Wat zonde

Wat zonde: er is weer een film/toneel-idee van me afgewezen! Nou ja, wel bitter en verdrietig, maar niet rancuneus.

Waar ging het over?

Over het grootste morele dilemma in de geschiedenis: Operatie Catapult, oftewel de Aanval op Mers-el-Kebir op 3 juli 1940. De Britse marine bombardeerde de Franse vloot: 1297 doden. De Fransen hebben dat de Engelsen nooit vergeven.

Hoofdrolspeler in deze: Winston Churchill.

Wat was het dilemma?

De Fransen waren bondgenoten van de Engelsen; samen hadden ze in 1939 de oorlog aan de Duitsers verklaard. Churchill wist dat de Marginot-linie niets voorstelde, hij wist dat de Duitsers op de grond sterk waren, dat Hitler onbetrouwbaar en wisselvallig was, en dat de Fransen altijd verdeeld reageerden. Zouden de Duitsers de Franse vloot in handen krijgen, dan zou Duitsland te sterk worden en had Engeland, dat al verlies op verlies leed, zeker niets meer te zeggen. De Franse admiraal Darlan had Churchill keer op keer verzekerd dat de vloot niet in Duitse handen zou vallen. Maar Churchill zag de Duitsers oprukken dus de tijd drong en hij kreeg maar geen zekerheid, afgezien van de verzekering die admiraal Darlan hem had gegeven.

Wat moest Churchill doen?

Als hij niets zou ondernemen, zou dat kunnen betekenen dat de Duitsers de Franse vloot in handen zouden krijgen die bij de Duitse vloot gevoegd zou worden. Duitsland zou alle zeeën en oceanen controleren; er zouden geen wapens, grondstoffen en voedsel meer aangevoerd kunnen worden vanuit de Verenigde Staten. De kans om de oorlog te winnen was dan totaal verkeken.

Aan de andere kant: als Churchill de Franse vloot zou leksteken zou hij het bondgenootschap verraden en een vriend verraden en zijn woord van eer schenden. Daarbij kwam nog dat je ook niet moest uitsluiten dat de Franse vloot de Duitse enige schade kon toebrengen. Ook zou Churchill, maar dit speelde op de achtergrond, zijn eigen diplomaten min of meer verraden omdat hij die de verzekering had gegeven dat hij de woorden van Darlan zou respecteren.

Wat heeft zich in het hoofd afgespeeld van Churchill toen hij deze vreselijke beslissing moest nemen. Hij wist dat hij zo’n duizend man de dood in zou jagen. Duizend man die dachten dat de Engelsen hun vrienden waren. Natuurlijk waren er militair-strategische overwegingen, maar hoe behandel je dan je gevoelens van vriendschap, je woord van eer, wat betekent beschaving dan nog. Welke onbeschaafde maatregelen mag je nemen om de beschaving te redden.

Er wordt gezegd dat Churchill heeft gehuild – wat best zou kunnen kloppen, want hij was nogal huilerig en sentimenteel. Het vreemde is dat hij een dag later aan het parlement uitleg moest geven. Hij schijnt daarheen gegaan te zijn, met een zwaar gemoed, maar daar werd hij toegejuicht; de Engelsen – die ook wel aanvoelden dat ze geen wereldmacht meer waren – zagen dit toch als het bewijs (wat het ook was) dat Engeland koste wat het kost tot het einde wilde vechten. En niet alleen zagen de Engelsen dat, de Duitsers, de Russen en de Amerikanen zagen dit ook.

Tot op de dag van vandaag hebben de Fransen dit een schoftenstreek gevonden. De verhouding tussen Churchill en De Gaulle was meer dan slecht. Roosevelt zei in 1943 tegen Churchill: ‘De Gaulle gedraagt zich wel erg als Jeanne d’Arc.’ Waarop Churchill zou hebben geantwoord: ‘Helaas staat mijn kerk het niet toe dat ik de maagd laat verbranden.’ De Gaulle zou over Churchill blijven spreken als ‘die alcoholicus’. Inderdaad dronk Churchill elke dag zeker twee flessen champagne.

Wat ging er door het hoofd van Churchill, hoe sprak hij erover, hoe verantwoord je jezelf?

Dat wilde ik schrijven.