Nieuwe thriller van Anton Corbijn

Wachten in de schaduwen

Anton Corbijns film The American, naar een roman van de Engelse schrijver Martin Booth, is een visueel schitterende ode aan de byroniaanse held, de eeuwige buitenstaander die de grens tussen goed en kwaad opzoekt.

Medium the american org

DE SLUIPMOORDENAAR zit gevangen in dat ene moment waarin hij als betaalde killer de trekker moet overhalen. Dan grijpt hij in, dan forceert hij verandering - maar niet voor zichzelf. Wat voor nut heeft hij dan? Voor wie? Zijn bestaan is reflectief; hij leeft iedere dag met de dood en niet alleen die van zijn slachtoffers. Ook zijn eigen sterfelijkheid staat centraal en daarom is zijn bestaan één grote existentiële crisis, zoals in The American, de nieuwe film van Anton Corbijn naar de roman A Very Private Gentleman (1990) van de Engelse schrijver Martin Booth (1944-2004).
In zowel film als roman is de moordenaar een intelligente, zelfbewuste denker, maar het is toch vooral Booth’s schepping die je bijblijft. Hij zet het personage van meet af aan neer als een variatie op de Romantische dichter-held. In navolging van Keats, Shelley en vooral Byron, allemaal dichters waarnaar de auteur direct in zijn tekst verwijst, wandelt de moordenaar het landschap van de Apennijnen binnen; staat hij verwonderd over de schoonheid van alles, van een vlinder; en peinst over zijn eigen rol in het grotere geheel. En stelt hij vooral deze vraag: kan hij, de mens dus, het verloop van de geschiedenis veranderen en zo werkelijk een eigen, uniek merkteken op de wereld achterlaten? Dat is voor hem, doorzichtige man, iemand zonder verleden of toekomst, een kernvraag.
Signor Farfalla heet hij in de roman. Ook bekend als Mister Butterfly, omdat hij als werk het verzamelen en schilderen van vlinders lijkt te hebben. Het verleden betekent niets voor hem, zegt hij in gesprekken met een cognac drinkende priester, want het verleden heeft geen enkele invloed op hem behalve op praktisch gebied. Wat voor soort stof hij draagt, bijvoorbeeld, polyester, omdat dat pas is uitgevonden. Nee, de mens is onderworpen aan het noodlot. De arme priester kan hier nauwelijks tegenop, ook al probeert hij dat met: ‘Mensen zijn gevangen in de geschiedenis en de geschiedenis leeft in hen als het bloed van Christus in de kelk.’ Nietzsche? Die zegt dat de geschiedenis constant nieuwe waarheden voortbrengt waardoor alle nieuwe gebeurtenissen verstrekkende gevolgen inhouden voor alle komende geslachten en tijdperken?
Nee, zegt Mister Butterfly. Nietzsche is een idioot. Immers, de mens is te dom om lessen uit de geschiedenis te trekken. De geschiedenis is niets anders dan de waarheid verdraaid door diegenen die voordeel halen uit het maken van een nieuwe reeks historische gebeurtenissen.
Misschien heeft regisseur Anton Corbijn dit cruciale stukje dialoog niet helemaal zo overgenomen in zijn filmversie van de roman. Maar de strekking van het gesprek zit wel degelijk in de film The American: een man zonder verleden, zonder toekomst, een eeuwige buitenstaander in het historische proces, komt terecht in de hel van het heden die zich constant herhaalt. De sfeer van stilstand is verstikkend en de centrale vraag is of hij eruit kan breken door een verandering te forceren. Hierbij is de ironie dat Mister Butterfly, Jack (George Clooney) in de film, wel degelijk de geschiedenis kan veranderen - door zijn daden als sluipmoordenaar en maker van vuurwapens voor sluipschutters.
Dat idee keert terug in de film, een opwindende thriller in jaren-zeventigstijl, vooral door de constante sfeer van achterdocht en angst en het doorlopende motief van surveillance. Het verhaal begint explosief met een incident ergens in een besneeuwd bos in Scandinavië waar Jacks kwetsbaarheid na jaren in het vak opeens wordt blootgelegd. In opdracht van Pavel (Johan Leysen) neemt hij een laatste klus aan en vertrekt hij naar een klein bergdorp in Italië. Daar komt hij oog in oog te staan met de wijze waarop de geschiedenis, in de vorm van eeuwenoude gebouwen, levend is, zoals de priester stelt met wie hij bevriend raakt. Dat maakt iets in Jack los en hij komt tot een belangrijk besluit, wat evenwel niets aan zijn opdracht verandert, want hij gaat aan de slag om een besteld vuurwapen te maken. Zijn klant: de beeldschone Mathilde (Thekla Reuten), net als hij een killer. Vervolgens gebeurt het onvoorstelbare: Jack wordt verliefd (maar niet noodzakelijkerwijs op Mathilde…). Opeens blijkt ook het huidige moment, dat in zijn leven nu juist een constante was, vloeibaar. En Jack moet zich hierbij aanpassen.

Het is verbazingwekkend om in publiciteitsmateriaal te lezen dat Corbijn in zijn leven überhaupt nauwelijks films heeft gezien, laat staan nog relevante films. Ja, Rawhide zo'n beetje, hoewel dat niet eens een film is. Maar verder, nee, niet zoveel, zegt de Nederlander. Misschien is juist deze onervarenheid in dit geval het geheim van zijn succes. Alles aan The American voelt vers en opwindend aan, ondanks de retroconnectie met de jaren-zeventigcultuur. De film is prachtig vormgegeven, met strak gefotografeerde en daardoor extra romantische Italiaanse berglandschappen, inderdaad als in een spaghettiwestern, waarbij de weggetjes van eeuwenoude dorpjes fungeren als de grenzen van het bestaan van Mister Butterfly. De widescreen-fotografie staat in schril contrast met de oude straatjes van het Italiaanse dorpje waar een groot deel van het verhaal zich afspeelt. Dat creëert spanning; door deze fijne visuele stijl communiceert Corbijn de consequenties van het dilemma waarin het hoofdpersonage verkeert: al zoekende naar ontsnapping uit de gevangenis van klinkerstraten en kathedralen raakt Mister Butterfly alleen maar verder verstrikt in de futiliteit van zijn bestaan. En dan lijkt het vrije berglandschap waarnaar hij hunkert verder weg dan ooit.

THOMAS B. Macauly, negentiende-eeuwse dichter en criticus, formuleerde een standaarddefinitie van de byroniaanse held: iemand die 'trots is, humeurig, cynisch, met opstandigheid in zijn ogen en verdriet in zijn hart, een verachter van zijn soort, onberispelijk in zijn wraak en toch in staat tot diepe en sterke genegenheid’.Dat is Mister Butterfly ten voeten uit. Trots is hij omdat hij in tegenstelling tot andere prutsers in zijn branche een moord tot een daad van schoonheid en zelfs menselijkheid weet te verheffen. In Booth: 'After all, to kill cleanly, exactly, quickly, is such a human action that to bestialize it is to reduce it to mere carnality.’ Uit deze observatie spreekt tevens snijdend cynisme en diepe haat voor de mensheid. Net als de kunstenaar-held Byron en zijn personages, vooral in Childe Harold’s Pilgrimage, is Mister Butterfly een eeuwige buitenstaander, constant op de vlucht voor de beperkende conventies van de gewone wereld, hunkerend naar een diepere waarheid, een zelfbewustzijn dat hem rust zou moeten brengen. Maar die rust komt nooit.
Dit thema van voortdurende innerlijke reflectie en conflict zit ingekapseld in films waarin stille, sterke helden de grens tussen goed en kwaad opzoeken. Ze spelen antihelden, met Byron als oervorm, maar de kwalificatie 'anti’ doet er eigenlijk niet toe, want de kijker identificeert zich toch volledig met hen. In The American slaagt Corbijn er uitstekend in vorm te geven aan een archetype dat ook aanwezig is in het werk van bij uitstek Jean Pierre Melville (1917-1973), vooral zijn films met Alain Delon in de hoofdrol, en meer recent dat van Michael Mann (1943), in al zijn films. En dat is: de vreemdeling in een donkere, koude stad die óf afstuurt op een fatale confrontatie met een crimineel, óf een crimineel achter de tralies moet zien te krijgen. Vooral Delon verpersoonlijkt in deze films existentiële angst; zijn personages zijn gevangen in de rigiditeit van stijl en design. Visueel zijn deze films koel en afstandelijk. Nooit valt er werkelijk te ontfutselen wat zich in het hoofd van de man afspeelt. Er is iets met hem. Maar wat? Dat pessimistische beeld: de man als gesloten boek, maar wel iemand die achter de coulissen of in de schaduwen constant bezig is zichzelf en zijn wereld te analyseren; deze reflectieve man waar het verdriet aan alle kanten van afdruipt, is bij uitstek een romantische, zelfdestructieve held.
En dus volgt onvermijdelijk: entree van de beeldschone vrouw. Waardoor zaken nog ingewikkelder worden. De komst van Mathilde naar het dorpje waar Jack woont creëert in de film een mooie paradox die, toegegeven, als tamelijk seksistisch kan worden gelezen: de vrouwelijke sluipmoordenaar moet tegelijk een erotisch object zijn, zeker wanneer zij met het lange geweer met geluiddemper, gemaakt door Jack/Butterfly, in de bossen gaat oefenen. Met haar verleidelijke houding, die de Nederlandse actrice Thekla Reuten uitstekend op speelse wijze tot stand brengt, maakt zij de crisis waarin Jack zich bevindt compleet. Zij vormt een uitdaging voor hem, als man, niet alleen doordat ze beeldschoon en begerenswaardig is, maar vooral ook doordat ze een dodelijke tegenstander is.
Steeds weer trekt Corbijn het beeld open om de kijker in dit web van verhaal, plot en personages te trekken. Dat lukt op wonderbaarlijke wijze; als kijker geef je je over, makkelijk. De sfeer is weids, maar ook introspectief. En de blik? Het perspectief? Is er mogelijkheid tot vooruitkijken? Of zelfs tot terugblikken, waardoor het verleden en dus ook het idee van geschiedenis en daardoor verdieping misschien iets van echte waarde, een optie voor het hoofdpersonage, wordt? Of blijft alleen het hier en nu legitiem? Misschien. Misschien is dat het enige wat de verdrietige man, de verloren moordenaar, aankan. Natuurlijk, onvermijdelijk is er de liefde. En daardoor het vooruitzicht van verlossing en het creëren van een weg uit de stagnatie die een heel leven aan de schaduwkant van de maatschappij met zich meebrengt. Let wel: vooruitzicht op…
The American is een van mijn favoriete films van het jaar tot nu toe. Wel met deze kanttekening: denkend over deze film hou ik de roman van Booth het liefst binnen handbereik. Altijd het boek, want dat geeft mij wat Corbijns film, hoe mooi en geslaagd die ook is, niet kan geven, en dat zijn taal en beschrijvingen als deze, van de moordenaar, maar meer nog van het existentiële besef van de constant aanwezige dood: 'There are always those who live in the shadows. I know that because I am one of them.’

Te zien vanaf 16 september. Een filmeditie van Martin Booth’s roman A Very Private Gentleman ligt nu in de boekwinkel