Pronk en Verdonk

Wantrouwen in de politiek

Meer dan door idealen of het publieke belang lijken Jan Pronk en Rita Verdonk te worden gedreven door persoonlijke ambities. Dat leidt tot wantrouwen binnen de eigen gelederen.

Zo’n acht uur nadat de vvd-leden afgelopen zaterdag hun stemkastjes hadden ingeleverd, gingen bij de pvda de stemkanalen open. Bij de liberalen lag de vraag op tafel of de vvd-achterban kon leven met het besluit van partijleider Mark Rutte om Rita Verdonk uit de fractie te zetten. De pvda-leden kunnen vanaf afgelopen zondag tot eind deze week beslissen of Jan Pronk hun partijvoorzitter wordt, dan wel een van de andere zes kandidaten.

Pronk en voormalig vvd-fractielid Verdonk hebben één ding met elkaar gemeen: ze worden gewantrouwd door een deel van hun partijgenoten. Dat wantrouwen geldt in eerste instantie hun persoonlijke drijfveren.

Was in de jaren zeventig de slogan: ‘het persoonlijke is politiek’, tegenwoordig voert het persoonlijke in de politiek de boventoon. Bij het eerste ging het om het op de politieke agenda zetten van onderwerpen als huiselijk geweld tegen vrouwen. Bij het laatste gaat het vooral om persoonlijke ambities in de politiek, die veel minder zijn ingegeven door idealen en het publieke belang.

Op de vvd-ledenvergadering waren het vooral de ereleden Frits Bolkestein, Henk Vonhoff en Gerrit Zalm die in keurige bewoordingen zeiden wat in de Haagse wandelgangen al veel langer was te horen: Rita Verdonk is niet te vertrouwen, ze weigert te aanvaarden dat ze niet de eerste viool speelt, ze wil maar één ding en dat is minister-president worden en daarvoor is ze bereid liberale beginselen aan haar laars te lappen en heel ver met Geert Wilders’ xenofobe uitspraken mee te gaan.

Ook bij de pvda zijn het vooral de vroegere mastodonten die hun wantrouwen openlijk uiten. Oud-fractievoorzitter Thijs Wöltgens, voormalig partijvoorzitter Ruud Vreeman en senator Klaas de Vries vrezen dat Pronk aast op de positie van partijleider Wouter Bos. Pronk is hier weliswaar kwaad over, maar heeft daar zelf aanleiding toe gegeven door zich uit te laten over actuele politieke onderwerpen, liefst tegen de lijn van Bos in, en daar ook nog eens openlijk bij te verkondigen Bos in geen vijf jaar te hebben gesproken.

Naast de rol die het persoonlijke in deze zaken speelt, gaat het toch ook om de inhoud en de koers van de twee partijen. Oud-staatssecretaris Gijs de Vries verwoordde op de vvd-ledenvergadering duidelijk waar het bij de keus voor of tegen Rita óók om ging: gaat de vvd meeroeien met de stroom xenofobie of neemt de partij principieel stelling. Gaan de liberalen voor het partijbelang, omdat met het inspelen op angst en wrok veel stemmen te winnen zijn, of kiezen ze voor het landsbelang door te blijven streven naar het vreedzaam samenleven van allochtonen en autochtonen.

Dat laatste won zaterdag. Veel liberalen zullen toen hebben gedacht: opgeruimd staat netjes. Het bleek overigens begin deze week toch minder opgeruimd, omdat Verdonk zowel haar kamerzetel als haar vvd-lidmaatschap wil aanhouden. Daarmee legde ze de bal bij de partijleiding: als die haar royeert, kan ze de underdog spelen – een rol die het goed doet bij de kiezers.

Verdonk houdt de weg open om zonder controle van een partij aan de weg te gaan timmeren. Ze wil een beweging, net als Geert Wilders, waarin zij alle touwtjes in handen heeft. Democratie kan weliswaar niet zonder vertrouwensbasis, maar zonder verantwoording afleggen en argumenteren op het scherp van de snede is er géén democratie. Verdonk belijdt openlijk daar lak aan te hebben. Begin deze week liet ze blijken het heerlijk te vinden bevrijd te zijn van partij en fractie: ‘Ik kan weer alles zeggen.’

Voormalig vice-president van de VS, Al Gore, schrijft in zijn boek The Assault on Reason dat dit het tijdperk is waarin een televisiespot van dertig seconden het politieke denken van de burgers vormt. En hoe politici met geld televisietijd kopen en via oneliners de publieke opinie bespelen. Die trend is ook in Nederland zichtbaar. Verdonk en haar spindoctors kennen de trucs om ook zonder geld veel zendtijd te genereren. Bovendien heeft Verdonk al mensen met geld om zich heen verzameld. Daarnaast houdt ze van simpele uitspraken: ‘Ik ben niet links, ik ben niet rechts, ik ben recht door zee.’ Maar welk beloofde land ze wil bereiken als ze die zee recht door is gestoken, daarvan heeft ze geen contouren geschetst.

Ook bij Pronk vragen partijgenoten zich af of naast het persoonlijke niet vooral het partijbelang en niet het landsbelang een rol speelt. Waar Verdonk de vvd richting Wilders wilde duwen, omdat daar stemmen te winnen zijn, wil Pronk de pvda weer ouderwets ‘links’ maken om de sp de wind uit de zeilen te nemen. Veel pvda’ers vrezen dat dit de coalitie met cda en ChristenUnie te veel onder druk zal zetten en vragen zich bovendien af of dat ‘links’ van Pronk van deze tijd is.

Er is echter één groot verschil tussen Pronk en Verdonk. Pronk wil zijn doel bereiken door juist wél te zorgen dat de invloed van de leden weer gestructureerd de partijtop bereikt en daar niet genegeerd kan worden. Dinsdag weet Pronk wat het wordt: weer aan het werk of zich als 67-jarige schikken in de rol van pensioengerechtigde.