Wat zegt dat over haar?

Nelleke Noordervliet is een schrijver die al vanaf haar debuut – het gefingeerde dagboek van Multatuli’s vrouw, Tine – het genre van de roman op alle mogelijke manieren verkent, binnenstebuiten keert, leven inblaast.

Medium noordervliet 2c 20nelleke 20 c2 a9foto 20annaleen 20louwes

Niet dat nu het moment is gekomen om haar hele oeuvre te gaan evalueren; het is meer dat ik bij het lezen van haar nieuwe roman, Aan het eind van de dag, eens en te meer onder de indruk was van haar vermogen een nieuwe vorm te vinden om een klassiek verhaal te vertellen. Het is het verhaal van de mens die haar strijd levert tussen lichaam en geest, moeder en vader, plicht en ambitie. ‘Lot’ en ‘roeping’ zou Simone de Beauvoir zeggen.

De vorm die Noordervliet in Aan het eind van de dag heeft gekozen om die strijd van Katharina Mercedes Donker, ‘Kat’ voor intimi, tot wasdom te laten komen is haar te laten botsen met degene die haar biografie wil gaan schrijven, Clara Hartong. De biograaf en haar prooi: ze leiden tot het gedroomde conflict voor een auteur die haar leven lang bezig is zich te verhouden tot de geleefde en de te beschrijven werkelijkheid.

Katharina leren we kennen als ze min of meer aan het eind van haar loopbaan is gekomen; het hoogste punt daarin was haar ministerschap. Die functie heeft van haar een publieke (wat ze zelf altijd een hoerig woord heeft gevonden) persoon gemaakt. Geen wonder dat een ambitieuze academica haar benadert met het verzoek haar levensverhaal op papier te mogen zetten. Via haar persoonlijke geschiedenis zou ze een prachtig tijdsbeeld van Nederland kunnen schetsen.

Een van de sterke punten van deze roman is de manier waarop Noordervliet verschillende verhaallijnen tegelijkertijd in de lucht houdt. Het vereist nogal wat techniek, en bravoure, om dat op een manier te doen die heel vanzelfsprekend, en natuurlijk, overkomt. En dus zien we Katharina nú, in worsteling met Simon, levenspartner sedert tien jaar, die het verzoek van een biograaf in spe stiekem aangrijpt als een manier om dichter bij zijn geliefde te komen. En we zien Katharina nú, die, geprikkeld door het verzoek van de biograaf in spe, haar eigen geschiedenis onder de loep neemt, en tegelijkertijd zichzelf wantrouwt in het beeld dat ze creëert. Maakt ze het plaatje mooier, en kloppender, voor de toekomstige biografie? Wat laat ze weg? Waarom wil ze eigenlijk níet dat die biografie geschreven gaat worden? Maar we zien ook Katharina tóen, de ultieme vadersdochter, aangeraakt door zijn agressieve arbeideristische activisme, voor eeuwig vreemdeling in het intellectuele milieu waarin ze zich naar binnen vecht.

De personages van Noordervliet willen tégen de zwaartekracht in licht zijn

In feite is Aan het eind van de dag het ‘echte’ verhaal van Katharina Donker zoals haar biograaf dat nooit zou kunnen schrijven. Het bevat alles: het persoonlijke, het politieke, en dan ook nog eens de onafgewerkte achterkant van de geschiedenis. Deze ingenieuze literaire constructie laat zien dat je misschien nooit dichter bij een mens kunt komen dan door hem/haar te benaderen via fictie. Er is niet één verhaal, er zijn er meer, en een biografie leunt altijd op de getuigenissen van belanghebbenden. Die ene belangrijke vriendin, was zij niet eigenlijk altijd al jaloers? En die Oost-Duitse minnaar, in hoeverre was hij oprecht? Wat er werkelijk toe doet, bestaan daar nog bewijzen van?

Ik was gegrepen, en ontroerd, door deze roman. Niet door de manier waarop een tijdsbeeld wordt geschetst: eerlijk gezegd geloofde ik dat wel zo’n beetje. Noordervliet heeft de neiging geschiedenislessen te geven in een soort goede-bedoelingenproza, via indicatieve samenvattingen – ‘We lazen dezelfde boeken, we gingen naar de film, we dronken goedkope wijn waarvan je lippen en tanden zwart werden, feestten met zijn vrienden en vriendinnen’ – waardoor je de écht geleefde particulariteit een beetje gaat missen. Maar wél door de manier waarop ze een moeilijk, niet altijd aantrekkelijk, personage te voorschijn tovert. Een vrouw die schrikt als ze onverhoeds de spiegeling van zichzelf in een ruit opvangt: die vrouw, met dat heksenmasker, is zij dat? Die eigenlijk niet houdt van de aanblik die haar partner biedt. Als hij al zo oud is, wat zegt dat over haar? En die tegelijkertijd een onverslaanbare Ausdauer heeft, en ondanks zichzelf telkens weer grote happen neemt van die taaie levenskoek.

Katharina Donker past in het rijtje personages dat we kennen uit eerder werk van Noordervliet: de wellustige Gezina uit Uit het paradijs, en vegetatiegodin Augusta de Wit uit De naam van de vader. Het zijn figuren die tégen de zwaartekracht in licht willen zijn. Die weigeren zich te schikken, hun vuur niet op de waakvlam willen zetten, maar daarvoor wel een prijs moeten betalen. Natuurlijk is er iets wat Katharina niet onder ogen wil zien, en Noordervliet bewaart dat als de gewiekste romanschrijver die ze is tot het laatst. Het is een thema dat niet toevallig vaak opduikt in het werk van vrouwelijke auteurs, en dat Noordervliet zelf ook benoemt in de fascinatie van haar personage voor het toneelstuk Medea.

Aan het eind van de dag is een veelomvattende roman, die een hang naar ronde woorden combineert met een onverhoeds intieme intensiteit. Het slot deed me denken aan het verhaal van Alice Munro zoals dat onlangs werd verfilmd door Pedro Almodovar. Het is het verhaal van een moeder die tegen ieders advies in haar dochter opzoekt in haar nieuwe leefomgeving. Zo’n verhaal waarvan je, terwijl je weet dat je iets intelligenters dan dat aan het lezen bent, wil dat het een happy end heeft.


Beeld: Nelleke Noordervliet. Ontroerend en gewiekst (Annaleen Louwens)