Film: ‘Downton Abbey’

Waas van verbeelding

De Britse televisieserie Downton Abbey blijft razend populair, nu ook in de vorm van een speelfilm. De reden: het verhaal verbeeldt een utopische wereld waarin alle mensen gelijk zijn.

Van links naar rechts: Elizabeth McGovern als Cora Crawley, Harry Hadden-Paton als Bertie Pelham, Laura Carmichael als Edith Crawley, Hugh Bonneville als Robert Crawley en Michael C. Fox als Andrew Parker © Jaap Buitendijk / Focus Features

‘You’re a better man than I am, Gunga Din!’ De beroemde slotregel van Rudyard Kiplings gedicht uit 1890 over een Britse soldaat die de moed van zijn knecht bezingt, zijn Indiase waterdrager of bhishti die zijn leven heeft gered, vertelt in een keer alles over Downton Abbey. Het gedicht, deel van een netwerk van literaire verwijzingen in de serie, belicht de klassenstrijd die de basis van het verhaal vormt. Het citeren ervan tekent de aristocratische familie Crawley, woonachtig in het statige landhuis uit de titel. Constant spreken ze in metaforen en allegorieën, verzonken als ze zijn in de verbeelding, een domein ver verwijderd van de echte wereld waarin hun onderdanen wonen en werken, de bedienden downstairs, allemaal Gunga Dins.

Zo is Kipling, pleitbezorger van conservatisme en het Brits kolonialisme, constant aanwezig in de wereld van de Crawleys en hun leger aan butlers, livreiknechten, kamerbedienden, keukenhulpen en wat al niet meer. Net zoals de schrijver van The Jungle Book (1894) en Kim (1901) een brug tussen de negentiende en twintigste eeuw vormt, in de woorden van Andrew Lycett in zijn Kipling-biografie uit 1999, zo verbeeldt Downton Abbey in hetzelfde tijdperk de overgang van een oude naar een moderne wereld. De Crawleys zijn geconfronteerd met de vraag of hun leefstijl houdbaar is: avond na avond uitgedost aan tafel voor een meal fit for a king, je dagelijks meerdere keren laten aankleden (in hemelsnaam), een gezin van vijf wonend in een abdij met een huishouding zo groot als een middelgroot bedrijf. Dit alles kán niet meer, vermoedt de familie Crawley.

Je zou kunnen zeggen: hun wacht hetzelfde lot als Kipling, in ieder geval in de visie van George Orwell die in een beroemd essay uit 1942 stelt dat ieder weldenkend mens de schrijver zou moeten verachten. En toch, cruciaal, voegt Orwell een zinnetje toe aan zijn slimme fileren van Kipling, en dat is dat de schrijver er nog altijd zal zijn ook als al die ‘weldenkende mensen’ allang vergeten zijn. Vertaald naar Downton: ben je weldenkend, dan vind je de serie tenenkrommend. Niet meer van deze tijd. Afgezien van de ideologische dimensie valt er een handvol andere series op te noemen die relevanter zijn, met meer diepgang en complexiteit in de thematiek. Dat geldt ook voor Downton in de gedaante van de nieuwe speelfilm die eigenlijk slechts een aflevering van twee uur lang is.

Maar hiermee zijn we nog geen stap dichter bij een verklaring voor het feit dat deze serie zo enorm populair is. Toen ik naar de film ging in een buurtbioscoop in Amsterdam-Oost, zat de zaal stampvol. Het gevoel van plezier was tastbaar; veel bezoekers zaten met kopjes Engelse thee en een schaaltje koekjes op schoot. Terwijl de zaallichten doofden en de titelsequentie met de beroemde, mierzoete muziek begon, herinnerde ik me iets wat ik in het Orwell-essay heb gelezen, het deel waarin de schrijver verwijst naar dichter en literatuurcriticus T.S. Eliot die vindt dat Kiplings metrische dichtstijl het werk tot ‘verzen’ maakt. Het is dus geen ‘poëzie’. Maar, voegt Eliot eraan toe, ‘it is great verse’.

Downton, van 2010 tot 2015 uitgezonden en inmiddels opnieuw via streamingdiensten te zien, is verleidelijk. Elke aflevering is een lust voor het oog: weelderige art direction met sets gesitueerd in het jacobethaanse Highclere Castle in Hampshire; nauwkeurig uitgekozen kostuums die telkens de veranderende mode van het tijdperk reflecteren; schitterende landschapsfotografie van Engelse tuinen en ouderwetse dorpjes in de buurt van Downton. Een waas van verbeelding gevormd door herinneringen aan een voorbije tijd hangt over het geheel heen.

In het verhaal van scenarist Julian Fellowes, die in 2001 een Oscar won voor het thematisch gerelateerde Gosford Park van Robert Altman, blijkt dat de hogere klasse en ‘de rest’, vooral de knechten, elkaar veel te vertellen hebben, juist in een snel veranderende wereld. Hierbij werken de literaire verwijzingen in de serie verhelderend, vooral die betreffende Kipling. Isobel Crawley is in het verhaal de moeder van Matthew, erfgenaam van Robert, zevende hertog van Grantham, eigenaar van Downton Abbey. Als zij uit Gunga Din citeert, onderstreept ze haar rol als moreel geweten van de familie. Isobel zegt: ‘You’re a better man than I am, Gunga Din!’ op het moment dat een huisarts die een oogje op haar heeft, suggereert dat hij eraan denkt opnieuw in het huwelijk te treden.

Ook Robert komt met Kipling, dezelfde regel, in een gesprek met schoonzoon Tom die boterhammen in de stationsrestauratie durfde te eten. De suggestie is dat de leefstijl van de aristocratie niet per definitie een goed bestaan garandeert. Het gaat dus niet om trouwen of boterhammen eten, het gaat om de mogelijkheid dat anderen – ook bedienden zoals de Indiase waterdrager Gunga Din – beter weten hoe je het beste kunt leven.

Het is ‘slechts’ entertainment, maar wel fabuleus en verslavend entertainment

De spontaniteit waarmee personages literaire referenties in alledaagse gesprekken gebruiken, reflecteert een leefstijl die in alles anders is dan die van de bedienden. De Crawleys en hun vrienden drinken elke avond voor het eten een borrel in de bibliotheek, een echte, Robert heeft zelfs een bibliothecaris in dienst. De muren van de prachtige ruimte in edwardiaanse stijl is gevuld met boeken en schilderijen. Het lezen is voor alle leden van de familie een dagelijkse bezigheid.

Dan pakken ze natuurlijk Kipling uit de kast. In 1907 is de Britse schrijver een wereldwijd succes, de eerste winnaar van de Nobelprijs voor de literatuur. Ze lezen hem, omdat hij goed is, maar ook omdat hij hún wereld representeert. Kipling is de bard of empire (Lycett), persoonlijke vriend van de koning van het imperialisme, Cecil John Rhodes, en andere politici in de Kaap-kolonie, schrijver van gedichten over Britse soldaten in de Boerenoorlog, later ook redacteur van een in Bloemfontein gesitueerd legerkrantje, The Friend. Zonder twijfel heeft His Lordship, Robert, de berichten en gedichten van Kipling gelezen toen hij in Afrika tegen de Boeren vocht samen met John Bates die hij in het eerste seizoen tot zijn herenknecht maakt. Kiplings gedicht over Gunga Din weerspiegelt de relatie tussen Robert en John, hoewel dit nogal ironisch is, aangezien de soldaat in het gedicht gezien zijn taalgebruik van lage komaf is. Niettemin, zo wordt duidelijk dat mensen uit zulke verschillende werelden – de soldaat en zijn waterdrager, de hertog en zijn herenknecht – niet zonder elkaar kunnen.

Joanne Froggatt als kamerdame Anna Bates (links) en Michelle Dockery als Lady Mary Crawley (rechts) in Dowton Abbey © Jaap Buitendijk / Focus Features

Als Kiplings poëzie ‘alleen maar verzen’ zijn, in de ogen van Orwell, maar dan wel great verse, zoals Eliot schrijft, dan is Downton ‘slechts’ entertainment, maar dan wel fabuleus, intens verslavend entertainment. Tijdens het kijken kan het zo zijn dat je op een gegeven moment denkt dat Downton in de echte wereld ligt. Om een voorbeeld te geven: toen de Britse Labour-leider Jeremy Corbyn recent de normal, working class people van Groot-Brittannië schuimbekkend opriep tegen de tirannie van de regering- Johnson in opstand te komen, dacht ik: alsjeblieft, Jeremy, heb je dan nooit Downton gezien?

In de filmversie komen koning George V en zijn vrouw Mary samen met een heel leger aan knechten op bezoek. Als blijkt dat die al het werk gaan doen tijdens het bezoek, komen de Downton-knechten in opstand. Even lijkt het of de revolutie een feit is. Keukenmeid Daisy: ‘Zullen we onze hooivorken pakken?’ Eindelijk, zou Corbyn denken als hij dit zou zien. Maar het is een grapje: de rebellie is om de eer van de meester te redden. In werkelijkheid vechten de Downton-knechten voor het recht knechten te zijn.

Zo leven hoog en laag in Downton in harmonie met elkaar, zelfs in een staat van gelijkheid op momenten waarin de personages ontdekken dat alles draait om menselijkheid. Lady Mary zegt tegen haar kamerdame, Anna, dat die al die jaren een heel goede vriendin was. Waarop Anna antwoordt: ‘Ik hoop dat ik hetzelfde kan zeggen over u, mevrouw.’ En dat kan ze. Wie wil in opstand komen tegen mensen met wie je zo veel hebt?

Dat is het sprookje: niemand kan zonder de ander ook al zijn ze nog zo anders. De Crawleys leven in het domein van de verbeelding, omdat hun afkomst hun van oudsher toegang biedt tot de beste scholen. Hun knechten leven geankerd in de harde werkelijkheid waar ze allerlei waardevolle lessen leren. Om deze reden heeft Lady Mary veel aan Anna, wat duidelijk wordt in de gesprekken die beide vrouwen ’s avonds hebben als Anna Her Ladyship klaarmaakt voor bed. En daarom vraagt de hertog vaak het advies van herenknecht Bates over allerlei kwesties. Zo creëert de serie een utopisch beeld waarin mensen niet gelijk zijn in stand, maar waarin ze gelijk zijn als mensen, in de film nog het beste geïllustreerd in een scène waarin hoofdbutler Carson en zijn echtgenote, hoofdhuishouder Elsie, Downton via de voordeur verlaten. Als Elsie opmerkt dat dit misschien niet zo goed idee is, zegt Carson lachend dat His Lordship het niet erg zal vinden.

Natuurlijk is dit gelijkheidsideaal onhoudbaar. Maar in de film is er opeens de suggestie dat Downton zal overleven, en wel dankzij de oudste Crawley-dochter, Lady Mary. Het is bijna alsof scenarist Fellowes zegt: zoveel van waarde is te vinden in dat verleden, juist in dat klassensysteem, juist in empire. Misschien geldt hetzelfde voor Kipling en zijn ‘verzen’. Die zijn niet meer van nu. Of juist wel? Biograaf Lycett herinnert ons aan het gedicht We and They: ‘All good people agree (…) All nice people, like Us, are We,/ And everyone else is They:/ But if you cross over the sea,/ Instead of over the way,/ You may end by (think of it) looking on/ We/ As only a sort of They!’


Downton Abbey is nu te zien; alle seizoenen van de serie zijn te streamen via Amazon Prime