CWI stuurt werklozen de piramideverkoop in

«Wat de baan inhoudt?»

Ruim een jaar nadat het CWI door minister De Geus van Sociale Zaken op het matje werd geroepen wegens het aanbieden van banen in de prostitutie aan werkzoekende vrouwen nodigt het vroegere arbeidsbureau werklozen uit deel te nemen aan piramide verkoop. Anders dan bij prostitutie is het de vraag of piramideverkoop zelfs maar legaal is.

Het arbeidsbureau is gemoderniseerd. Het heet nu Centrum voor Werk en Inkomen (CWI). Modern is ook dat het vroegere arbeidsbureau banen aanbiedt via internet. Werklozen online worden sneller dan ooit op nieuwe vacatures geattendeerd. Of het daarbij altijd gaat om serieus werk is echter de vraag. Op www.werk.nlpresenteren zich enkele bedrijven die aan netwerkmarketing doen. Netwerkmarketing – ook wel multi level-marketing (MLM) genoemd – lijkt op het piramidespel.

Op de vacaturesite van het CWI vraagt de firma Westport Enterprises bijvoorbeeld een communicatiedeskundige. Standplaats Hoofddorp. Werk- of functieomschrijving ontbreekt. Navraag leert dat het gaat om verkoopactiviteiten als zelfstandig handelsreiziger. Want «aan personeel doe ik niet», aldus directeur A. Koeckhoven. Zijn firma distribueert het voedings supplement Herbalife. «Als u meer wilt weten, nodig ik u van harte uit voor een presentatie.» Deelname is gratis. Na enig aandringen stelt Koeckhoven de kandidaat gerust: «Het kost maar 190 euro, en dat heb je er zo uit.»

Team Diamonds in Motion in Beverwijk op zijn beurt zoekt via het CWI een consulent voorlichting in vaste dienst doch zonder vast salaris. Team Diamonds in Motion exploiteert de web site www.spirisoof.nl en doet in Scientology-achtige persoonlijkheidstests en alternatieve therapieën. Diamonds in Motion verkoopt ook gezondheidsproducten van het Japanse Nikken. De vacature belooft: «Je krijgt training en ondersteuning om je eigen bedrijfje op te starten.»

Netwerkmarketing is een kruising tussen de aloude Tupperware-party en een piramidespel. Via sociale netwerken – collega’s, vrienden, kennissen, familieleden – worden producten aan de man gebracht. De colporteur – de betrokken bedrijven hebben het over consulenten, distributeurs of voorlichters – dient de producten eerst zelf in te kopen en opereert dus als een kleine zelfstandige. Hoe succes voller de colporteur is, hoe gunstiger de voorwaarden waaronder hij inkoopt en opereert. Westport-directeur Koeckhoven: «Op een gegeven moment hoef je vrijwel niets meer te doen en stroomt het geld vanzelf binnen.»

In België is deze piramideverkoop verboden. De Belgische consumentenorganisatie Test-Aankoop heeft Herbalife voor de rechter gedaagd. Op grond van de wet op de handelspraktijken is het in België verboden «te verkopen volgens een methode van kettingverkoop die erin bestaat een netwerk van al dan niet professionele verkopers op te bouwen, waarbij iedereen voordeel verhoopt, meer door de uitbreiding van dat net dan door de verkoop van producten aan de verbruiker». Volgens Test-Aankoop is dat precies waar het bij netwerkmarketing om draait. «De grootste winsten worden niet gerealiseerd door de verkoop aan de uiteindelijke consument of door royalty’s op de verkoop van verdelers die zich lager in de hiërarchie bevinden, maar precies door de uitbreiding van het netwerk», aldus Test-Aankoop.

De vraag of piramideverkoop in Nederland wel mag, blijkt na een rondgang langs de ministeries van Economische Zaken (EZ) en Justitie lastig te beantwoorden. Een woordvoerder van EZ meent: «Het lijkt verdacht veel op het piramidespel, en dat is in Nederland verboden. Herbalife ken ik wel. Ik zag onlangs nog een folder van dat product bij de kapper liggen, een uitnodiging voor een presentatie of zo. Volgens mij moet je van zeer goede huize komen om daar nog iets aan te verdienen. Je wordt ermee doodgegooid, ook op internet. En nu dus ook op de website van het CWI. Dat verbaast me.»

Een financieel expert, die in dienst van ABN Amro kredietaanvragen van MLM-distributeurs in behandeling heeft gehad (maar niet met zijn naam in de openbaarheid wil) zegt: «Toen ik nog bij de bank werkte, luidde het credo: geen krediet verstrekken aan dit soort handelspraktijken. Volgens mij valt netwerkmarketing onder de colportagewet, maar wordt er zelden aan de bepalingen in die wet voldaan. Ik vind het vreemd dat het CWI werkzoekenden hier op af stuurt. Bovendien lijkt het me sterk dat je met een product als Herbalife nu nog een boterham kunt verdienen, tenzij je een zeer gewiekste zakenman bent en dan zit je doorgaans niet in de bakken van het CWI. Dit is hoe dan ook geen serieuze begeleiding naar werk. Ik dacht dat het CWI daarvoor bedoeld was.»

Wat vindt het CWI zelf? Het CWI laat eerst per e-mail weten: «Netwerkmarketingbedrijven (…) staan voortdurend ter discussie. Ook de rol van het CWI in het algemeen en die van werk.nl in het bijzonder komt daarbij aan bod. Voorstanders zijn van mening dat deze bedrijven een serieuze bijdrage leveren aan de werkgelegenheid; tegenstanders vinden netwerkmarketingbedrijven een verkapte vorm van het inmiddels verboden piramidespel. Werk.nl is en blijft van mening dat de positieve bijdrage van netwerkmarketing aan de werkgelegenheid nog steeds bewezen moet worden. Dit neemt niet weg dat zich tussen deze bedrijven een aantal bevindt dat te goeder trouw handelt en wellicht positieve resultaten behaalt. Wij hebben daarom besloten vacatures van netwerkmarketingbedrijven onder strikte voorwaarden toe te laten op werk.nl.»

Een woordvoerster van het CWI licht later desgevraagd toe: «Die reactie snap ik wel. Het onderscheid tussen franchise en netwerkmarketing is soms vaag. Een franchiseonderneming kan een serieuze manier zijn om aan het werk te komen. We stellen in elk geval als eis dat de vacature eerlijk vermeldt om wat voor soort betrekking en salariëring het gaat. Werkgevers mogen ook geen functie opgeven die de lading niet dekt, zoals artsenbezoeker terwijl in feite een netwerkhandelaar gezocht wordt.»

Of Westport en de Spirosoof te goeder trouw handelen, valt echter te bezien. De vacatures van beide ondernemingen blinken uit in vaagheid. Van sollicitanten worden kwaliteiten gevraagd als «interesse om met mensen samen te werken, dromen van een andere toekomst, extravert, emotioneel stabiel, het beu zijn dat je inkomen afhankelijk is van oncontroleerbare factoren zoals de overheid, personeel, de regio of concurrentie». Alleen Diamonds in Motion vermeldt in zijn wervingsadvertentie op de site werk.nl eerlijk dat het om netwerkmarketing/ multi level-marketing gaat. Maar wat dat in houdt, wordt niet uitgelegd.

Richard Ravenhorst is de man achter Diamonds in Motion. Op de vraag wat de baan inhoudt die hij via de CWI-site aanbiedt, volgt om te beginnen een wedervraag: «Wat wil jij? Wat verwacht je ervan? Wat de baan inhoudt? Voorwaarde is dat je voor jezelf wilt beginnen. Nee, het is geen verkoopbaan. Ik zoek mensen die voorlichting geven over Nikken, zodat mensen zelf kunnen beslissen wat ze nodig hebben. Als ik zou moeten uitleggen wat Nikken inhoudt, ben ik wel een paar uur bezig. Dat komt wel als je voor een gesprek komt. In één zin? Precies wat in de vacature staat: werken aan een gezond lichaam, geest, relaties, financiën en maatschappij. Voor sommige mensen betekent dat honderd euro per week bijverdienen, voor anderen een droom verwezenlijken. Er zijn geen kosten aan verbonden. Pas als je instapt als distributeur of consulent betaal je 71 euro. Daarnaast kun je in producten investeren. Ja, die moet je zelf inkopen.» Nikken is een Japans MLM-bedrijf dat grossiert in indrukwekkende producten, van magnetische armbanden tot paardendekens en sportsokken. Elk product zou heilzaam zijn voor lichaam, geest, milieu en materiële welstand.

Westport-directeur Koeckhoven blijkt aan de telefoon een even vlotte prater als Ravenhorst. Hij ontwijkt zo lang mogelijk de vraag wat de functie van communicatiedeskundige inhoudt. Uiteindelijk: «Iemand met verstand van communicatie kunnen we altijd gebruiken om onze organisatie verder uit te bouwen. Nee, je komt niet in loondienst. Personeel is niets dan ellende. Kom gewoon langs om te kijken of het iets voor je is.» Ook Westport is van vele markten thuis, van voedingssupplementen (Herbalife en Ecolife) tot wijn, alles aan de man te brengen via netwerkverkoop. Herbalife is al sinds de jaren tachtig een begrip in de netwerkmarketing en de vermageringsbranche. In Amerika zijn rechtszaken tegen het bedrijf gevoerd vanwege gezondheidsclaims die niet werden waar gemaakt en vanwege de verkooptechniek.

De website van Herbalife-distributeur Westport linkt direct door naar Wellness International Network Ltd, een Amerikaanse distributeur. De WIN-formule: hoge marges dankzij het omzeilen van de tussenhandel én royalty’s voor distributeurs die succesvol zijn in het onder zich krijgen van nieuwe distributeurs. Juist aan dat royaltysysteem heeft netwerkmarketing haar bijnaam piramideverkoop te danken.

De CWI-woordvoerster: «De website werkt met filters en er worden steekproeven gedaan, maar er kan wel eens een malafide aanbieder tussendoor glippen. Misschien moeten we eens nadenken over een waarschuwing op werk.nl, zodat werkzoekenden weten waarmee ze te maken krijgen. En ook de mededeling dat het weigeren van zo’n baan geen invloed heeft op je uitkering. Wij dwingen niemand piramideverkoper te worden. We verwachten sowieso niet dat werkzoekenden eerst zelf een investering plegen, zoals bovengenoemde bedrijven doorgaans vragen. We willen werkzoekenden wel de kans geven voor zichzelf te beginnen. Dat kun je op werk.nl aangeven.»

Maar juist wie freelance werk niet bij voorbaat uitsluit, loopt kans door een piramidebedrijf te worden benaderd. Zo maakt Westport gebruik van de e-mailservice van het CWI om werkzoekenden te laten weten dat het bedrijf geïnteresseerd is. Gezien de sollicitatieplicht die uitkeringsgerechtigden hebben, is het niet ondenkbaar dat werkzoekenden zich afvragen of ze zo’n werkbod ongestraft naast zich neer mogen leggen. Wat doe je dan als werkloze? Bijvoorbeeld het UWV bellen, via het nummer dat op je werkbriefje staat. Een medewerkster van het callcenter van uitkerings instantie UWV: «U moet op de uitnodiging van Westport ingaan, anders kan dat gevolgen hebben voor uw uitkering. Het is toch gewoon werk wat dat bedrijf u aanbiedt.»

Cliënten van UWV kunnen alleen schriftelijk of via het callcenter vragen stellen over hun uitkering. Pas na stevig doordrammen belooft de callcenter-medewerkster dat een «uitkeringsconsulente» van UWV zal terugbellen. Die verzekert, bijna een dag later: «Nee hoor, u hoeft echt niet aan piramideverkoop of netwerkmarketing mee te doen.» Het verbaast de consulente dat het CWI überhaupt in dergelijke «banen» bemiddelt. «Wie nog geen half jaar werkloos is, hoeft sowieso nog niet te solliciteren op niet-passende arbeid.» En een voorlichter van het UWV verklaart: «Via het callcenter krijg je een standaardantwoord, maar ook na een half jaar werkloosheid hoef je dat soort werk niet aan te nemen. Het kan wel zijn dat we een motivatie verlangen, dat je als uitkeringsgerechtigde moet aangeven waarom het geen passend werk is. Bovendien gaan we toch vooral af op wat het CWI ons adviseert over een uitkering.»

Het CWI op zijn beurt: «Zolang mensen serieus werk zoeken, is er niets aan de hand. Als je een aanbod voor piramideverkoop krijgt, kun je dat met je consulent op het CWI bespreken. De wet zegt dat het om algemeen geaccepteerd werk moet gaan, en dat lijkt mij bij piramideverkoop niet het geval.»

Verwarring alom. Vorig jaar speelde een vergelijkbare zaak. Het CWI bood werkloze vrouwen vacatures aan in seksinrichtingen. Minister De Geus (CDA) van Sociale Zaken beloofde toen in antwoord op kamervragen dat vrouwen nooit gedwongen kunnen worden om de hoer uit te hangen. De CWI-woordvoerster zegt nu: «We bieden dit soort werk nog steeds aan, maar niemand wordt gedwongen erop te reageren. Vrouwen moeten zelf aangeven dat ze in dit soort werk geïnteresseerd zijn. Zelfs als ze dat hebben gedaan, hoeven ze niet op werkaanbod in de prostitutie in te gaan, bijvoorbeeld als ze zich bedenken of de club in kwestie niet vertrouwen.»

Dat banen in prostitutie en piramide verkoop via het CWI worden aangeboden is onvermijdelijk, beaamt het ministerie van Sociale Zaken: «We gaan ervan uit dat het CWI er zo zorgvuldig mogelijk mee omgaat. Net zo min als iemand verplicht kan worden werk in de prostitutie aan te nemen, ben je verplicht om piramideverkoper te worden. Het risico bestaat inderdaad dat mensen die niet zo sterk staan op de verlokkingen afgaan en in de problemen komen. Helaas, zolang het om activiteiten gaat die niet nadrukkelijk bij wet verboden zijn, is daar niets aan te doen.»