Wat bied je eigenlijk aan als je excuus aanbiedt?

Wat bied je eigenlijk aan als je excuus aanbiedt? Het is een ingeburgerde uitdrukking, dus ik zal niet betogen dat het om een taalfout gaat. Maar ik heb de uitdrukking nooit helemaal begrepen, en ik geloof dat hij verhullend werkt.

In goed Nederlands heb je het volgens mij niet over excuus maar over verontschuldiging. En verontschuldigingen bied je niet aan, je vraagt ze. Je doet namelijk iemand het verzoek je te verontschuldigen en je van blaam te zuiveren. Het Woordenboek der Nederlandsche Taal stelt dat dit kan op grond van verzachtende omstandigheden. De omstandigheden moeten zo zijn dat de ander begrip voor je op kan brengen. Verontschuldiging en begrip kunnen niet zonder elkaar.

Je hebt iets gezegd dat tegen je kan worden gebruikt. Jammer, dom. Onhandig! Maar als het iets was wat je vond, wat je meende, kun je dan zeggen: het was een slip of the tongue? Verontschuldig me, want er was een verzachtende omstandigheid. Ik had het niet moeten zeggen, maar ja, mijn tong! Het lag voor in mijn mond, en het was eruit voordat ik besefte dat ik me ermee in moeilijkheden zou brengen.

Kun je verwachten dat iemand die door een uitspraak van jou is gekwetst, zal zeggen: als het alleen maar een slip of the tongue was – daar hebben we allemaal wel eens last van. Daar heb ik begrip voor. Zand erover!

En als het nu een slip of the tongue was in een van de ongeveer duizend speeches die je in de afgelopen jaren heb gehouden! Zo erg is dat toch niet? Een foute opmerking in duizend toespraken? Er zijn mensen die vaker een foute opmerking maken.

Geldt mijn excuus niet voor de baan waar ik nu naar solliciteer? Hebben de mensen dan helemaal geen begrip voor mijn slip of the tongue?

Iemand kan verontschuldiging vragen, en dan kan hij of zij verontschuldiging krijgen. Voor de meeste gevallen is het een wat groot woord, maar verontschuldiging is dan: vergeving. Vergeving is een ontdekking van Jezus Christus. De schriftgeleerden meenden dat het alleen aan God is om te vergeven, maar Jezus Christus stelde dat God vergeeft als wijzelf vergeven. Met die opvatting oogstte hij indertijd grote verbazing. Maar hij bood er de mogelijkheid mee tot een belangrijke doorbraak, en dat bracht hem zijn grote succes. Want vergeving maakt ons los uit de keten van wraaknemingen waarin we anders vast blijven zitten. Vergeving bevrijdt.

En omdat we verder moeten, stelde Jezus Christus zelfs dat er een plicht tot vergeving is. Hannah Arendt heeft hier helder over geschreven in The Human Condition. Zij haalt er Lucas 17:3-4 bij aan: ‘En zelfs indien hij zeven maal per dag tegen u zondigt en zeven maal bij u terugkomt en zegt: Ik heb berouw, zult gij het hem vergeven.’ Zeven maal per dag! Wat is dan één keer in duizend toespraken?

Hannah Arendt wijst erop dat in de vertaling uit het Grieks niet alle associaties van de gebruikte begrippen tot hun recht komen. Ze zegt dat we vergeven moeten opvatten als: vrijuit laten gaan en niet aanrekenen. En berouw hebben moeten we opvatten als: tot beter inzicht komen en terugkomen op dwalingen. Zo spreekt het me aan. Als je inziet dat je een beetje dom bent geweest, en als je dat tot uitdrukking brengt, is het redelijk wanneer anderen zeggen: zand erover.

Oké. Stel: ik houd duizend toespraken, en een keer ontglipt mij een opmerking die idioot wordt gevonden. De zaal valt stil, want de mensen denken dat ik een mop vertel en ze zitten op de clou te wachten. Maar er is geen clou. Boze klanten zeggen vertrouwen in mijn bedrijf op. Ik bied excuus aan. Dat wordt aanvaard. Ik kan gelukkig weer verder met mijn werk: de opmerking die me in moeilijkheden bracht, wordt me vier jaar lang niet meer nagedragen. Nu solliciteer ik naar een andere baan. Opnieuw heisa. Geldt dat excuus niet voor de baan waar ik nu naar solliciteer? Hebben de mensen dan helemaal geen begrip voor mijn slip of the tongue?

En stel: 53 van de 144 mensen die erover gaan, zijn ongelukkig met mijn sollicitatie. Kan ik dan zeggen: ik ben blij dat de meerderheid geen bezwaar heeft? Zeggen die andere 91 dan: hij heeft in ieder geval zijn rug recht gehouden?