Waarheid & hoe nu verder

Natuurlijk is het niet leuk voor het ANC dat de eigen misdaden nu ook in het rapport van de Waarheidscommissie staan. En natuurlijk is er wat te zeggen voor het argument dat een slecht geoutilleerde organisatie, zonder veel infrastructuur, niet met dezelfde maat gemeten mag worden als een goed geolied staatsapparaat. En voor het argument dat het apartheidssysteem uitsluitend de onderdrukking diende, terwijl de misdaden van ANC-kampcommandanten, hoe erg ook, toch vooral uitingen waren van individuele frustraties en machtshonger. Het is alsof je een Eichmann vergelijkt met een man die zijn vrouw slaat. Die laatste geweldpleger moet natuurlijk ook flink straf krijgen, maar het gaat wel om een ander soort misdaad. En toch is het goed dat het ANC zo met de billen bloot gaat. Want de machtshongerige baasjes van toen zijn nu de baas over het Zuid-Afrikaanse staatsapparaat. En net zo min als zij naar hun eigen gedrag van toen willen kijken, verdragen zij ook nu een kritische blik.

Van vicepresident en ANC-voorzitter Thabo Mbeki is bekend dat hij zich omringt met jaknikkers. Mbeki’s rol in het regeringsbeleid is, net als die in het ANC, volstrekt ondoorzichtig: zelden komen journalisten erachter welke intriges nu weer ten grondslag liggen aan de zoveelste benoeming van een onervaren nieuwe minister of ANC-bestuurder. Telkens staat echter vast dat ‘Thabo’ zijn machtspositie met wéér een bondgenoot verstevigd heeft. Niet voor niets hebben zowel Mandela als Tutu zich tegenover de 'jonge’ Mbeki meer dan eens vaderlijk laten ontvallen dat hij moet uitkijken voor de yes-men in zijn omgeving.
Thabo Mbeki staat wat zijn gedrag betreft niet alleen. Het ANC is van oudsher een beweging die liever niet doet aan zelfonderzoek. Als er vroeger in hun gevangenkampen een dode viel te betreuren, was het gemakkelijker om dat te wijten aan het bloeddorstige apartheidsregime dan om te accepteren dat er wellicht iets schortte aan de kampleiding. Als een groepje verzetsmensen in het apartheidsland in een hinderlaag liep waar talloze voorgangers ook al ingelopen waren, werd er van alles geroepen, behalve dat er misschien iets gedaan moest worden aan de nalatige sufferds die die verzetsgroep toch weer diezelfde kant hadden opgestuurd. Want als je begint met anderen te onderzoeken en te bekritiseren, wie garandeert je dan dat zo'n onderzoek niet ooit tegen jou zal worden ingesteld?
Opmerkelijk genoeg heeft de neiging om niet veel tijd en woorden vuil te maken aan historisch (zelf)onderzoek zich niet beperkt tot de eigen ANC-geschiedenis. Ook de wijze waarop de nieuwe regering met de Waarheidscommissie omging, bleef buiten de kritiek. De Commissie kreeg om te beginnen al geen behoorlijke onderzoeksploeg. Zestig onderzoekers - van wie de meesten jonge studenten waren - moesten onderzoek doen naar de repressie van de afgelopen veertig jaar in het hele land; naar de politieke moorden in binnen- en buitenland; de chemische en biologische moordprogramma’s van Wouter Basson; de Inkatha-oorlogen van de jaren tachtig en de kampmisdaden van het ANC. Geld om archieven in een andere stad op te zoeken ontbrak, evenals het politieke doorzettingsvermogen om het militaire apparaat tot medewerking te dwingen.
Maar het grootste probleem van de Commissie was wellicht dat door de wol geverfde politieke activisten, die heel goed wisten in welke kasten ze moesten zoeken naar skeletten van het vroegere systeem, niet aan de Commissie mochten meedoen omdat ze voor de Nationale Partij te 'politiek geprofileerd’ en 'te ANC-gezind’ zouden zijn. En voor de medewerking van de NP aan de Commissie werd, met medeweten van de ANC-leiding, veel waarheid opgeofferd. Dus kwam er een onderzoeksteam onder leiding van de politieke neuroticus Dumisa Ntsebeza, en werden gecompliceerde moordzaken gecoördineerd door de ijdele sergeant Wilson Magadhla. En dus is er een rapport uitgekomen dat slechts een aantal overbekende misdaden van beide kanten op een rijtje zet en zegt: dit nooit weer. Belangrijk als signaal, waardeloos als onderzoek.
Opmerkelijk genoeg is het werkelijke belang van het hele rapport misschien juist het hoofdstuk over het ANC. Want de hysterische reactie van Thabo Mbeki heeft een antireactie opgeroepen: die van de Mandela’s, de Tutu’s en talloze anonieme ANC'ers die de Commissie belden om zich te verontschuldigen voor het beschamende gerechtelijke proceduregeneuk van hun leiding. ANC'ers die nou eindelijk wel eens, in de eigen organisatie en in de eigen regering, een begin van democratische doorzichtigheid zouden willen zien.