Waargemaakte pretenties

Naast Van Kooten en De Bie waren nog twee VPRO-programma’s voor het laatst te zien: Diogenes stopte na veertien jaar, Laat op de avond na een korte wandeling na drie. Over Diogenes is veel geschreven, over Laat weinig. Onder meer doordat journalisten meer geïnteresseerd zijn in journalistieke dan in kunstprogramma’s, en door de grotere weerbarstigheid van Laat.

Dit zijn generalisaties: Diogenes is tijdens z'n leven van aanpak veranderd, tussen afleveringen zaten enorme verschillen, en dat laatste geldt nog sterker voor Laat. Bovendien valt te verdedigen dat ook Diogenes door de sterk filmische aanpak een kunstprogramma was - niet over kunst maar zélf kunst. Daardoor was het zelfs omstreden: volgens sommigen stond esthetiek de informatie in de weg. Was Laat een soort essayistische televisie, ook Diogenes kan onder die noemer gevat. Zeker in de eerste jaren, waarin afleveringen niet aan één locatie waren gewijd, maar een thema de verschillende onderdelen uit alle wereldhoeken verbond. Ook daarop was kritiek: soms werd het onverbindbare verbonden door een kunstmatige noemer. Na drie jaar kreeg Diogenes de Nipkowschijf, volgens geestelijk vader Jan Blokker twee jaar te laat. En ik herinner me gegeneerd dat een jurylid destijds tegen bekroning was vanwege de ‘buitenlandse aankopen’ waaruit het zou bestaan. Afgezien van de feitelijke onjuistheid: noem mij het buitenland waar een zo fraaie buitenlandrubriek wordt gemaakt. Intelligente thema’s, personages, locaties; de camera daar waar anderen niet keken, waardoor clichébeelden (letterlijke en figuurlijke) genuanceerd werden of juist platgebeukte begrippen als haat, propaganda, oorlog, honger, angst voelbaar werden gemaakt.
Diogenes ontweek de waan van de dag, zocht achtergronden, verbanden, betekenissen, en keek en liet zien zoals alleen filmers kunnen kijken en tonen. Onvergetelijke beelden en mensen. Fitzroy Maclean, oude Engelse diplomaat, met stokken als een insect schuifelend door de letterlijke en figuurlijke ruïne die overbleef van het Joegoslavië van zijn vriend Tito. Olga, begaafd actrice uit de provincie, voor wie ik een inzameling wilde organiseren om haar naar de Moskouse toneelschool te krijgen, waar ze, net als Tsjechovs zusters, wel nooit zal komen. En ontelbaren meer. Diogenes toonde het menselijk tekort, zonder gedram en leedvermaak, met verbazing en soms mededogen. Het leek een beetje óp, de laatste tijd, maar leger zal het scherm worden.
Laat was, net als Diogenes, pretentieus - soms in de vervelende betekenis van dat woord, vaker in de goede: waargemaakte pretenties. Ik herinner me een 'Boys and toys’ over machines in de beeldende kunst; tegelijk kunsthistorisch overzicht, essay-in-beelden en debat tussen de kunstenaars Zwanikken en Hobijn, voor wie de machine lieflijk instrument van verbeelding respectievelijk vernietigend apparaat is. Een andere over Istanbul, waarin Turkse kunstenaars en sociale wetenschappers het karakter van die stad duidden; breukvlak van Oost en West, botsing tussen westers secularisme en herislamisering als gevolg van de massale immigratie van dorpelingen uit hoogvlakten en bergen, onder meer hoorbaar in toenemende populariteit van muziek met Arabische invloed. En 'Wereldverbeteraars’ over taken van de kunst, over het nihilisme van hen die 'het laatste feest’ vieren, waarna de zondvloed mag komen en hen die zich, zoals Peter Sloterdijk zei, 'mittlerer Mensch’ zijn, al was het alleen maar omdat ze een kind hebben of vanuit het kind kunnen denken.
De kleine groep die in deze thematieken geïnteresseerd is, zal eerder lezen dan kijken. Dat is vooral jammer omdat Laat buitengewoon veel aandacht aan het beeld besteedde (soms zelf videokunst wordend, in goede én slechte zin) en daarin meer dan het Woord bood. Daarom is het goede nieuws: de ploeg die Laat onder leiding van George Brugmans maakte, keert volgend seizoen terug in een programma op de zondagavond: De nieuwe wereld, waarin opnieuw de ontwikkeling van cultuur en media gevolgd zal worden.

  • Zaal in huis. Rik Zaal verhuist naar Spanje en zijn aardige bezoekreeks Zaal over de vloer bij AT5 werd afgesloten in de huizen van Bromet en Zaal zelf. Deze zomer is hij nog te zien in Villa Achterwerk, op bezoek bij kinderen. Hoe een arrogante eikel juist kinderen prettig gewoon benadert! VPRO, zondag 9.45 uur, Nederland 3.