Nu al winnaar

Wat wil Osama?

De aanslagen en de erop volgende bombardementen hebben van een schurk een levende legende gemaakt. Wat wil Osama bin Laden? Heeft hij niet al veel te veel gewonnen? Misschien, maar de VS móeten wel alles op het spel zetten. Om de olieafhankelijke westerse economieën te redden.

Stelt u zich een gebergte voor in een land als Iran of Irak. Een eenvoudige hut net buiten een dorpje dat tegen de helling van een berg op ligt. Op het moment dat u dit leest, zit er een glad geschoren, aantrekkelijke man met mooie bruine ogen te lurken aan een waterpijp. Via een klein schoteltje kijkt hij naar Al Jazeera, het Qatarse CNN voor de Arabische wereld, en hij lacht zijn witte tanden bloot. Op een plaatselijke geestelijk leider na weet niemand dat hij daar zit; de autoriteiten niet, zijn medestrijders niet. De naam van de man is Osama bin Laden.

Waanidee? Niets is onvoorstelbaar, zo weet de westerse filmkijker. En dat ook niets onmogelijk is, weet Bin Laden.

Wat zouden de consequenties zijn? Wat zouden de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en hun bondgenoten in bovenstaand geval moeten doen? Iran binnenvallen? Irak aanvallen? Nog iets wat niet onvoorstelbaar is: de Verenigde Staten verkrijgen verregaande bewijzen voor de betrokkenheid van Saddam Hoessein en Hezbollah bij de aanslagen op de Twin Towers en het Pentagon. Dat zijn bij elkaar vier potentiële fronten. Ondenkbaar? Niet volgens bijvoorbeeld Mohamed Heikal (78), oud-minister van Buitenlandse Zaken van Egypte, journalist en zeer in aanzien staand politiek commentator. Hij zei tegen The Guardian sterk te betwijfelen of Osama bin Laden het brein is achter de aanslagen van 11 september. «Bin Laden is niet in staat om een operatie van deze omvang te organiseren. Als ik Bush hoor praten over al-Qaeda als ging het om nazi-Duitsland of de communistische partij van de Sovjet-Unie, lach ik omdat ik weet waar hij het over heeft. Bin Laden wordt al jaren scherp in de gaten gehouden: elk telefoontje werd gemonitord en al-Qaeda is geïnfiltreerd door Amerikaanse spionagediensten, Pakistaanse spionagediensten, Saoedische spionagediensten, Egyptische spionagediensten. Ze zouden een operatie die zoveel kennis en organisatie vereist, niet geheim hebben kunnen houden.»

De Verenigde Staten gaan een bijzonder onzekere toekomst tegemoet. Waar de machtigste staat ter wereld altijd het heft in handen houdt, heeft ze deze keer het initiatief moeten afstaan aan een «heilige krijger» met fundamentalistische neigingen. Aan de leider van een terreurnetwerk dat haast mythische krachten wordt toegeschreven, maar tegelijk zo schimmig is dat sommige, redelijk denkende analytici twijfelen aan zijn effectiviteit. Osama bin Laden werd al verdacht van betrokkenheid bij de aanslagen op het WTC-gebouw in New York in 1993 (zes doden), een legerbasis van de Verenigde Staten in Saoedi-Arabië (1996, negentien doden), de ambassades van de Verenigde Staten in Kenia en Tanzania (1998, 224 doden) en de aanslag op de U.S.S. Cole bij Jemen (2000, zeventien doden). Maar bij geen van deze aanslagen werd zijn betrokkenheid ook bewezen. En geen ervan werd door hem opgeëist, noch ontkende hij ooit betrokkenheid. Dergelijke mysterieuze vaagheid maakte hem alleen maar groter in de moslimwereld.

Steeds vaker valt het te lezen, steeds luider gonst het: Osama bin Laden heeft hoe dan ook deze oorlog gewonnen. Of al-Qaeda nu verantwoordelijk kan worden gesteld voor de aanslagen of niet — nog steeds is er geen sluitend bewijs openbaar —, Bin Laden heeft de eeuwige roem. Dat hij misschien wel moet schuilen in vochtige, bespinragde Afghaanse grotten en een ruige winter tegemoet gaat, doet daar niets aan af. Wordt hij gedood door Amerikaanse commando’s of door een cave buster-bom, dan valt hem het heilige martelaarschap ten deel. Wordt hij gevangen genomen, dan valt nog te bezien of hij wel rechtmatig kan worden veroordeeld.

Kan Osama bin Laden in zijn grot Al Jazeera ontvangen, dan zal hij zien dat zijn geloofsgenoten hem allang tot overwinnaar hebben uitgeroepen. Op handen wordt hij gedragen. Van Jakarta tot Nairobi wordt zijn beeltenis meegezeuld door vele duizenden demonstranten. Hij prijkt op posters, T-shirts, theekoppen en waterpijpen. Voor moslims in de hele wereld, met name die in de armere landen, is Amerika niet langer de overal aanwezige supermacht maar is Bin Laden de alomtegenwoordige geworden. Hij trotseerde en overwon de sterkste wereldmacht en heeft zo bewezen onaantastbaar te zijn. De combinatie van vechtjas en verkondiger van een religieuze boodschap maakt van hem een heilige messias. Hij is de verlosser van het goddeloze kwaad en aankondiger van een yankee-loos tijdperk.

Bin Laden-aanhangers verkondigen trots dat hun held een val heeft gezet waar de Verenigde Staten met open ogen in zijn gelopen. Het begint er inderdaad op te lijken. Gebruikmakend van de kracht van zijn machtige maar logge tegenstander heeft Bin Laden de Verenigde Staten uit hun evenwicht gebracht. Sinds de aanslagen, en vooral sinds de bombardementen op Afghanistan, heeft hij meer bereikt dan hem ooit was gelukt als de Amerikanen hem niet hadden uitgeroepen tot hun belangrijkste politieke vijand. Osama bin Laden is wat Bush & Blair van hem hebben gemaakt.

Zijn winst is veelledig. Zo is hij van een ordinaire schurk een machtig man geworden, en nog bij leven en welzijn een wereldwijd islamitisch en anti-Amerikaans icoon. «Hij is waarschijnlijk de populairste man van de moslimwereld», zegt Yossef Bodansky, schrijver van Bin Laden: The Man Who Declared War on America. Voorts heeft hij in talloze Arabische landen anti-Amerikaanse gevoelens aangewakkerd en het Westen en Israël uit elkaar gedreven. Als er straks met westerse steun een Palestijnse staat komt, dan is 11 september daarvoor de katalysator geweest. Er zijn analisten die vrezen dat het hem allemaal om Pakistan te doen was, met zijn «islamitische atoombom». Als dat zo is, dan is Osama bin Laden goed op weg: het land is uiterst instabiel geworden sinds de Amerikanen en Britten de mede-Pasjtoen — stamgenoten van een groot deel der Pakistanen — in Afghanistan bombarderen. En in zijn eigen ogen misschien wel de belangrijkste verworvenheid: het al-Saud-bewind van Saoedi-Arabië wankelt. De fundamentalistische oppositie roert zich als nooit tevoren.

De geest is uit de fles, en wil er niet meer in terug. Niemand durft zich in de moslimwereld tégen Bin Laden uit te spreken. Waarom is er in de islamitische wereld nog niemand opgestaan die een fatwa over Bin Laden uitsprak? Dat gebeurde wél tegen Koning Fahd en zijn koninklijke familie van Saoedi-Arabië. Die fatwa werd uitgesproken door een prominent, fundamentalistisch koran geleerde en breed gesteund. Hoe vastberaden en vastbesloten Bush en Blair ook zijn in hun militaire vervolging van Osama bin Laden en iedereen die met hem heult, met de dag groeit in de Arabische wereld de scepsis over Bin Ladens vermeende schuld en de bombardementen van de Afghaan se Taliban. Volgens Bush en Blair is de strijd duidelijk, het is de Wereld in de ene en het Terrorisme in de andere hoek. Bin Laden daarentegen stelt de strijd voor als het Westen vs. de Islam. En met Bin Ladens opvatting over waar het in deze strijd werkelijk om gaat, wordt in de Arabische wereld maar al te goed rekening gehouden. Geen enkel islamitisch land helpt mee met de oorlog tegen Afghanistan — ook Saoedi-Arabië niet — en dat was in de Golfoorlog heel anders.

Het begon de afgelopen jaren met het beeld van een schurkachtige geitenhoeder die in een hutje op een berg, dan wel een grot in die berg, bivakkeerde, omringd door malle soldaatjes in lichte jurken, met baarden en tulbanden (zoiets als de buitenaardse wezentjes uit rampenfilms). Bin Laden werd opgejaagd door de grote bazen van het Westen die hem flink bij zijn lurven zouden grijpen. Geen twijfel mogelijk over de uitkomst, stelde Tony Blair: «Our victory, not theirs.»

Ondertussen verscheen op nieuwszenders steeds vaker het hoofd van een nieuwspresentator met achter zich aan de ene kant een afbeelding van George W. Bush en aan de andere kant van Osama bin Laden. De geitenhoeder van Afghani stan was op gelijk niveau gekomen met de Amerikaanse president. Het is een herkenbaar proces; de vijand is niet te zien en de fantasie gaat aan het werk: welke plannen zouden er op dit moment worden voorbereid? Zo werd de vijand steeds groter gemaakt en veranderde in dit geval Osama bin Laden van schurk in ultiem kwaad aardig genie. Hij zat dan wel in een grot thee te drinken en schapenvlees te kauwen, ondertussen beschikte hij over de apparatuur om met een druk op «send» opdracht te geven in Californië een terreuractie te ontketenen. Via «ons» westerse internet had hij zijn volgelingen aan een touwtje. Met het sporadisch vrijkomen van nieuwe achtergrondgegevens groeide de fascinatie de afgelopen weken. In de kranten verschenen foto’s van Bin Laden als mooi jongetje, videobeelden van de strijder temidden van zijn mannen en steeds vaker was hij daarop te zien als knappe donkere man met mooie bruine ogen en een aantrekkelijke lach.

Legendevorming en verwording tot een icoon door onder meer mystificatie, het zijn machtige wapens in de handen van een terrorist. En Bin Laden springt behendig met ze om. Onderdeel van de legendevorming is bijvoorbeeld het verhaal van zijn geweer: in de Afghaanse oorlog streed hij heldhaftig en maakte zijn Kalashnikov buit op de Russische officier die hij ervoor doodde. In een interview met ABC in 1998 werd hij ernaar gevraagd en antwoordde hij ontwijkend. Hij houdt de mythe niet in stand door het verhaal mooier en groter te maken, maar juist door vaag en onduidelijk te blijven. Meer feiten uit zijn leven blijven duister. Werd hij nu in 1956 of in 1958 geboren? En was zijn moeder nou een Palestijnse, een Saoedische of een Syrische? Uit de combinatie van de verschillende biografieën en getuigenverklaringen zijn wel een aantal zeer waarschijnlijke gegevens af te leiden.

De meeste van de kinderen van de Bin Laden-clan, erfgenamen van een gigantisch fortuin dat hun vader had verdiend in de bouwwereld, reisden rond de wereld, studeerden in het buitenland en ontwikkelden een voorliefde voor westers eten en drinken, muziek en kleding. Osama was de enige die een geheel ander pad koos. Terwijl zijn broers en zusters hun erfdeel gebruikten om een dure westerse levensstijl te financieren, gebruikte hij het om een terreurnetwerk op te zetten.

Zijn vader had steeds vier vrouwen tegelijk. Uiteindelijk trouwde hij er met elf, volgens sommigen zelfs meer. De kinderen van elk van de vrouwen vormden hechte groepen binnen de familie, strijdend om de gunst van hun druk bezette vader. Osama’s moeder was een buitenbeentje tussen deze Arabische of Egyptische vrouwen. Net als zijn moeder werd Osama niet helemaal geaccepteerd.

Uiteindelijk is hij echter de enige geweest die het is gelukt uit te stijgen boven de mythische proporties van zijn vader, Mohammed bin Laden. Diens status had al bij zijn leven legendarische proporties aangenomen. Het verhaal wil dat hij in 1925 als ongeletterde metselaar uit Jemen naar Saoedi-Arabië was komen lopen. Als jonge man werd hij aangenomen om mee te metselen aan een paleis van de Saoedische koninklijke familie. De stichter van het koninkrijk, koning Abdul Aziz, raakte onder de indruk van Mohammeds manier van werken. Mohammed gebruikte de koninklijke begunstiging en de daarmee gepaard gaande ruime mogelijkheden tot corruptie om zijn bescheiden metselaarsbedrijfje uit te breiden tot een constructiebedrijf met een jaaromzet van vijf miljard dollar, het grootste en rijkste van het land. De koning beantwoordde Bin Ladens trouw en vriendschap met steeds weer nieuwe, omvangrijkere contracten. «Als je uitkijkt over Mekka is alles wat je ziet, elke minaret, elk stukje marmer, gebouwd door de Bin Ladens», vertelde Ambrose Carey, die in de familie trouwde, aan Newsweek.

Osama’s vader leerde zijn kinderen Israël te wantrouwen en de Palestijnen te steunen, maar van een fundamentalistenopvoeding was geen sprake. De meeste kinderen gingen naar westers georiënteerde scholen en studeerden in Europa of de Verenigde Staten. Zo niet Osama. Hij bleef liever dicht bij huis en koos voor een ingenieurs studie in Jidda, waar de familie woonde. Zijn vader bood hem de kans een deel van het familiebedrijf over te nemen. Tot het uitbreken van de Libanese Burgeroorlog in 1975 ging hij regelmatig uit in Beiroet, waar hij zich te buiten ging aan drank en vrouwen en verzeild raakte in kroeggevechten. Toen zijn vader zich zette aan de restauratie van Mekka en Medina sloeg diens opeens opgekomen religiositeit op Osama over. Nadat in 1979 de sovjets Afghanistan binnenvielen, sloot hij zich bijna meteen aan bij de moedjahedien. Hij was de enige in de familie die die stap durfde te nemen, en hij werd ervoor op handen gedragen.

Volgens de Amerikaanse terreurexpert Yossef Bodansky werd Bin Laden door de Saoedi’s na zijn terugkomst in 1989 verheven tot rolmodel van de heilige strijder. Hij vormde het bewijs dat de Saoedi’s hadden bijgedragen aan de immens populaire Afghaanse jihad. Bin Laden werd in hoog tempo een mediapersoonlijkheid, een icoon van de jihad, gepromoot door een corrupt koningshuis. Hij sprak in moskeeën en op besloten bijeenkomsten menigten gelovigen toe. Enkele vlammende toespraken werden opgenomen. Meer dan 250.000 legale cassettes werden ervan verkocht, en nog veel meer illegale. Later, toen hij eenmaal uit de Saoedische gratie was geraakt, werden ondergronds kopieën gefabriceerd en verspreid. Bin Ladens boodschap was tamelijk simplistisch: het verslaan van de Russen in Afghanistan bewijst dat niets of niemand de moslimnatie kan tegenhouden wanneer ze zich eenmaal verenigt in toewijding aan de ware islam.

Het enthousiasme van zijn broers en zussen voor de familieheld nam af toen hij zich in 1990 tegen de Saoedische koning keerde, die de kant van de Amerikanen koos in de strijd tegen Saddam Hoessein en duizenden Amerikaanse troepen toeliet op de heilige Arabische grond. In 1994 had Osama zijn hele familie van zich vervreemd en was hij ook in Saoedi-Arabië een paria geworden. Na een openlijke belediging van de koning werd hem zijn paspoort afgenomen. Midden jaren negentig besloot de familie zelfs haar naam te veranderen om zo afstand te kunnen nemen van Osama’s praktijken. Na de aanslagen verklaarde de familie ook geen enkel contact meer te onderhouden met Osama, en dat graag zo te houden.

Er zijn veel verklaringen te bedenken voor Bin Ladens gedrag, en er zijn er de afgelopen weken ook veel geponeerd. Een simpele psychologische verklaring wil dat Bin Ladens drijfveren wortelen in het conflict tussen het gevecht om liefde en aandacht van de vader, en de noodzaak van de vadermoord. Of men wijst op zijn flirt als rijke Saoedi met westerse geneugten en zijn verwrongen houding tegenover het Westen: zijn polshorloge is een der hipste die er op dit moment in het Westen te koop zijn: een Timex Ironman Thriathlon, het soort dat de snelle Wall Street-yup, of inderdaad: de voormalige WTC-ingezetene ook draagt.

Er zijn er die zijn drie eisen heel redelijk vinden (troepen weg uit Saoedi-Arabië, oplossing van het Palestijns-Israëlische conflict en stoppen met sancties tegen Irak). Anderen houden hem voor een nieuwe Hitler, een totalitaire religieuze fanaat die uit is op de vernietiging van het jodendom, het christendom en het Wes ten. Voor die laatste verklaring valt wel iets te zeggen. In het genoemde interview met ABC wijst Bin Laden als oorzaak van alle ellende in de wereld exclusief het jodendom aan in een betoog dat op een partijbijeenkomst in nazi-Duitsland kon zijn uitgesproken. Daarom is het zo eng om het Palestijns- Israëlische conflict bij de oorlog tegen de terreur te betrekken, dat speelt Osama bin Laden alleen maar in de kaart in zijn strijd tegen joden.

Ook een manier om Bin Laden te begrijpen is het verklaringsmodel van de sekteleider. Edward Said vergeleek Bin Ladens volgelingen bijvoorbeeld met cultussen als die rond de Branch Davidians, Jim Jones of de Japanse sekteleider Aum Shinrikyo. Vanuit de cultus rond zo’n leider is het gemakkelijker te begrijpen dat iemand negentien jongemannen zo ver kreeg hun leven te geven: de meeste waren afkomstig uit rijke families, waren hoger opgeleid, hadden in Europa gestudeerd en waren in eerste instantie niet religieus of niet afkomstig van streng fundamentalistische achtergronden. Ze dronken, rookten, dansten, hadden vriendinnen en van velen reageerden de familie stomverbaasd toen ze hoorden dat de zoon die ze maandelijks honderden dollars stuurden, helemaal niet zoals bijvoorbeeld Mohammed Atta architectuur en stedenbouwplanning studeerde. Hun achtergrond is in elk geval heel anders dan die van de honderd zelfmoordcommando’s die sinds 1993 mensen en objecten in Israël poogden op te blazen. Zij worden gekoesterd en aangemoedigd door hun families, en de gemeenschap waar ze vandaan komen beschouwt ze als helden.

Een ander verklaringsmodel is weer dat Bin Ladens volgelingen juist zeer fundamentalistisch zijn en werkelijk geloven dat hun godsdienst de beste is. Consequentie van die gedachtegang is dat zijn aanhangers dus ook hetzelfde hadden kunnen doen zonder dat Bin Laden ze ertoe had aangezet. Dat is wel wat Bin Laden zelf suggereert: hij is niet verantwoordelijk. De mensen doen het niet voor hem, ze doen het voor Allah.

Zijn de VS werkelijk stekeblind in een val gelo pen, of konden ze vanuit hun optiek misschien niet anders dan Osama bin Laden en de Taliban schuldig verklaren en hard aanpakken? Afghanistan ligt uiterst strategisch in een gebied dat het Midden-Oosten, met enorme olieproducenten als Saoedi-Arabië en Iran verbindt met Centraal-Azië, waar in 2050 meer dan tachtig procent van de olie die het Westen gebruikt vandaan zal ko men. Een overwinning van de VS op het gewelddadige, anti-westerse moslimfundamentalisme en hun vervanging door regimes die van het Westen afhankelijk zijn, zou de aanvoer van ruwe olie en gas uit de Centraal-Aziatische goudmijn van de toekomst een stuk zekerder maken.

In het olieverhaal speelt Bin Laden een belangrijke rol. Hij heeft er immers nooit een geheim van gemaakt dat zijn belangrijkste doel is het regime van Saoedi-Arabië omver te werpen. Een van zijn eerste maatregelen zou een enorme prijsverhoging zijn per vat olie. Dat zou rampzalig zijn voor de westerse kapitalistische econo mieën. Een simpele beantwoording aan twee van Bin Ladens eisen — normale behandeling van Irak en het terugtrekken van alle Amerikaanse troepen uit Saoedi-Arabië — is daarom onmogelijk. Als Osama bin Laden inderdaad de briljante strateeg is waarvoor hij wordt gehouden, wéét hij dat, en laat hij de VS zich vastdraaien. Olieafhankelijkheid en willen vasthouden aan het leiderschap in de kapitalistische wereld bieden de VS geen andere keus dan grootscheeps oorlog te blijven voeren tegen Bin Laden en zijn legertje.

En met elke bom groeit Osama bin Ladens heldendom in de islamitische wereld.