Was lenin erger dan hitler?

NIET ALLEEN in Nederland wordt aan (ex-)communisten gevraagd rekenschap af te leggen over hun verleden. De discussie die Bolkestein hier op gang probeert te brengen, wordt in het buitenland op het scherpst van de snede gevoerd. Met name in Frankrijk is de afrekening met het communisme de laatste jaren een hot item.

De Spaanse schrijver en communist Jorge Semprun zette in 1980 de toon door in zijn memoires de communistische misdaden onder ogen te durven zien. Vervolgens publiceerde historicus François Furet in 1995 een essay over het communistisch gedachtengoed in de twintigste eeuw onder de titel Le passé d'une illusion. Furet geloofde zelf ook enkele jaren in de communistische utopie en tracht in het boek te achterhalen hoe hij daartoe kwam. ‘Zonder toegevendheid, maar ook zonder bitterheid veroordeel ik mijn verblinding’, schreef hij.
Belangrijker nog is dat Furet in zijn boek uitgebreid parallellen trok tussen het communisme en het fascisme. Toen de Duitse historicus Ernst Nolte in 1986 een boek publiceerde waarin hij het nationaal-socialisme vergeleek met en qua misdadigheid zelfs gelijkstelde aan het communisme, brak in Duitsland een ongekend felle Historikerstreit los. Vreemd genoeg bleef het in Frankrijk - en daarbuiten - na de publicatie van Furets boek grotendeels stil.
Dat de emoties nog wel degelijk dicht aan de oppervlakte liggen, bleek de afgelopen weken. Aan de vooravond van de tachtigste verjaardag van de Russische Revolutie verscheen een uitvoerige studie over de misdaden van het communisme onder de veelzeggende titel Le livre noir du communisme: crimes, terreur et répression. Zes Franse historici hebben getracht hierin de wandaden van de communistische regimes over de hele wereld in kaart te brengen. Hoewel de slachtoffercijfers schokkend zijn (er wordt gesproken over minimaal 85 miljoen, wellicht zelfs 100 miljoen doden), ontstond er vooral commotie over de inleiding van Stéphane Courtois.
Deze betoogt dat het communisme gelijkgesteld mag worden aan het nationaal-socialisme, al was het alleen al vanwege het aantal slachtoffers. Natuurlijk verschilden de achterliggende ideologieën wezenlijk van elkaar, maar de communistische 'klassegenocide’ leek in sommige gevallen sterk op de 'rassengenocide’ van Hitler. De hongerdood van een Oekraïens koelakkenkind als gevolg van de massale deportaties begin jaren dertig was toch niet minder erg dan de hongerdood van een joods kind in het getto van Warschau?
Twee van de medewerkers aan het zwartboek stonden na lezing van de inleiding op hun achterste benen. Natuurlijk moest over dit soort zaken nagedacht worden, maar daar was dit boek niet voor bedoeld. De opzet was geweest om de misdaden van het communisme te openbaren. Algemene conclusies moesten hieruit nog niet worden getrokken en al helemaal niet in deze termen. Een Franse querelle des historiens leek geboren.
De Groene besloot tot een eigen onderzoek en legde de volgende vragen aan een aantal Nederlanders voor, die ooit - kortere of langere tijd - lid zijn geweest van een communistische of maoïstische organisatie: Vindt u dat communisme en fascisme aan elkaar gelijkgesteld kunnen worden? Hoe denkt u over de 'onvermijdelijke moorddadigheid’ van het communisme? En wanneer heeft u in het verleden voor het eerst over deze zaken nagedacht?
Theun de Vries: 'Het sovjetcommunisme was een verminking van een nobel idee’
De inmiddels negentigjarige schrijver, vele jaren lang een belangrijk lid van de Communistische Partij Nederland, vindt de vergelijking tussen communisme en nationaal-socialisme 'natuurlijk onzin’: 'Kijk, je moet verschil maken tussen Nederlandse communisten en Russische communisten. Wij in Nederland waren een brave, gerlijke arbeiderspartij. Nou ja, niet kleinburgerlijk, maar wel een arbeiderspartij. Het Russische volk is bedrogen en misbruikt. Ik geef toe dat ik dat veel eerder had moeten inzien, maar ik heb al in 1963 met de Sovjetunie gebroken. Ik heb toen gezegd: “Ik ga niet meer meedoen met het verspreiden van al die leugens.”
Ik was in 1962 voor de laatste keer in de Sovjetunie. Ik had een jonge tolk die enorm afgaf op alles wat er onder Stalin was gebeurd en die het communisme met het fascisme vergeleek. Toen heb ik gezegd: “Luister eens jongen, hier zijn vreselijke dingen gebeurd, maar aan de andere kant hebben miljoenen gewone mensen hun plicht gedaan. Zij zijn niet meegesleurd in de misdaden die hun regering heeft gepleegd.” En dat zijn de gewone Duitsers wel: Hitlers gewillige beulen. Natuurlijk zijn er in de Sovjetunie ook gewillige beulen geweest, maar dat was een toplaag die de rest heeft geterroriseerd.
Die repressie gebeurde echter wel op heel andere gronden dan bij de nazi’s. De ideologieën zijn wezenlijk verschillend. Het sovjetcommunisme was een verminking van een oorspronkelijk nobel idee. Dat kun je van het fascisme niet zeggen. Dat is een ideologie van desperado’s. Het me kan wel op een menslievende manier in de praktijk worden gebracht, als het maar door ware communisten gebeurt.
Ik geloof nog steeds in dat ware communisme, in gelijkheid, solidariteit, vreedzaamheid, vreedzame arbeid en planeconomie. Ik denk dat ontevreden mensen ooit het communisme weer nieuw leven zullen inblazen. Maar repressie van bovenaf mag absoluut niet voorkomen.’
Wouter Gortzak: 'Het communisme en het fascisme hadden dezelfde pretenties’
'De misdaden rechtvaardigen een vergelijking’, vindt oud-journalist en toekomstig PvdA-kamerlid Wouter Gortzak, die als jongen partijlid was en wiens vader CPN-leider was. 'Als je de doden gaat optellen, dan zie je dat zowel het communisme als het fascisme hoogst onaangename systemen waren. Beide hebben weinig moois nagelaten. Maar het is onzin om daar de algemene conclusie uit te trekken dat het communisme identiek is aan het nazisme. De leidende gedachte van het communisme is een humanistische en een zeer trekkelijke en dat kun je van het nationaal-socialisme natuurlijk niet zeggen.
Het probleem van het communisme was - en het heeft me ook lange tijd gekost voor ik daar achter was - dat het een verondersteld samenhangend wetenschappelijk systeem was. Verabsoluteerde wetenschapsaanspraken leiden tot een repressief systeem. Als je ervan uitgaat dat jij de wijsheid in pacht hebt - en ik heb dat ook een blauwe maandag geloofd -, dan wordt iemand die die wijsheid niet aanneemt, niet serieus genomen of zelfs vervolgd als potentiële vijand. Vanwege al die pretenties is het systeem eventueel te vergelijken met het nationaal-socialisme. In de hele stalinistische periode was het motto: “Wie niet voor me is, is tegen me, wie tegen me is, is een vijand en wie een vijand is, moet vervolgd worden.”
In 1956 had ik door dat Stalin een moordenaar was en niet de vader der volkeren waarvoor ik hem toch een tijd had gehouden. Toen ben ik teruggegaan tot Lenin, maar dat leverde ook de oplossing niet. Stapje voor stapje heb ik toen het communisme verlaten, ben ik van mijn geloof gevallen. Maar ik neem het mezelf niet kwalijk dat het zo lang heeft geduurd, ik was nog jong.
De communistische theorie heeft - net als alle andere - maar een tijdelijke waarde. Ze zit wel intelligent en meeslepend in elkaar, maar je moet zo'n theorie niet gebruiken om de hele maatschappij naar je hand te zetten, that’s it.’
Ger Lataster: 'Ik heb geen tijd voor zulke primitiviteit’
De kunstenaar, wiens hart altijd zeer links klopte, weigert commentaar: 'Aan zulke conclusies, van een walgelijke primitiviteit, wil ik mijn tijd niet besteden. Ik begrijp deze belangstelling van De Groene ook niet, omdat ze mij als kunstenaar nooit serieus genomen hebben.’
Kees van der Pijl: 'De wereldgeschiedenis is nu eenmaal een bloedbad’
'Het is een beetje een domme vraag’, zegt ook Kees van der Pijl, van 1977 tot 1983 lid van de CPN en nu docent internationale betrekkingen aan de Universiteit van Amsterdam. 'Maar elke vraag leent zich voor een meer doordacht antwoord. Zowel de nazibeweging als het stalinisme stak de kop op in landen die probeerden zich met het Westen te meten. Er zijn gemeenschappelijke elementen in de manier waarop de staat zich in de fascistische en de staatssocialistsche landen meester maakte van de maatschappij. Vanaf de Industriële Revolutie heeft Engeland een voorsprong genomen op de rest van de wereld en alle landen die probeerden op hetzelfde niveau te komen, hebben enigerlei vorm van maatschappelijke mobilisatie moeten doorvoeren, met planning van bovenaf en reglementering van de hele maatschappij. Het sovjetsocialisme is daarvan de hoogste en waarschijnlijk laatste vorm.
Wat het geweld betreft, op het laagste niveau vallen alle verschillen weg, omdat daar een bepaald type persoonlijkheid wordt aangetrokken dat zich niet interesseert voor doctrinaire verschillen. Maar de wereldgeschiedenis is nu eenmaal een bloedbad. Alle maatschappijen worden op een gegeven moment geconfronteerd met de overgang van een agrarische samenleving naar een stedelijke. Daar zijn altijd ongelooflijk veel mensen bij omgekomen. Zelfs de moord op de joden kun je in dat licht zien. De Duitsers wilden de trek naar de steden bespoedigen, maar daar waren de middenklasseposities al in joodse handen. Die moesten uit hun winkels worden gehaald en daarom werd de gettopolitiek ingevoerd. Toen dat te duur werd, besloten ze tot de vernietiging. Huiveringwekkend.
De Goelag was een landkaart van enorme infrastructurele werken, waarvoor mensen werden gebruikt die door de collectivisering van het land werden verdreven. Je kunt het zien als een vorm van defensieve mobilisatie tegen het Westen. Maar dat is natuurlijk maar één manier om naar de wereldgeschiedenis te kijken.’
Ger Harmsen: 'De sovjetkampen hadden aanvankelijk een humane opzet’
Deze filosoof en historicus van de arbeidersbeweging zegt dat er nog altijd vragen zijn waar hij geen antwoord op heeft, al werd hij al in 1956 uit de CPN gezet vanwege zijn afwijkende mening. 'Die vergelijking tussen communisme en nazisme is niet nieuw. De sociaal-democraten maakten haar voortdurend, zelfs nog tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar toen ik nog lid van de club was, wilde ik daar niet aan. We hadden wel iets uit te leggen, zeker toen er meer bekend werd over de slachtofferaantallen in de Stalin-periode. Je zei dan zoiets als: “Dictatuur is iets vreselijks, maar historisch gezien is het niet hetzelfde.” Voor de slachtoffers maakt dat natuurlijk niets uit. Mijn stelling was toen dat het fascisme probeert het verleden vast te houden en dat het communisme op de toekomst gericht is. Maar als je nu zegt dat het communisme een functie had, word je meteen in een hoek gedrukt.
Er zijn nog veel punten waar ik niet uitkom. De communisten meenden dat een staat altijd dictatuur betekende van de ene klasse over de andere. Die dictatuur kon een min of meer democratische vorm hebben, maar het bleef een dictatuur. Als Marx er tien regels aan wijdt, is het veel. Hij heeft trouwens wel eens gezegd dat de klassenstrijd ook op de ondergang zou kunnen uitlopen. Staat en revolutie van Lenin is gewoon een anarchistisch werkje, maar toen veroverde Lenin de macht en stond hij daar in zo'n enorm en barbaars rijk. En, zoals hij zei: “In een barbaars rijk kun je het socialisme alleen op barbaarse wijze realiseren.” Trotski was trouwens nog erger, die wilde van de arbeidersklasse een gedisciplineerd leger maken.
Het is misgegaan doordat de bolsjewieken in de minderheid kwamen. Ze hebben de macht toen niet uit handen gegeven en dan verval je van kwaad tot erger. Maar vernietigingskampen zoals onder de nazi’s heeft de Sovjetunie niet gekend. Die werkkampen waren ook afschuwelijk, maar ze hadden aanvankelijk een humane opzet als vervanging van de gevangenissen, terwijl het nazisme per definitie een inhumaan systeem is.
De gewone mensen waren ontredderd toen ze hoorden van de dood van Stalin. Het is net als mijn kleinkinderen met Sinterklaas. Dat geloof is heel moeilijk aan het wankelen te brengen, ook al kloppen de feiten niet meer met de theorie.
Vergeet niet dat wij in Nederland ook zijn begonnen met de Geuzendictatuur, echte terreur. Maar dat ging over, net als de terreur van de Franse Revolutie.’
Marcus Bakker: 'Ik praat niet op basis van een krantekop’
De voormalige CPN-voorzitter wil niet op onze vragen reageren. Hij heeft wel over het zwartboek gelezen in de krant, maar hij wil 'geen dingen zeggen op basis van een krantekop. Ik vermoed wel wat de conclusie van dat boek is, maar die bestond waarschijnlijk al voordat het was geschreven. Het is nu net alsof ik me in mijn hele leven alleen maar met Russen en Lenin heb beziggehouden. Dat is niet het geval. Ik zeg alleen maar dat ik in de oorlog geen NSB'er ben geworden, maar communist.’
André Roelofs: 'Ik reageer niet op elke losse flodder van Bolkestein’
Deze Volkskrant-columnist gaf vorige week ieder die in utopieën geloofd heeft, een veeg uit de pan. Daar wil hij tegenover De Groene niet verder op ingaan: 'De vraagstelling is te beperkt en jullie halen er te veel mensen bij. Het is de pest van zo'n column dat je als je de emoties raakt, suf wordt gebeld. Ik wil afwachten hoe het debat loopt en niet reageren op elke losse flodder van Bolkestein. In Frankrijk zijn het tenminste de ex-communisten zelf die dit ter hand hebben genomen. Maar daar heb je dan ook godbetert nog altijd een PCF.’
Erik van Ree: 'Je kon toch beter door Stalin gedeporteerd worden dan door Hitler’
Van Ree, ooit lid van de maoïstische Kommunistische Eenheidsbeweging Nederland, schrijft nu een biografie van Stalin op grond van nieuw bronnenmateriaal. Hij heeft net het hoofdstuk over de Grote Terreur van 1937/38 af en hij is verbaasd over de precieze cijfers die Stalin op zijn bureau kreeg. 'Vast staat dat er ongeveer een miljoen mensen zijn geëxecuteerd, dat er vier à vijf miljoen slachtoffers zijn van de grotendeels door de regering veroorzaakte hongersnood van 1933 en dat er in de kampen en andere verbanningsoorden nog enkele miljoenen mensen zijn omgekomen.
Toch is er een verschil met de nazi’s. De Russische kampen waren geen vernietigingskampen. Je moet ze vergelijken met de Duitse concentratiekampen tot 1941, voordat er echt tot de Endlösung was besloten. Wat Stalin met de koelakken deed is niet hetzelfde als wat de Duitsers met de joden deden. Maar Stalin en Lenin spraken wel over de koelakken als over bloedzuigers die je plat moest trappen. Ze werden in categorieën ingedeeld. De grote massa werd gedeporteerd naar speciale settlements, een kleiner deel werd in concentratiekampen opgesloten en een nog kleiner deel werd doodgeschoten. Het is allebei terreur, maar je kon toch beter in 1932 als koelak door Stalin gedeporteerd worden dan in 1942 als jood door Hitler.
Een groot verschil tussen Stalin en Lenin zie ik tegenwoordig niet meer. Onder Lenin zijn de concentratiekampen, de deportaties en het executeren van gijzelaars al begonnen. Ik zie Stalin nu als de vervulling van Lenin. En ook Marx was al bar als het om terreur ging. Als je ertoe besluit het eigendomsrecht af te schaffen, moet je in de praktijk geweld gebruiken. Wat dat betreft kijk ik er nog hetzelfde tegenaan als vroeger, maar dan in een spiegel, want ik denk nu dat alle narigheid inderdaad al in dat ideaal besloten heeft gezeten.’
Koert Stek: 'Ik laat me niet vergelijken met een fascist’
Nederland kent nog altijd een communistische partij: de Nieuwe Communistische Partij Nederland. Koert Stek, wethouder voor de NCPN in de gemeente Reiderland, heeft geen zin om in te gaan op de vragen van De Groene, want 'dat blad was altijd al anticommunistisch en ik laat me niet vergelijken met een fascist. Ik geloof nu nog in het socialisme. Maar er zijn belangrijker zaken dan de vraag of een communist gelijk is aan een fascist. Bijvoorbeeld ziekenzorg en welzijnswerk.’
Roel Walraven: 'Bij grote omwentelingen vallen nu eenmaal slachtoffers’
De voormalig CPN-wethouder van Amsterdam vindt de vergelijking 'om meerdere redenen onzin’: 'De ideologie van het fascisme is gebaseerd op rassenongelijkheid. Dat kom je in het communisme niet tegen. De NSB'ers hebben mensen beoordeeld op hun ras en de CPN heeft gestaakt tegen de jodenvervolging. Ik heb me te pletter gedemonstreerd tegen het racisme. Het maakt een groot verschil uit of de dood van vele Russische boeren het doel was of dat het een gevolg was van de nationalisatie. Het idee was goed, want de grootgrondbezitters waren geen lekkertjes.
Naar Nederland vertaald is het zo: iedereen die naar de NSB ging, had natuurlijk Mein Kampf gelezen. Zij konden dus weten wat het fascisme was. En dat is een verschil, want in onze communistische tuur kom je nergens zulke boeken tegen. Ik zal niet zeggen dat we niet konden weten wat er allemaal misging in de Sovjetunie en China, maar wat daar gebeurde stond zover van onze ideeën af dat het ongeloofwaardig was. Bovendien kwamen veel van dit soort verhalen natuurlijk naar ons toe via vijandelijke kanalen.
Die vergelijking tussen nazisme en communisme vind ik te beperkt. Daar horen nog een aantal “ismes” bij. Het kapitalisme bijvoorbeeld heeft twee wereldoorlogen veroorzaakt en het Nederlandse kolonialisme heeft 350 jaar onderdrukking gepleegd in Indonesië. En het fascisme is één van de uitingen van het kapitalisme. Als je ziet dat de grote industriëlen Hitler hebben ondersteund, dan is het dus eigenlijk de vrije markt van Bolkestein geweest die het fascisme in het zadel heeft geholpen.
Ik wil niet om de slachtoffers heen, maar die misdaden hebben voor mij niets met het communisme te maken. Bij grote omwentelingen in de geschiedenis vallen nu eenmaal slachtoffers. Dat is niet alleen de schuld van degenen die veranderingen willen doorvoeren, maar vaak ook van degenen die de verandering willen tegenhouden.
Ik voel me nog steeds communist. En daar ben ik ook heel trots op. Ik neem zeker geen afstand van het communisme. Integendeel, het is zelfs buitengewoon spijtig dat er geen serieuze communistische partij meer is in Nederland. Ik heb wel eens gezegd dat het communisme in het verkeerde land doorgebroken is. Rusland had geen democratische ervaring, autoritarisme en geheime diensten zetten er de toon. Je zou je kunnen voorstellen dat de ontwikkeling heel anders was geweest als het communisme in een ontwikkeld, industrieel land was doorgebroken. Maar je kunt het nooit met zekerheid zeggen.’
Jan Marijnissen: 'Wat een domme kleuterklasvraag’
De fractievoorzitter van de SP reageert enigszins ontwijkend: 'Er worden allemaal paraplubegrippen gebruikt waar ik niks mee kan. Wat is bijvoorbeeld het communisme? Leg me dat maar eens uit.
Een moord is een moord, zou ik zeggen, en daarom houd ik niet van het kwantificeren van doden. Voor mij is iedere moord er één te veel, welk systeem daar ook verantwoordelijk voor is. Staatsgeweld tegen de fundamentele vrijheden van individuen is te allen tijde af te keuren.
De onmenselijkheid van het communisme of van het reëel bestaande socialisme is een van de redenen waarom ik daar nooit wat mee te maken wilde hebben. Ik heb zelf nooit contact gezocht met officiële tijen en ik heb me daar ook nooit mee willen identificeren.
Het communisme is niet iets reëels. Als je zegt de Sovjetunie, dan zeg ik: ja, die is misdadig geweest. Dat was ook de ontstaansreden van de SP: onze kritiek op de Sovjetunie. In heel Oost-Europa en de Sovjetunie was het bestaande staatssocialisme iets misdadigs, vonden wij altijd al. En wat China betreft, leg mij maar eens uit wat maoïstisch betekent. Dat zijn allemaal predikaten van makkelijke journalisten. Over de misdaden van Mao denk ik exact hetzelfde. Ik beschouw mezelf als een kind van de Verlichting en sinds de Verlichting is de algemene norm in West-Europa dat een regime verantwoordelijk is voor de rechten van ieder individu.
Je kunt niet zo even vragen of het nationaal-socialisme en het communisme exact hetzelfde zijn, dat is een domme kleuterklasvraag. De Franse premier Jospin maakte een onderscheid tussen “de utopie van de gelijkheid” en de “utopie van de ongelijkheid” en dát treft de kern. De machtstechnieken zijn exact hetzelfde.’
Marisca Milikowski: 'We moeten nu maar eens ergens anders over gaan nadenken’
Marisca Milikowski, oud-journaliste en tot 1983 lid van de CPN: 'Moet ik nu gaan participeren binnen een vraagstelling die wordt opgeworpen door mensen als Heldring? Moet ik me weer wentelen in die droefenis en ellende? Ik vind de concentratiekampen en de doden in de Sovjetunie namelijk ook allemaal heel erg. Maar ik vind die aandacht vrij selectief. Ik schrijf al sinds de jaren tachtig over deze dingen en op een gegeven moment was ik daarmee klaar. Ik weet het nu allemaal wel. Ik wil niet bevorderen dat de mensen hierover gaan nadenken ten koste van dingen die nu echt eens aan de orde moeten komen.’
Arnold Koper: 'Je kunt CPN'ers niet miljoenen doden in de Sovjetunie in de schoenen schuiven’
Volkskrantredacteur Arnold Koper was een van de redacteuren van Alles moet anders, waarin hij en zijn linkse generatiegenoten hun jeugdzonden beleden. Zelf was hij van 1973 tot 1985 lid van de CPN. Wat hem betreft mag je communisme en fascisme best met elkaar vergelijken: het zijn allebei schadelijke, totalitaire systemen. 'Maar de discussie voeren in termen van gigadoden staat me tegen. Je mag mensen wel op hun verantwoordelijkheid aanspreken, maar dat moet wel concreet zijn. Ook als het om NSB'ers gaat, is er een verschil tussen meelopers, soldaten of jodenverraders. En CPN'ers die gevochten hebben om hun land van een terreur te bevrijden, kun je niet zomaar de verantwoordelijkheid voor honderd miljoen doden in de Sovjetunie in de schoenen schuiven.
Zelf zou ik natuurlijk nooit lid zijn geworden van de CPN als ik niet had geloofd in een humanistisch communisme. Er is in elk geval in de tweede helft van de jaren zeventig in de CPN fel gediscussieerd over de misdaden van het stalinisme. Misschien was het beter geweest als we daar toen krachtig stelling tegen hadden genomen. Maar mijn grote bezwaar nu is dat veel mensen ergens in de jaren tachtig hun jas hebben uitgetrokken en het verleden zomaar vergaten. Het is juist zeer nuttig om over je eigen verleden na te denken. Zeker voor progressieve mensen.’
Anet Bleich: 'Ik houd niet van het gezelschapsspel “welke-van-de-twee-was-erger”’
Anet Bleich was van 1972 tot 1975 CPN-lid en werkt nu bij de Volkskrant. De vraag of nazisme en communisme vergelijkbare kenmerken hebben mag je wat haar betreft best stellen, 'maar waar ik niet van houd is het pijnlijke gezelschapsspel “welke-van-de-twee-was-erger”.’
Bleich vindt dat er wel onderscheid gemaakt moet worden tussen verschillende fasen en vormen van het communisme: 'Ik denk dat je het communisme onder Stalin, Mao of Pol Pot in moreel opzicht gelijk kunt stellen met het nazisme, maar onder Chroesjtsjov of Gorbatsjov niet. Ik heb een tijdlang in de illusie geleefd dat je communist kon zijn en tegelijk fel antistalinist. Er bestond een tegenstelling tussen een op zich nobele en helemaal niet zo domme, zinvolle theorie en een totalitaire, ondemocratische en uiteindelijk misdadige praktijk. Door die tegenstelling zijn er ook in communistische kringen, anders dan bij de nazi’s, voortdurend mensen opgestaan die dachten dat ze de praktijk konden veranderen om hem aan te passen aan de theorie - mensen als Dubcek en Gorbatsjov. Maar als je het communisme democratiseert, blijkt het niet meer levensvatbaar. Dus is afschaffen de enige manier om het te hervormen. Wat gelukkig ook is gebeurd. In het beste geval blijft er over wat er al was voordat het communisme zich als aparte stroming manifesteerde, namelijk de sociaal-democratie. Maar wie weet komt er nog eens iets leuks. Dat lijkt me heerlijk, maar in politieke zin zie ik het nog niet.’