gaat het door: een vrouw die om onduidelijke redenen iets verkeerds heeft gedaan krijgt stokslagen; een overspelig echtpaar wordt prompt tot aan de nek begraven, gevolgd door steniging.

Het verhaalgegeven heeft een ijzingwekkende actualiteit. Alles is bekend uit het dagelijks nieuws – jihadisten vernielen uit verveling prachtige houten beelden – en toch is het alsof ze dat voor het eerst doen, zodat er met nieuwe ogen naar hun daden kan worden gekeken. Dat komt doordat regisseur Sissako niets ‘zegt’, maar alles laat zien in Timbuktu. Zijn beelden zijn poëtisch, vervreemdend. Ze brengen je in een trance. De woestijn is een dwingende aanwezigheid in het leven van zowel de jihadistische indringers als de oorspronkelijke bewoners. Tegen de achtergrond van dat landschap zijn de mensen bijna belachelijk.

De vraag is of er iets van waarde of menselijkheid overblijft in deze absurde, gesloten wereld. De jihadisten lopen met hun schoenen en met semi-automatische geweren in hun armen een moskee binnen. Een man die zit te bidden spreekt hen aan. De rust waarmee hij dat doet, is verpletterend. ‘Waar zijn welwillendheid, vergeving en respect gebleven? Waar is God in dit alles?’

Te zien vanaf 26 maart

film