Opheffer

Wat is wijsheid?

Toen we het schrift hadden uitgevonden, dachten we dat we wijzer zouden worden, want nu konden we onze wijsheid vastleggen.

Toen we de boekdrukkunst hadden uitgevonden, dachten we dat we wijzer zouden worden, want nu konden we elkaars wijsheden lezen.

Toen de televisie werd uitgevonden, dachten we dat we wijzer zouden worden, want nu konden we elkaars wijsheden horen en bekijken.

Toen de computer werd uitgevonden, dachten we dat we wijzer zouden worden, want nu stond iedereen met elkaar in contact en kon er een fraaie uitwisseling van wijsheden komen en de beste wijsheid zou winnen.

Wijzer zijn we niet geworden, en dat is eigenlijk een geruststelling.

Welke uitvinding we ook doen, we worden er niet wijzer van.

Het probleem van de andere kant benaderen, is comfortabeler. Met andere woorden: wat is wijsheid, of wijzer worden?

Nu hebben woorden, zinnen, gedachten de neiging zich te gedragen volgens de theorie van Darwin. Dus wat zich het beste weet aan te passen, heeft de grootste kans om te overleven.

Een woord als wijsheid is een tamelijk sterk woord, juist omdat het zich bijna magisch kan aanpassen.

Wat is wijsheid nu, vandaag?

Daar kan ik dus niets over zeggen. Ik kan uitrekenen dat het gebruik van atoomwapens miljoenen mensenlevens kost, maar de vraag of het verstandig of onverstandig is om atoomwapens te gebruiken, kan ik daarmee niet beantwoorden. Misschien is het wel goed als er miljoenen mensen sterven en de aarde voor een deel kapot gaat? Goed voor wie? Geen idee, kan niemand beantwoorden, dus maakt het niet uit.

Wel kan ik er een aantal op niets gebaseerde opvattingen op nahouden waaraan ik mijn waarden en normen ontleen. Bijvoorbeeld: gij zult niet doden, of: gij zult een ander geen pijn doen. Gij zult geen land binnenvallen dat het uwe niet is. Gij zult God dienen en Zijn woord als Heilig zien.

Er is niemand die mij kan zeggen of dat goed of fout is. Er is niemand die de wijsheid heeft om met zekerheid te zeggen dat de rechten van de mens van groter belang dienen te zijn dan de rechten die je ontleent aan de bijbel of de koran.

Toch moet ik die zekerheden en die wijsheden ergens vandaan halen.

Sommigen zeggen dat je die kunt ontlenen aan «de beschaving».

Beschaving is een fraai begrip. Maar niet zo’n sterk woord. Kan zich weliswaar aanpassen als de lange nek van de giraf die de bladeren van de hoge boom moet eten of de blinde ogen van een vleermuis die beter niet kan zien waar hij tegenop vliegt, maar daardoor heeft beschaving, als dier, zoveel schutkleuren gekregen dat je nooit scherp kunt zien.

Is het een vorm van beschaving dat ik toestemming heb gegeven mijn moeder te laten doden door een arts die haar te veel morfine heeft gegeven?

Ik vind van wel, maar welke rechtvaardiging had ik voor die daad? Welke vorm van beschaving hanteerde ik? Alleen dit: dat ik hoopte dat mijn dochter, in een gelijk geval, voor mij hetzelfde zou doen als ik voor mijn moeder heb gedaan, met heel veel moeite.

Is dat beschaving?

Voor wie? En wat is die beschaving dan? Mijn moeder niet te veel laten lijden, of had ik geen zin meer om te lijden aan het lijden van mijn moeder?

Ik heb drie poezen die niet met mij praten. Zij gebruiken geen woorden, zij schrijven niets op, zij lezen geen boeken, zij kijken geen televisie en zij gebruiken mijn computer als slaapplaats. Ik heb nog nooit zulke beschaafde wezens gezien.

Zij doden alle zwakke vogels, muizen en ratten en eten die op en delen hun voedsel met mij. Heb ik iets aan de wijsheid dat dat liefde is?