Was het zó?

In constructies van het verleden speelt verbeelding een grote rol, vooral als het over conflicten gaat. In Eye Filmmuseum onderzoeken kunstenaars dat samenspel van feit en fictie, zonder waarheidsvinding als uitgangspunt te nemen.

Chia-Wei Hsu, Drones, Frosted Bats and the Testimony of the Deceased, 2017. HD-video-installatie met vier lcd-schermen, 3’40”-8’40’’ © courtesy the artist

Waarheid, feiten, herinneringen, werkelijkheid: zijn het allemaal constructies? Kunstenaars Broomberg & Chanarin, Omer Fast, Chia-Wei Hsu en Meiro Koizumi laten zien hoe film, video, diaprojectie, foto’s en geluid kunnen worden ingezet om het verleden te ‘ontmaskeren’. Reportage, re-enactment, documentaire en filmische technieken zijn enkele van de strategieën die deze kunstenaars toepassen om de subjectiviteit van historische bronnen en de beperkingen van het geheugen bloot te leggen. In vertellingen die zich op verschillende plekken van de wereld afspelen, onderzoeken zij de constructie van verhalen en hoe verhalen veranderen wanneer ze vanuit verschillende perspectieven worden verteld en herverteld.

De getoonde werken belichten de geschiedenis in conflictgebieden, die plekken in de wereld waar waarheid en fictie op scherp worden gezet. En waarbij de kleinere geschiedenissen van individuen vaak als voorbeelden dienen voor een grotere sociaal-politieke realiteit. Broomberg & Chanarin, Omer Fast, Chia-Wei Hsu en Meiro Koizumi buigen zich over de vraag naar de representatie van oorlog. Kan een oorlog in woorden worden gevat? Kan een oorlog verbeeld worden? En wat is de rol van de kunstenaar hierin?

In toenemende mate voorzien de massamedia en het internet ons van weinig diepgaande informatie. Door de mediatisering van onze culturen wordt ons collectieve historisch bewustzijn steeds makkelijker gemanipuleerd. Nepnieuws en desinformatie nemen hand over hand toe. Misleidende informatie wordt opzettelijk verspreid onder precies gekozen doelgroepen om te voorkomen dat deze groepen ‘andere’ conclusies kunnen trekken of meningen kunnen vormen die gebaseerd zijn op waarheidsgetrouwere bronnen. Als reactie hierop buigen kunstenaars zich steeds vaker over de vraag hoe de representatie van het verleden tot stand wordt gebracht.

Deze kunstenaars houden historische verhalen tegen het licht, waarbij ze niet noodzakelijkerwijs aan waarheidsvinding doen. Hun werkwijze verschilt dan ook wezenlijk van die van, bijvoorbeeld, een professionele journalistieke, juridische of wetenschappelijke praktijk. Ze laten zien dat er verschillende perspectieven zijn en dat de verbeelding een belangrijke rol speelt in de constructie van een gedeeld en collectief cultureel geheugen. Hun werken leveren eerder vragen op dan dat ze antwoorden vinden op urgente kwesties uit de geschiedenis.

Kan een oorlog in woorden worden gevat?

Zo onderzoeken de in Zuid-Afrika en Engeland opgegroeide kunstenaars Adam Broomberg (1970) en Oliver Chanarin (1971) in het werk Dodo (2014) hoe oorlog in beelden en verhalen wordt overgebracht. Zij begonnen hun onderzoek bij Catch-22 van Joseph Heller (1961), een satirische roman over de Tweede Wereldoorlog. Een verhaal dat in 1970 door Mike Nichols werd verfilmd in het Mexicaanse San Carlos, omdat de kust aldaar leek op het Italiaanse eiland waar het verhaal zich afspeelt. Voor de film werden allerlei gebouwen en een volledig operationele landingsbaan voor B-25-bommenwerpers aangelegd. Na afloop van de opnames werd dit alles achtergelaten, inclusief een in de film gecrasht vliegtuig. Broomberg en Chanarin besloten om samen met een team Mexicaanse archeologen dit vliegtuig op te graven. In de tussenliggende jaren was het landschap echter onherkenbaar veranderd door urbanisatie en door drugstransporten die gebruik maakten van de landingsbaan.

Daarnaast monteerden de kunstenaars een nieuwe film met de niet-gebruikte opnames van Catch-22, opgediept uit de kluizen van Paramount Pictures. Het betrof voornamelijk natuuropnamen van de kustlijn van San Carlos. Broomberg & Chanarin monteerden deze beelden tot een natuurdocumentaire over een ongerept landschap dat niet langer bestaat. De kunstenaars gebruikten al deze ingrediënten om tot een heel andere verbeelding van oorlog te komen. ‘We started with a representation of war, and we created a documentary of a place that’s had to endure a very different sort of war.’

Ook in het werk van Omer Fast (Israël, 1972) zijn oorlog en hedendaags trauma belangrijke ingrediënten. Fast onderzoekt hoe verhalen veranderen wanneer ze vanuit verschillende perspectieven worden verteld. In Continuity (2012) wordt een echtpaar met hun zoon herenigd na diens militaire uitzending naar Afghanistan. Het ongemakkelijke verhaal wordt al snel gecompliceerder doordat dezelfde zoon steeds in verschillende gedaanten terugkeert, waardoor het onduidelijk is wat nu echt is gebeurd en wat er in de verbeelding van de ouders plaatsvindt.

Middels het vertellen van vergeten verhalen onderzoekt Chia-Wei Hsu (Taiwan, 1983) de Aziatische geschiedenis, waarbij mythen en legenden uit deze gebieden een belangrijke rol spelen. In Huai Mo Village (2012) vertelt een priester over de tijd dat hij als spion voor de ciawerkte en zich tegen de Chinese communisten verzette. De priester heeft nadien een lokaal weeshuis opgericht, dat nog altijd onderdak biedt aan een groot aantal kinderen. In de film zien we hoe kinderen van het weeshuis een filmploeg vormen om de verhalen van de priester vast te leggen. Op deze wijze verdubbelt of verdriedubbelt Chia-Wei Hsu de vertelling over deze gebeurtenis: enerzijds het persoonlijke verhaal van de priester, anderzijds het vastleggen van diens herinneringen door de weeskinderen en ten slotte de film van Chia-Wei Hsu zelf.

Meiro Koizumi (Japan, 1976) haalt met zijn video’s diepgewortelde taboes en pijnpunten in de Japanse samenleving naar boven, vaak gebaseerd op verslagen van getuigen of overlevenden. Hij kiest voor geconstrueerde scenario’s, waarin de personages soms door acteurs en soms door de betrokkenen zelf worden opgevoerd. Koizumi maakt in werken als Defect in Vision (2011) en Portrait of a Young Samurai (2009) de complexiteit van de geschiedenis en van menselijke emoties voelbaar en werpt een veelbetekenend ander geluid op als alternatief voor een eenzijdige of een ideologische beeldvorming.