Wat ging er nu echt mis?

‘Sinds de aanslag op John F. Kennedy bevinden we ons tussen twee even onverdraagbare spirituele gesteldheden, apathie en paranoia’, schreef Norman Mailer bijna vijftig jaar terug. Sindsdien hoort achterdocht, de complottheorie, thuis in het culturele veld, zeker in de VS.

Grote Amerikaanse schrijvers als Thomas Pynchon (‘Everything is connected’), Don DeLillo (‘A conspiracy is everything that ordinary life is not’) en Joan Didion (‘We tell ourselves stories in order to live’) hebben van paranoia een literair thema gemaakt, terwijl steeds meer Hollywoodfilms hun plotjes baseren rond grote complotten.
Het is bijna niet meer dan normaal dat bij het uitlekken van wat de kranten nu al redelijk heroïsch ‘The War Logs’ noemen - 75.000 ‘classified’ documenten van het Amerikaanse leger over de oorlog in Afghanistan - door de klokkenluidersblog Wikileaks, de complottheoristen (infowars.com, theinsider.org, of abovetopsecret.com) overuren draaien. Volgens het drukbezochte infowars.com, het podium van radio host Alex Jones (die naam maakte, gek genoeg, door 9/11 twee maanden van tevoren redelijk accuraat te voorspellen), tonen de documenten dat het intrinsieke doel van de VS is Pakistan bij de oorlog te betrekken, terwijl ze de Taliban heimelijk financieren om de wapenindustrie gelukkig te houden. Wie die sites bijhoudt kan het bijna zien als tijdverdrijf, een potje wie-kan-het-beste-scenario-bedenken. Treuriger is het echter wanneer deze theorieën op een persoonlijker geval worden toegepast, zoals op het overlijden van de twintig bezoekers van de Love Parade, afgelopen zaterdag.
Twee dagen na het drama in Duisburg deed Der Spiegel verslag van ‘een complot’ waarbij politie en gemeenteambtenaren druk doende waren om informatie van een computer te wissen die de werkelijke oorzaak van het drama zou kunnen onthullen. Op de site van Der Spiegel doen tientallen bezoekers van de Love Parade hun verhaal, waarbij velen vraagtekens zetten bij de officiële verklaringen van wat er mis ging. Was hier soms sprake van een Kriminelle intention? Natuurlijk moeten de fouten van Duisburg boven tafel - die zijn evident; er zijn minstens zes keer meer mensen binnengelaten dan was afgesproken - maar het illustreert ook de menselijke reactie op een tragische gebeurtenis die zomaar uit de lucht lijkt te vallen. De Britse bioloog Lewis Wolpert lanceerde een paar jaar terug de term ‘cognitive imperative’: onze hersenen zijn van oudsher geprogrammeerd om te leren, en zoeken onbewust naar causaliteit. Op het moment dat causaliteit wegvalt, dat er zonder dat het iemands bedoeling is iets stoms, vreemds of dramatisch gebeurt, verzetten onze hersenen zich en gaan we, vaak ook onbewust, op zoek naar een verhaal dat het wél verklaart.
Op dit moment lijkt de ramp op de Love Parade op z'n minst het gevolg van inadequate voorzorgsmaatregelen, en waarschijnlijk van grove nalatigheid en het in de wind slaan van waarschuwingen, maar niet van enige criminele opzet. Maar soms is dat laatste juist makkelijker te verkroppen dan dat er op een zomerse dag, op een groot muziekfeest, twintig jonge mensen op een volledig overbodige en stompzinnige manier de dood in zijn gedrukt.