Gülen-aanhangers vechten tegen de hardnekkige argwaan

‘We doen niets illegaals’

Eind deze maand verschijnt het onderzoek naar de vermeende integratiebelemmering door Turks-islamitische bewegingen. Bij Zaman Vandaag proberen redacteuren beschuldigingen tegen de Gülen-beweging te weerleggen. ‘We zijn gelovig én modern. Dat maakt mensen nerveus.’

Medium hh 21219371

Direct aan het begin van het campagnefilmpje van de Turks-Nederlandse krant Zaman Vandaag op YouTube verschijnt een zelfdefiniërende tekst in beeld: ‘Meer dan een krant, een sociaal project.’

Ambitieus. Maar ook een tikkeltje onheilspellend. Zeker voor wie in gedachten houdt dat de krant geïnspireerd is door het gedachtegoed van de populaire soefistisch-islamitische prediker Fethullah Gülen (72). Zijn beweging telt miljoenen aanhangers wereldwijd, voor een groot deel leden van de ambitieuze middenklasse die een moderne interpretatie van de islam zeggen aan te hangen die verenigbaar is met wetenschap, democratie en vrijheid van meningsuiting. Critici van de Gülen-beweging noemen dit echter een façade. Achter de liberale retoriek zou een orthodoxe beweging schuilgaan met een heimelijke islamiseringsagenda.

‘We willen met Zaman Vandaag de Turkse Nederlanders bij de les houden’, zegt de hoofdredacteur van Zaman Vandaag Mehmet Cerit (41) in het redactiegebouw aan de Rotterdamse Blaak. ‘Daarom zijn we meer dan een krant. Turkse Nederlanders zijn nog te veel gericht op Turkije. Wij willen ze duidelijk maken dat ze zich juist op Nederland moeten richten. Het gaat hier om jouw centen, zeggen we. Om jouw belastingen, jouw werk, jouw kinderen. Op die manier willen we het integratieproces versterken. Dat is ons sociaal project.’

Cerit is het schoolvoorbeeld van een Gülen-aanhanger. Hij is hoogopgeleid en gaat onberispelijk gekleed in een grijs pak en een blauwgeruit overhemd. Zijn Nederlands laat soms iets te wensen over, maar dat compenseert hij met een tomeloze ambitie. Cerit is er een van de ‘gouden generatie’, zoals de hoogvliegers in de Gülen-beweging worden genoemd. Zijn LinkedIn-profiel is daarvan het bewijs: sinds eind jaren negentig rijgt hij bestuurlijke functies aan elkaar, van voorzitterschappen tot een raadlidmaatschap (GroenLinks) in Schiedam. Een ander wapenfeit is de oprichting van de seculiere Cosmicus-scholen (vijf in totaal) waar de humanistische boodschap van Gülen doorklinkt in het streven om haar leerlingen toe te rusten ‘met de nodige en juiste competenties waardoor zij hun omgeving kunnen benaderen met vertrouwen, interesse, tolerantie en respect’.

Cerit – sinds 1992 woonachtig in Nederland – is onderdeel van een old boys network van Gülen-geïnspireerde jongemannen. Het netwerk ontstond halverwege de jaren negentig rond de voorloper van de Cosmicus-scholen: de Turks-Rotterdamse studentenvereniging Cosmicus. De nauwe vriendschapsbanden worden onder meer onderhouden in een ondernemersvereniging (Rogiad) en een inmiddels opgedoekte Turks-Nederlandse koepelorganisatie (UmNed), waarvan Cerit voorzitter was. ‘Ik heb tot nu toe gelukkig nooit werk hoeven te zoeken’, zegt Cerit. ‘Als je in een netwerk zit, word je voor van alles en nog wat gevraagd.’ Zo is hij ook bij Zaman Vandaag beland. Eerst als adviseur en sinds december 2013 als hoofdredacteur.

De krant kent in Nederland een Turkse editie (oplage zesduizend) en een vorig jaar gestarte Nederlandse versie (vierduizend) die zich hoofdzakelijk richt op de nieuwe generaties Turkse Nederlanders. De Gülen-beweging wordt in Cerits ogen in Nederland altijd negatief bejegend. Journalisten plegen zelden wederhoor als het de Gülen-beweging betreft. Met Zaman Vandaag hoopt hij een weerwoord te kunnen geven tegen die eenzijdige berichtgeving.

Een rondleiding door het kantoor van Zaman maakt duidelijk hoe verweven de krant is met de Gülen-beweging. Naast een gebedsruimte op de bovenste verdieping herbergt het gebouw ook de ondernemersvereniging Rogiad en de Turkse liefdadigheidsinstelling Time to Help. In de redactieruimte werken drie redactrices in alle stilte op hun laptop aan hun artikelen. ‘Mensen moeten eraan wennen dat er een nieuw type moslim is ontstaan’, zegt Cerit in zijn royaal bemeten kantoor. ‘Ik ben liberaal. Ik geef vrouwen een hand. Sommige vrouwen kussen mij zelfs bij begroeting, waar mijn vrouw bij is. Dat vind ik geen probleem. Maar ik ben wel gelovig. Ik bid vijf keer per dag, ik drink geen alcohol, ik doe mee aan de ramadan. Dat is een nieuwe manier van moslim zijn, modern. Enkele redactrices komen in een kort rokje op het werk, zonder hoofddoek. Maar ze bidden wel vijf keer per dag. In de ogen van sommige moslims kan dat niet. Maar wie ben ik om te zeggen dat dat niet kan? Dat moeten ze toch zelf bepalen? Dat zegt ook Gülen.’

In 2008 deed de aivd onderzoek naar de Gülen-beweging en vond ‘geen concrete aanwijzingen dat de Gülen-beweging niet integratief zou zijn’. In 2010 verscheen het rapport De Fethullah Gülen-beweging in Nederland van hoogleraar Martin van Bruinessen. Volgens hem was de beweging sociaal-conservatief, naar binnen gekeerd en had ze een ondoorzichtige organisatiestructuur. Tegelijkertijd stelde hij vast dat de leden veelal hoogopgeleid zijn en succesvol op de arbeidsmarkt.

Voor Cerit vormt die laatste bevinding het bewijs dat er weinig mis is met de Gülen-beweging. De maatschappelijk geslaagde Gülen-aanhangers leveren een bijdrage aan de integratie van Turken in Nederland. ‘Kijk naar ons werk, kijk naar onze daden. En tegen al die anti-Gülen-mensen zeg ik: doe aangifte bij de politie als je vindt dat wij iets illegaals doen. Of laat de aivd nog maar een keer komen.’

‘Ze blijven hangen in Turkse tactieken. Labelen, stickers plakken; om maar niet te hoeven ingaan op de kritiek’

Toch blijft de beschuldiging hardnekkig dat de ‘moderne’ invulling die de Gülen-aanhangers aan de islam geven slechts voor de bühne is. Zo zou vorig jaar april minister Lodewijk Asscher aanwezig zijn bij de feestelijke lancering van Zaman Vandaag, maar zag hij daar op het laatste moment van af omdat het bezoek bij nader inzien niet ‘opportuun’ zou zijn. Enkele dagen ervoor had hij namelijk een onderzoek gelast naar drie Turks-islamitische organisaties: Diyanet, Suleymanci en Milli Görüs. Het onderzoek – eind deze maand te verschijnen – moet antwoord geven op de vraag in hoeverre deze organisaties een ‘parallelle samenleving’ in de hand werken. De Gülen-beweging werd aanvankelijk buiten het onderzoek naar de drie andere bewegingen gelaten omdat zij al eerder niet als integratiebelemmerend werd beschouwd. Maar na druk vanuit de Tweede Kamer is de beweging alsnog aan het onderzoek toegevoegd.

‘De argwaan jegens Gülen in Nederland heeft alles te maken met de anti-islamsfeer’, zegt oud-europarlementariër (GroenLinks) Joost Lagendijk vanuit Istanbul. Lagendijk, als columnist verbonden aan de moederkrant Zaman in Turkije en Zaman Vandaag in Nederland, is net terug uit Ethiopië waar hij een bezoek bracht aan een Gülen-school. Hij was onder de indruk van het onderwijs en de universeel humanistische grondslagen aldaar. Zo leerde hij ook als europarlementariër de Gülen-aanhangers kennen als open, tolerante mensen die altijd blijk gaven van een pro-Europese mentaliteit. Lagendijk vindt het daarom laf van Asscher dat hij onder druk van de anti-islamitische sfeer in Nederland verstek heeft laten gaan bij de lancering van Zaman Vandaag. ‘Leden van de Gülen-beweging zijn de best geïntegreerde Turkse Nederlanders. Ze spreken goed Nederlands, ze zijn maatschappelijk actief en ze zijn zelden werkloos. Je moet juist blij zijn met deze mensen. Misschien zijn ze sociaal-conservatief, maar op een heleboel punten zijn ze liberaal.’

‘Gülen-mensen in Nederland zijn veel opener dan Gülen-mensen in Turkije’, zegt Cerit. ‘Wij zijn veel Nederlandser. Ik heb gewoon homoseksuele vrienden. Dat kan niet in Turkije.’ Hij zucht vermoeid. Wat kan hij nog meer doen om te bewijzen dat hij geen kwaad in de zin heeft? ‘Weet je waarom Asscher niet kwam opdagen?’ vraagt Cerit. ‘Vanwege onze “fans”.’

Deze ‘fans’ laten geen gelegenheid onbenut om de Gülen-beweging verdacht te maken. Het zijn volgens hem ‘extreem-seculiere Turken’ en ‘Koerden’. Na enig aandringen noemt hij namen en rugnummers: het ‘pkk-gelieerde’ Koerdisch-Turkse Tweede-Kamerlid Sadet Karabulut (SP) en het Tweede-Kamerlid Keklik Yücel (pvda). ‘Zij zijn geobsedeerd door Gülen. Sinds 2008 beweren zij dat de Gülen-beweging een dubbele agenda heeft, dat wij allerlei illegale praktijken uitvoeren, dat wij kinderen indoctrineren. Maar zonder bewijs. Karabulut heeft er problemen mee dat wij gelovig zijn. Maar dat zegt zij niet. In haar ogen zou ik niet kunnen integreren omdat ik niet drink, omdat ik seks voor het huwelijk niet goed vind. Seculiere Turken en Koerden met vrienden in de Nederlandse media weten elke keer weer hun vrienden ervan te overtuigen dat er toch wel wat gaande is bij de Gülen-beweging.’

‘Het is raar dat een beweging die zegt bruggen te willen slaan tussen groepen onmiddellijk de Koerdische of seculiere achtergrond van critici in de strijd gooit’, reageert Tweede-Kamerlid Sadet Karabulut. ‘Ze blijven hangen in Turkse tactieken. Labelen, stickers plakken; om maar niet te hoeven ingaan op de kritiek.’ Karabulut stelt regelmatig Kamervragen over de Gülen-beweging. Ze heeft geen probleem met het religieuze karakter van de beweging, vertelt ze. Maar de studiehuizen en de Cosmicus-scholen van de beweging staan volgens haar met hun rug naar de samenleving en belemmeren de integratie van kinderen met hun sociaal-conservatieve karakter. ‘Ik baseer mij op onderzoeken en op gesprekken met ouders. Mijn belangrijkste kritiekpunt is dat ze met hun sociaal-conservatieve houding mensen op achterstand zetten.’

Cerit: ‘Uit het onderzoek van Asscher zal hetzelfde blijken als uit alle eerdere onderzoeken: de Gülen-mensen doen niets illegaals, ze bevorderen juist de integratie van Turkse Nederlanders. Het enige wat zij fout doen is dat ze gelovig zijn, en modern, en maatschappelijk betrokken. Dat maakt mensen gewoon nerveus.’ Niemand heeft iets te vrezen van de Gülen-beweging, vindt de _Zaman-_hoofdredacteur. Het is geen organisatie, het is een sociale beweging. Gülenisten zijn ook niet politiek geïnteresseerd. Er is geen centrale aansturing, je hoeft geen contributie te betalen. ‘Er is geen Gülen-organisatie met allerlei rare plannen. Je kunt hooguit door Gülen geïnspireerd zijn. Ik ben Gülen-geïnspireerd. Nou en?’

‘Wanneer aanhangers van Gülen zoals Cerit zeggen dat zij slechts “geïnspireerd zijn” door Gülen is dat een halve waarheid’, reageert Erik-Jan Zürcher, turkoloog (Universiteit Leiden) en kenner van de politieke rol van de islam in Turkije. ‘De Gülen-beweging is weliswaar een informeel netwerk, maar dan wel een machtig wereldwijd netwerk dat gerund wordt vanuit de VS, waar Fethullah Gülen woont. De beweging is een netwerk waarbinnen een strikte hiërarchie en gehoorzaamheid aan de leider heersen.’

Cerit stoot een kort lachje uit. Het is zijn reactie op de zoveelste aantijging dat hij aan de leiband loopt van Fethullah Gülen: ‘Deze mensen hebben een bepaalde kijk die niet is te veranderen. Die hoop hebben we opgegeven.’ Ook nu weer heeft hij zich een hele ochtend moeten verdedigen voor zijn inspiratiebron Gülen. Liever praat hij over de krant. Op zijn bureau liggen enkele edities. ‘Als het gedachtegoed van Gülen in de krant al te herkennen is, dan is het in de nadruk die we leggen op thema’s als democratie, vrijheid van meningsuiting, antiracisme’, meent hij. ‘Kijk, hier hebben we een interview met een Haagse politicus: “pvv slaat wild om zich heen.”’

Medium vdg 01 20140307 nl
‘Er gebeuren erge dingen in Turkije. Het is een “erdocratie” aan het worden. Hij is erger dan Vladimir Poetin’

Zaman Vandaag is in meerdere opzichten een doorsnee Nederlandse krant, met – op papier en op internet – regulier binnenlands nieuws. Onderscheidend is de berichtgeving over de Turkse binnenlandse politiek. Nu de Turkse president Erdogan en de Gülen-beweging lijnrecht tegenover elkaar staan, is de krant openlijk tegen Erdogan. ‘Turkse premier vertoont totalitaire trekjes’, meldt de site bijvoorbeeld.

Daarmee staat niet de journalistieke objectiviteit op het spel, vindt Cerit. ‘Ja, ik ben anti-akp. Er gebeuren erge dingen in Turkije. Het is een “erdocratie” aan het worden. Hij is erger dan Vladimir Poetin. De persvrijheid wordt onderdrukt, maar ook het rechtssysteem wordt ondermijnd. Ambtenaren worden van corruptiezaken gehaald. Wij kiezen geen kant, wij geven gewoon weer wat er in Turkije gebeurt.’

Volgens hem zijn ‘haatpredikers’ van de akp-partij bezig om in Turkse moskeeën mensen op te zetten tegen Gülen-aanhangers. Bij Zaman Vandaag zouden geregeld dreigementen binnenkomen via de mail en de telefoon. ‘Ik maak me zorgen. Erdogan radicaliseert alle akp-mensen, ook hier. Ons gebouw is al een keer aangevallen door de pkk. Het kan weer gebeuren, nu door akp-aanhangers.’

In veel artikelen en interviews in de krant worden de xenofobie en racisme in Nederland gehekeld. ‘Ontkenning van racisme is een kenmerk van racisme’, luidt de kop boven een interview met Marlou Schrover (Universiteit Leiden). ‘Het denken over de islam en moslims in negatieve termen wordt niet meer weersproken’, stelt arabist Jan Jaap de Ruijter (Universiteit Tilburg). Cerit: ‘Je hebt bewuste discriminatie en onbewuste discriminatie. In Nederland heeft men vaak geen idee hoe racistisch men soms is. Dat proberen wij zichtbaarder te maken. En we willen duidelijk maken dat we met een derde generatie nieuwe Nederlanders te maken hebben. Die zijn mondiger en assertiever dan de eerste generatie. Deze derde generatie wil haar plek opeisen. Daar moeten de Nederlanders klaar voor zijn.’

Ambities zijn er volop bij Zaman Vandaag. Het ontbreekt alleen aan de nodige journalistieke professionaliteit, erkent ook Cerit. De redacteuren en hoofdredacteur zijn hoogopgeleid en nieuwsgierig, de journalistieke ervaring missen ze nog. Recent zijn dus twee krachten aangetrokken die wél die ervaring hebben.

‘Deze kop had beter gekund’, zegt een van die krachten, Frans Oremus, over de tekst – ‘EenVandaag slaat plank volledig mis’ – boven een recent voorpagina-artikel. Vorig jaar was Oremus nog plaatsvervangend hoofdredacteur bij het vakblad VillaMedia. Na een reorganisatie verloor hij zijn baan en begon hij als freelance journalist. Cerit heeft hem voor een paar maanden aangetrokken als ‘journalistieke consultant’. ‘Ze bedrijven soms nog iets te veel activistische journalistiek’, zegt Oremus. ‘Dat is jammer, want het is echt een goed stuk dat ook door andere media is overgenomen.’ Het artikel verscheen als reactie op een uitzending van het actualiteitenprogramma EenVandaag (31 januari) waarin de Gülen-beweging weer eens van een schimmige, dubbele agenda werd beschuldigd. Puntsgewijs weerleggen redacteuren Hakan Buyuk en Huseyin Atasever de aannames, fouten en verdachtmakingen die EenVandaag in de uitzending maakte.

‘Ik heb wel een beetje onderzoek gedaan naar Gülen voordat ik hier kwam werken’, zegt Oremus,. ‘Voorzover ik weet is het geen dogmatische figuur. Hij staat voor onderwijs, uitwisseling van kennis, de dialoog aangaan met anderen. Dat zijn geen zaken waar ik verdrietig van word. Mochten ze er hier een geheime politieke agenda op nahouden, dan heb ik daar in ieder geval nog niks van gemerkt. Ik vind de sfeer hier heel open en liberaal. Ik heb nog wel geadviseerd om wat vaker over Gülen te schrijven. Leg uit wat hij doet. Maar laat ook kritiek op hem toe. Maar dat is me tot nu toe nog niet gelukt. Waarom niet? Het past volgens mij in de traditie van Turkse kranten. Die bevechten vooral elkaar. Zelfkritiek past daar niet meteen bij. Dat is geen onwil, het komt gewoon niet meteen bij ze op.’

De tweede kracht met ruime journalistieke ervaring is Marokkaans en ook de enige redacteur die een hoofddoek draagt. Hanina Ajaraj werkte bij nrc.next, maar verliet de krant toen deze naar Amsterdam verhuisde. Ze vertelt nuchter over haar nieuwe baan: ‘Ik zit hier niet voor de ideologie of wat dan ook. Dit was gewoon de eerste baan die ik tegenkwam waar ik mijn hersenen kan gebruiken.’ Voor Gülen kan ze niet veel geestdrift opbrengen: ‘Ik heb mij niet in zijn leer verdiept. Ik heb niks met die man. Kan mij het schelen wat hij doet of denkt.’

Het is lunchtijd. Ze kauwt op een broodje. Ajaraj coördineert Zaman Vandaag. Ze zet stukken uit en redigeert ze. ‘We komen op voor ons beeld van de islam’, zegt ze. ‘Als ergens een ongenuanceerd beeld ontstaat, dan willen wij een tegengeluid laten horen.’ Ook zij heeft nooit iets gemerkt van een liberale façade die het zicht moet onttrekken aan de oerconservatieve dubbele agenda. Haar hoofddoek droeg ze al lang voordat ze bij Zaman Vandaag kwam. Niemand dringt haar de denkbeelden van Gülen op. ‘Waar is iedereen eigenlijk bang voor?’ vraagt ze. ‘Dat gülenisten een stil leger zijn dat op een gegeven moment opstaat om iets ergs te doen?’ Ze heeft haar lunch op en wil weer gauw aan de slag. ‘Ik ben hier om een zo goed mogelijke en genuanceerde krant te maken. Dat is het eigenlijk wel.’


Beeld: (1) Een demonstratie in Istanbul met op de achtergrond een advertentie van de Turkse uitgave van Zaman (Gulsin Ketenci/HH). (2) Zaman Vandaag van afgelopen week (Zaman Vandaag).