Wat drukwerk niet vermag televisie

Renate Dorrestein en André Haakmat openden de VPRO-marathon- maand - prijzenswaardige opzet waarin een gast vier uur (televisie) en drie uur (radio) krijgt om zich te laten kennen. Die ontvouwing vindt op de radio ‘direct’ plaats via interview, op de televisie ‘indirect’ middels gekozen tv-fragmenten. In beide gevallen is de rol van de ondervrager essentieel. Die moet ingevoerd zijn in leven en werken van de gast, bepaalt de sfeer en is verantwoordelijk voor de opbouw. Op de televisie is die functie letterlijk en figuurlijk meer zichtbaar. Hoewel Groenteman aansluit bij de dienende rol van voorganger Peter van Ingen (meer dan bij die van Freek de Jonge en Wim Schippers, wier ego de rol van middelaar soms in de weg zat) maakt de aard der media dat het radiogesprek meer familie is van het kranteninterview dan de televisieversie. Maar beide hebben veel voor op de drukpers.

Neem Gerard van Westerloo met Suriname’s Talleyrand, Haakmat. Die laat zich moeilijk kennen, hoe persoonlijk ook zijn recente dagboek in De Groene over terugkeer naar het land dat hij ontvluchtte. Het werd, in hoffelijkheid, een krachtmeting doordat Van Westerloo Haakmats bedrevenheid in het ontwijken van uitspraken over hangijzers (zijn relatie tot Chin A Sen, Brunswijk en bovenal Bouterse) leek te slikken maar uiteindelijk pareerde door langs steeds andere wegen terug te keren naar de kern van de zaak. Door het repeteereffect werden ontwijken en formalistische redeneringen (‘eerst moet de onafhankelijke rechter uitspraak doen’) steeds meer óók een antwoord, zij het indirect. Een duidelijkheid die louter kon worden bereikt door opbouw en duur van het gesprek.
En dan is er het radio-equivalent van de lichaamstaal: het openbarende effect van Haakmats lachbuien. Neem zijn 'leermeester in Surinaamse politiek’, Caesar Seedorf. Die over Sedney zei: 'zo dom: verliest verkiezingen, terwijl hij ze zelf organiseert!’ Want Seedorf veranderde bij ongunstige uitslag met terugwerkende kracht de districtsindeling voor Pengel. (Haakmat, voorstander van 'christelijke en humanistische waarden’ in de politiek, schatert om dit 'Caribische’ staaltje.) En op de pijnbank van Horb overtuigde Seedorf die ervan meer aan een gezonde dan aan een gemartelde 'medewerker’ te hebben (Haakmat ligt dubbel). 'Heb je bij je recente bezoek weer een bondje met Bouterse gesloten?’ Haakmat komt niet meer bij, hoort de muziek die een uur gesprek afrondt, zegt 'gered door de gong’. Na aandringen proestend: 'Laat ik zeggen dat ik me na vijf minuten weer helemaal thuis voelde.’
Kijk, dat lees je niet in zijn dagboek en dat hoor je niet in een kranteninterview.
Dorrestein-Groenteman was evenzeer fraai: door openhartigheid, afgewogenheid, vermogen tot formuleren en fragmentkeuze. Hier zelden confrontatie, al wilde Dorrestein even niet 'ME-patiënt’ zijn en vroeg ze zich af waarom de gastvrouw het voor Paul de Leeuw moest opnemen (gezien Groentemans liefde voor de man, gezien televisie als voertuig van de avond en gezien Dorresteins publieke woede over het maatschappelijk effect van zijn programma’s een merkwaardige vraag, hoezeer het ook 'haar avond’ betrof). Enerzijds maakten sommige van haar keuzen me duidelijker wat me in het werk hindert (niet 'feminisme’ maar het 'gothic’ element), anderzijds groeide het toch al aanwezige respect voor de persoon.
Bovenal: wat is het toch een prachtformule, zozeer des televisies. Boeken moet je gelezen hebben om mee te kunnen in het gesprek. Hier word je ter plekke betrokkene, deelnemer. Niet door de radiogesel van de phone-in, maar op niveau, in eigen huis en gezelschap. Deels feest der herkenning (het prachtgesprek van Ischa met Annie M.G.), deels kans te zien wat je ooit miste. En nadeel: een besproken boek kun je zelf gaan lezen. Maar hoe kom ik aan de documentaire over vrijlating van een Spaanse gevangene waarvan een fragment razend nieuwsgierig maakte? Bijvoorbeeld.

  • De keuze van Dekeyser. Door BRT aangekochte documentaires van niveau, ingeleid door de gelijknamige journalist. Canvas, zondag, 20.25 uur.
  • The long ohns. Fake-interviews die acteurs John Bird en John Fortune met elkaar voeren. Zoveelste bewijs dat lachen in Engeland altijd van God heeft gemogen. VPRO, vrijdag, 21.44 uur, Nederland 3.