Dans - Peter Sellars en de creativiteit van jongeren

‘Wat niet kan worden gezegd, kan wel worden gedanst’

Peter Sellars komt met streetdancers uit Brooklyn naar het Holland Festival. ‘Dans is veel beter geschikt om geschiedenis weer te geven dan woorden. Woorden leggen vast, dans is altijd in beweging.’

‘Het is net de jaren dertig in Duitsland’, zegt Peter Sellars vrolijk. ‘Trump beweert dat zwarte wijken een poel van misdaad zijn. Voor hem is het daarbij alleen maar een kwestie van ras: alle zwarten zijn verkrachters. Maar het gaat natuurlijk helemaal niet om rassen. Het is walgelijk om een heel ras zo weg te zetten. Daarom is een project als Flexn, dat we nu in het Holland Festival brengen, zo belangrijk. Zelfs fatsoenlijke media als The New York Times weten niet hoe ze moeten berichten over het zwarte leven in Amerika. De meeste witte mensen weten nog altijd niets over zwarten, ze komen nooit in zwarte wijken. Net zoals in Nederland als het om immigranten gaat.’

De Amerikaanse regisseur Peter Sellars is bijna zestig jaar, je kunt hem echt geen enfant terrible meer noemen, laat staan een wonderkind, maar hij is nog even jongensachtig enthousiast en verrassend energiek. We zitten in een eeuwenoud café (Beethoven heeft er nog gedanst met zijn jeugdliefde) in Bonn, waar hij repeteert. Geestdriftig praat hij over Flexn, de show gemaakt door straatdanser Reggie Gray en een groep zwarte jongeren uit Brooklyn. Deze dans is door deze jongens bedacht, Sellars werd er pas later bij gevraagd door Park Avenue Armory (het cultureel centrum in New York waar Pierre Audi gaat werken als artistiek directeur).

Sellars heeft bij workshops voornamelijk vragen gesteld aan de jongens: hoe ziet je dagelijks leven eruit, hoe was het op school, hoe was het om in de gevangenis te zitten, om veroordeeld te worden, hoe leef je nu? Ze dansten over hun leven.

Large flexn hayim heron 2
© Hayim Heron
Large flexn hayim heron 4
© Hayim Heron

Hij onderbreekt zichzelf regelmatig met zijn beroemde bulderende lach, als hij over het project vertelt. ‘Flexn is een dansvorm die sinds tien jaar wordt gemaakt door jonge zwarte mensen. Ons wordt altijd verteld dat het zulke lamlendelingen zijn, die mislukken op iedere school en in elke baan. Maar in feite zijn het de scholen die mislukken, niet de leerlingen. Het arbeidsethos en de zelfkritiek van deze jongens zijn volgens mij juist fenomenaal. Maar het onderwijs is opgezet om ze machteloos te houden en er is een heel politieapparaat en een gevangeniswezen gecreëerd, allemaal om jonge zwarte mensen kapot te maken. Witte mensen zijn er zeker van dat zwarte mensen meer zouden moeten weten van de witte geschiedenis. Maar we hebben er helemaal geen probleem mee dat wij zelf niets weten van de zwarte geschiedenis.’

In Flexn geven de jongeren hun ervaringen weer met ongelooflijke details en allerlei nuances. Sellars: ‘Wij vergeten vaak dat veel culturen in de hele wereld, zoals in Indonesië en in Afrika, dans gebruiken om geschiedenis door te geven. Het is ironisch dat wij in het Westen daar het geschreven woord voor gebruiken. Als je iets opschrijft wordt het vastgelegd, maar de geschiedenis staat nooit vast, die is altijd in beweging, hij is nooit bevroren. Deze dansvorm is gemaakt door een jonge generatie uit Brooklyn en oost-New York, maar natuurlijk is het op internet en YouTube te zien en dus is het ook een wereldwijd fenomeen. Ze vroegen me om mee te doen, alsof ik een oude familievriend was en ik heb nog nooit zoveel virtuositeit en creatieve verbeelding gezien als bij deze jonge mensen.’

Flexn heeft net als klassiek ballet bepaalde regels, leerde Sellars. ‘Een element dat ze gebruiken is bijvoorbeeld pausing, zoals je doet als je met je mobieltje een beeld stilzet en dan naar voren of naar achteren spoelt. Je kunt ook beeld voor beeld apart bekijken en daardoor inzoomen op een bepaalde beweging. Dans is misschien vaak een abstracte kunstvorm, maar soms kan het gebruikt worden om een verhaal te vertellen. In de negentiende eeuw was dat het geval met Giselle, met zijn arme mensen, zijn levende doden in het bos, de wanhoop en depressie van een boerenmeisje.’

Een ander element is get-low, heel laag bewegen, om je ongezien door gevaar heen te bewegen. Weer een andere vorm is gliding, je heel soepel en gladjes voortbewegen in een brutale wereld. ‘Het is zoals de Brazilianen de bossa nova hebben ontwikkeld tegen de tanks en de bruutheid van de militaire dictatuur. Het komt voort uit een cultuur waarin dansen oppervlakkig gezien amusement was, maar daaronder was er vaak een geheime code die de slavenhouders en andere machthebbers niet konden begrijpen. Veel van hen hebben een Jamaicaanse achtergrond en ook de Jamaicaanse muziek was een vorm van geheime communicatie. Die Jamaicaanse muziek leeft heel erg in Brooklyn. Ze horen hem op festivals en het zit zelfs op hun telefoons.’

‘Wanneer zie je in de media een jonge zwarte man met zijn driejarig dochtertje, en zie je zijn liefde voor haar?’

In Flexn wordt het verhaal van het andere Amerika verteld. ‘In een rapsong hoor je van alles dat nooit aan de orde komt in een debat tussen presidentskandidaten. Het is niet simpel. Het is juist een heel complexe boodschap, een heel rijke en gedetailleerde kunstvorm uit een arme wijk. Hoe ze alles op een creatieve manier oplossen. En natuurlijk met humor. Zonder humor kun je niet overleven. Je moet slimmer en sneller zijn dan je tegenstander.

Vergeet niet, deze jonge mannen zijn geen teenagers meer, ze zijn in de twintig en hebben al kinderen. De media hebben het alleen maar over misdaad, maar wanneer zie je in de media een jonge zwarte man met zijn driejarig dochtertje, zoals hier, en zie je zijn liefde voor haar, zijn trots op haar?

In een andere dans zie je de oorlog in Irak door de ogen van een jonge, zwarte soldaat, hij is helemaal alleen op het toneel, maar zijn lichaam is heel welsprekend en vertelt over moed, heldendom, de dood.’

Het lichaam kent de waarheid, weet Sellars. ‘Met hun lichamen kun je niet discussiëren. Je kunt ze niet vangen met woorden. Hun lichamen kennen de waarheid en laten de waarheid zien. De danstaal komt direct voort uit hun menselijke ervaring.’

Small anp 26963903
Peter Sellars – ‘We hebben een maatschappij die mensen van elkaar isoleert’ © Winfried Rothermel / DPA / ANP

Flexn werd op Princeton ook vertoond aan rechtenstudenten en daarna volgde een discussie. Bijvoorbeeld over het fenomeen van eenzame opsluiting. Over het juridische systeem dat in de ogen van de jongeren racistisch en volkomen irrationeel is. ‘Er is nog nooit een witte politieagent veroordeeld omdat hij heeft geschoten op een zwarte jongere, maar iedere zwarte jongere die op een politieman schiet wordt veroordeeld. We laten in de voorstelling ook een heel proces zien, met een rechter, een jury, een aanklager en een advocaat, allemaal gedanst, het is adembenemend. Iedereen wordt ten slotte veroordeeld en eenzaam opgesloten. In hun cellen dansen ze vervolgens ieder hun eigen dans. De gevangenis is de universiteit voor de volgende generatie, dat is bekend, hun lichamen laten dat zien.

En daarna zitten ze aan het einde in een kring, wanneer ze weer thuis zijn, een kring waarin ze improviseren. Dan is er een gemeenschap, waar de een creatief iets overneemt van een ander. Ze laten zien dat je vrienden nodig hebt, dat je alleen maar kunt overleven met vrienden. Maar wij hebben juist een maatschappij die mensen schaamte bezorgt en ze van elkaar isoleert. In Europa en Amerika zijn we geobsedeerd door het individu, dat is kortzichtig, want niemand van ons is een geïsoleerd individu, we zijn allemaal afhankelijk van elkaar.’

Peter Sellars lijkt in zijn regies soms profetisch. Zo plaatste hij dertig jaar geleden een opera van Mozart, Le nozze di Figaro, in de protserige Trump Tower, en de eigenaar daarvan, de graaf, was een woedende, briesende, vulgaire man die altijd gelijk denkt te hebben. Maar Sellars vindt daar niets profetisch aan: ‘Het was er toen allemaal al, en het was voor iedereen zichtbaar. In de jaren van het presidentschap van Reagan, de jaren tachtig, was het allemaal al begonnen. De afbraak van de sociale voorzieningen, de reorganisatie waardoor de armen de rijkste mensen van de wereld gingen ondersteunen. Trump was er toen ook al, dezelfde Trump, even vulgair en stompzinnig als nu.’

‘We moeten als mensen opnieuw bij elkaar komen. Zaken verbeteren die ook vóór Trump al verkeerd waren’

De democratie – ‘die structuren die in het leven zijn geroepen in de tijd van Mozart en Beethoven’ – lopen gevaar, vreest Sellars. ‘Herr Goebbels begreep al dat je, als je maar genoeg stomme en aanstootgevende dingen doet, elke dag op de voorpagina zal staan en iets intelligents verdwijnt naar pagina 54. Dan kun je de illusie scheppen dat de meerderheid achter je staat, ook als het gaat om stomme, slechte, agressieve, onwetende, gewelddadige dingen. Dingen waarvoor je moeder je al heeft gewaarschuwd dat je ze niet behoort te zeggen. En als je niet oppast, dan zijn wij de hele dag bezig met reageren op die provocaties, die afleiden van wat er werkelijk gebeurt: het vernietigen van een perspectief van gelijkheid en vrede. We vormen onze eigen Weimarrepubliek. Keer op keer wordt de economie vernietigd, zoveel mensen zijn werkloos en die zijn natuurlijk boos. Het zijn niet alleen de Republikeinen geweest. Bill Clinton was een heel charmante man, maar hij heeft de immigratiewetten ondertekend die gezorgd hebben voor de massadeportaties onder Obama. De Obama’s zijn twee van de beste mensen die ooit in het Witte Huis hebben gezeten, maar Obama had heel weinig kennis van het politieke spel en raakte geïsoleerd. Hij was geen echte leider, Obamacare werd een lappendeken. Democratie betekent niet dat je geen leiderschap meer nodig hebt. Misschien krijgen ze hun beste tijd nu nog, nu Obama geen president meer is. Van Hillary Clinton kon je zien dat zij niet lekker in haar vel zat, en wat je ook over Trump kunt zeggen, hij is ontspannen en comfortabel. Alle kritiek glijdt zomaar van hem af. Dat zien de mensen graag.’

Large flexn hayim heron 8
© Hayim Heron

Toch gaat Peter Sellars deze zomer een opera van Mozart, La clemenza di Tito, regisseren op het festival van Salzburg, het duurste en meest prestigieuze festival van Europa. Is dat niet in grote tegenstelling met het werken met straatdansers?

‘Nee, ik werk in Salzburg voornamelijk met jonge, gekleurde zangers. Ik denk dat in Europa straks een groot deel van de nieuwe leiders gekleurd zal zijn. Deze opera gaat over jonge mensen die in opstand komen tegen keizer Titus, dat is een schurk maar ook een heel gecompliceerde man. Uiteindelijk vergeeft hij hen en richt hij zich op hun problemen, die reëel zijn. De situatie lijkt op de aanslagen die in Europa worden gepleegd door jonge mensen die zich buitengesloten voelen. Ze kregen iedere dag te horen dat ze niet Europees zijn. Maar ze zijn er altijd geweest en het is beter ze op te nemen. Het is helemaal niet gek het daarover te hebben in Salzburg, waar heel Europa samenkomt. Het is waar dat de plaatsen daar duur zijn, maar weet je, dat maakt het mogelijk met dezelfde voorstelling in mei 2018 naar Amsterdam te komen bij De Nationale Opera, en daar zijn de plaatsen veel goedkoper.’

Een ander project waar Sellars nu aan werkt, en dat over twee jaar naar Amsterdam komt, is de nieuwe opera van componist John Adams met de vreemde titel Girls of the Golden West. ‘Deze opera gaat inderdaad over vrouwen in de Goldrush. Ik heb de teksten bij elkaar gesprokkeld uit materiaal uit die periode, ook de originele mijnwerkersliedjes waar Bertolt Brecht en Kurt Weill zich op hebben gebaseerd voor Mahagonny. Midden in de negentiende eeuw kwam het bericht dat er goud was in Californië, en er kwamen mensen op af uit de hele wereld: Rusland, Japan, Australië China, Egypte, Nederland, Frankrijk, Chili. Californië was in 1851 nog van Mexico en in 1852 was het plotseling van de Verenigde Staten. Het is zo’n voorbeeld dat de mensen niet de grens over gingen, maar dat de grens over de mensen heen schoof. Je ziet in deze vrolijke opera schokkende dingen gebeuren: hoe Mexicanen en Chinezen werden afgetuigd en de stad uit gejaagd. In het begin was iedereen er op gelijke basis, maar de ongelijkheid sloeg toe. John Adams heeft nieuwe muziek geschreven voor de oude mijnwerkersballaden. Het wordt heel amusant en verrassend, maar ook schokkend. En ook weer met veel jonge mensen, de besten van de nieuwe generatie.’

In het bijbelboek Jesaja wordt gesproken over de barenspijn van een nieuwe wereld. Net als bij een geboorte voelt het als het einde, maar het is een nieuw begin. Sellars: ‘We moeten als mensen opnieuw bij elkaar komen. Wij hebben nieuwe coalities nodig en kunnen dan misschien zaken verbeteren die ook vóór het tijdperk Trump al verkeerd waren.

Maar intussen wordt het verhaal van Anne Frank weer actueel in de Verenigde Staten. We zullen mensen moeten verbergen en ze beschermen, zodat ze niet gedeporteerd worden. Toch worden er in Californië al stappen in de goede richting gezet. Ik kan me niet veroorloven depressief te zijn over wat er gebeurt. Net als president Trump was keizer Titus geen leuke man, hij heeft Jeruzalem verwoest en de joden gedeporteerd, hij heeft een geheime politie gecreëerd en hij liet mensen vermoorden. Vergevingsgezindheid was ook in die tijd een complexe zaak, de risico’s waren groot. Misschien wilde hij toen hij keizer werd iets terug doen voor al de kwade dingen die hij daarvoor had gedaan en gaat de opera daarover. Trump is ook maar een mens, hij vindt het niet leuk almaar vervelende dingen over hem in de pers te lezen. Wie weet, misschien komt hij er nog achter dat het meer loont om goed te zijn.’


Flexn van Peter Sellars, Reggie (Regg Roc) Gray en een groep jonge dansers uit Brooklyn is te zien op 9 en 10 juni in de Stadsschouwburg, Amsterdam; hollandfestival.nl

De Groene Amsterdammer doet het Holland Festival en zijn eigen lezers een verzameling bijzondere verhalen cadeau. Ze getuigen van de lange, soms heel kritische, relatie van het weekblad met het festival: de eerste bespreking verscheen al in juni 1948. Max Arian, die zelf als jongetje van zestien zijn eerste Holland Festival in 1956 beleefde en gedurende vele edities als kunstredacteur bij de Groene werkzaam was, dook in het archief en stelde wat hij noemt een reeks ‘boeketten’ van verhalen samen.