Abortusvriendinnen in Polen

‘We hebben elkáár’

Door de recente verandering van de abortuswet is zwangerschapsafbreking in Polen zo goed als verboden. Maar de abortussen gaan door, thuis en in het buitenland. Met steun van een groeiend zusternetwerk.

Demonstratie tegen de nieuwe abortuswetgeving in Polen, Warschau, 28 januari © Omar Marques / Getty Images

Paulina was niet bang toen ze vorig jaar besloot haar zwangerschap thuis met de abortuspil af te breken. Toch drong een vriendin aan om erbij te zijn. Achteraf was Paulina daar blij mee. ‘Het voelt goed om gesteund te worden door vriendinnen’, vertelt ze. ‘Ik had geluk. Veel ongewenst zwangere vrouwen in Polen kunnen bij niemand terecht. Het stigma rond abortus is zo groot dat mensen vaak te bang of beschaamd zijn om hulp in hun omgeving te zoeken.’ Ze besloot lotgenoten te gaan helpen en biedt nu ondersteuning op online forum ‘Je hebt een keuze’.

Het verdriet en het ongeloof waren eind vorig jaar groot toen het bijna-totaalverbod op zwangerschapsafbreking in Polen een feit werd. Vrouwen gingen massaal de straat op. Activisten, gewapend met spuitbussen om her en der leuzen aan te brengen, zoutoplossingen tegen traangas en decontaminatiedoekjes tegen pepperspray, liepen naast vrouwen die voor het eerst van hun leven demonstreerden. De straten van Warschau vulden zich met duizenden betogers. De teksten op stukken karton spraken voor zich: ‘Seks is geen misdaad, zwangerschap is geen straf. Als ik een abortus wil, dan zal ik het ook doen’. En: ‘Ze moeten zwangerschapsafbreking als een medische behandeling beschouwen, niet als het vermoorden van kinderen’.

Op online fora organiseren vrouwen het verzet tegen de nationalistisch-katholieke regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid die sinds 2015 de vrouwenrechten aan het inperken is. En ze steunen elkaar. ‘We hebben politici niet nodig om over onze lichamen te beslissen. We zijn volwassen, we weten wat het beste is voor ons’, zegt een van de deelnemers.

De vrijwilligers hebben meestal zelf ook een abortus achter de rug. ‘Het is vooral belangrijk om een luisterend oor te bieden, zonder te oordelen. Om er gewoon te zijn voor die personen. Zo geven we de boodschap dat vrouwen zich niet alleen hoeven te voelen’, zegt Justyna Wydrzynska. Ze is medeoprichter van forum ‘Vrouwen op het web’. Haar eigen abortus bleek een scharniermoment in haar leven, sindsdien biedt ze hulp aan anderen in nood. ‘Dit forum is verslavend’, zegt Wydrzynska. ‘Veel vrouwen blijven na hun abortus om anderen te ondersteunen. Meestal maar voor even: ze komen en gaan. Het zou fijn zijn als ze zich voor een langere periode betrokken voelen, maar ik push niet. Het gaat veelal om gewone vrouwen die vaak niet eerder iets activistisch hebben gedaan. Ze beschouwen dit werk ook niet als activisme.’

‘Helpen op het forum is ideaal voor me. Ik zit toch de hele dag achter de computer’, zegt Paulina. Door de coronacrisis werkt de bijna veertigjarige manager meestal vanuit huis, in haar roze slaapkamer. ‘Ik heb een commerciële job, dus ik kan tijdens de werkuren ook iets nuttigs doen voor anderen.’ Tussen het invullen van de volgende Excel-lijst en de zoveelste afspraak via Zoom door surft ze naar het forum om te checken of er nieuwe berichten zijn.

Meestal vragen mensen waar en hoe ze een abortuspil kunnen bestellen en hoelang de verzending duurt. Ze willen weten wat ze van een abortus door middel van medicijnen in verschillende weken van de zwangerschap kunnen verwachten. Anderen checken wat de mogelijkheden zijn om zwangerschap in het buitenland af te breken. Sommigen willen ook meer te weten komen over anticonceptie of sterilisatie.

Paulina begint altijd met de nieuwste, ongelezen berichten. Ze probeert mensen gerust te stellen die bang zijn dat de bestelde pillen niet aankomen en verzekert dat ‘de actie’ – zo wordt abortus met medicijnen op het forum genoemd – zal lukken. Ze is er ook vaak bij. Online, uiteraard. ‘Mensen beschrijven wat ze aan het doen zijn: “Ik heb de eerste pil genomen. Nu neem ik misoprostol. Waarom heb ik zo veel pijn? Ben ik niet te veel aan het bloeden? Er komt niet veel bloed uit, is dat oké?” Er bestaan geen kant-en-klare antwoorden, want elke abortus is anders.’

Haar eigen abortus was ‘vroeg, niet echt pijnlijk, volgens het boekje’, zegt Paulina. Ze wilde nooit moeder worden. Toen ze ontdekte dat ze zwanger was, bestelde ze onmiddellijk medicijnen via Women Help Women; veel Poolse vrouwen kregen hulp van deze internationale organisatie. Het was net voor de uitbraak van de pandemie. ‘Gelukkig heb ik snel gehandeld. Had ik langer gewacht, dan waren de grenzen dicht geweest en was het onzeker of de pillen uit het buitenland aankwamen.’

Wettelijk mag een Poolse vrouw haar zwangerschap tot de 22ste week zelf thuis afbreken, pas daarna wordt het strafbaar. Er bestaan geen richtlijnen rond het gebruik van de abortuspil. In Nederland wel. Volgens de Wet afbreking zwangerschap beschikken alleen abortusklinieken en ziekenhuizen over een vergunning om zwangerschappen af te breken, dat geldt ook voor de abortuspil. Die wordt daar gebruikt tot negen weken, gerekend vanaf de eerste dag van de laatste menstruatie. ‘De eerste pil wordt in de kliniek oraal ingenomen, die stopt de groei van de zwangerschap’, legt abortusarts en voorzitter van het Nederlands Genootschap van Abortusartsen Monique Opheij uit. ‘De overige vier tabletten die krampen van de baarmoeder opwekken en dus de miskraam veroorzaken, krijgt de cliënte mee naar huis om vaginaal in te brengen, van 24 tot 72 uur na de inname van de eerste pil in de kliniek. We leggen uit wat er de komende dagen en weken kan worden verwacht en stellen een nacontrole voor. Deze kan bij de huisarts, in de kliniek of telefonisch plaatsvinden. Aangezien er meestal geen complicaties optreden, zien we dat er soms geen gebruik wordt gemaakt van die nacontrole.’

Na een abortus thuis stellen veel Poolse vrouwen een jaarlijks consult bij de gynaecoloog lang uit. Ze vrezen dat een arts ontdekt dat ze thuis hun zwangerschap hebben afgebroken. Het is een onterechte angst, want een arts kan niet aan de baarmoeder zien dat iemand een abortus ondergaan heeft. Toch zit de angst voor vervolging diep, soms voelen vrouwen zich zelfs crimineel.

Het is toch niet normaal dat ik bang ben om naar de dokter te gaan. In wat voor land woon ik? ’

An Urbanek wachtte ook meer dan een half jaar om langs te gaan bij een gynaecoloog. Ze liet een abortus uitvoeren in een Utrechtse kliniek. Haar toenmalige partner was een Nederlander. Ze bezocht hem regelmatig, dus er was geen probleem met logistiek. ‘Pas in juli raapte ik alle moed bij elkaar om op controle bij de gynaecoloog te gaan’, vertelt ze. ‘Ik dacht toen: hé, het is eigenlijk niet normaal dat ik bang ben om naar de dokter te gaan. In wat voor land woon ik eigenlijk?’

Ze studeerde in Praag, waar ze deelnam aan een Erasmus-uitwisseling, en besloot daar te blijven. ‘Ik heb mijn hele jeugd geprotesteerd. Ik was betrokken bij allerlei feministische en ecologische acties. Ik ben het beu om voortdurend te vechten voor basale rechten.’ Nu is ze vanuit Tsjechië betrokken bij de abortushulpverlening in Polen. Ze geeft informatie, plaatst pro-choice-berichten op sociale media en voert gesprekken, vooral via Facebook Messenger.

Ze heeft haar expertise opgebouwd tijdens trainingen van het Aborcyjny Dream Team, een Pools collectief dat tegen stigmatisering van abortus vecht en hulp biedt bij abortussen thuis en in het buitenland. Samen met het feministische collectief Ciocia Czesia (Tsjechische Tante) steunen ze Poolse vrouwen die een abortus in Tsjechië willen laten uitvoeren. De tantes maken deel uit van het Europese netwerk Abortus Zonder Grenzen, zodat Poolse vrouwen ook hulp kunnen krijgen in Duitsland, Oostenrijk, Nederland en het Verenigd Koninkrijk.

‘Het organiseren van een reis naar het buitenland voor een abortus is als Tetris spelen’, zegt Nina, een Poolse vrijwilligster bij het Britse Abortion Support Network. ‘Zeker tijdens de pandemie. We volgen alle reisbeperkingen op. We proberen de goedkope tickets te vinden en overnachting te organiseren, in een hotel, Airbnb of bij iemand thuis. Zo nodig zorgen we voor vertalingen en een tolk ter plaatse. We helpen ook financieel, aangezien niet iedereen zich de reis kan veroorloven.’

De hulplijn van Abortus Zonder Grenzen staat sinds het Poolse verbod op abortus roodgloeiend. Ook de sociale media van het Aborcyjny Dream Team worden overspoeld met berichten. Daarom vroeg het collectief steun van negen abortusvriendinnen, die sindsdien in ploegendienst de vragen van ongewenst zwangere vrouwen beantwoorden.

‘We zijn eigenlijk nog steeds met te weinig’, zegt Karolina Gierszewska, student cultuurwetenschappen. ‘Vrouwen willen zeker zijn dat ze op ons kunnen rekenen. Maar als je tientallen vragen moet beantwoorden, dan duurt het even.’ Zelf brak ze haar zwangerschap af met een abortuspil, op aanraden van een vriendin van een anarchistisch centrum. Sindsdien deelt ze haar kennis met anderen in nood. Tijdens haar diensten gebruikt ze een spiekbriefje. Daar staat de juiste dosering van de pillen op, naargelang de week van de zwangerschap. ‘En het is altijd lastig om mifepriston en misoprostol uit elkaar te houden.’

Tot de twaalfde week van de zwangerschap is de abortus met medicijnen het veiligst, daarna kunnen complicaties optreden. ‘Dan vraag ik aan een meer ervaren kracht van het team om het gesprek over te nemen.’

De verhalen van ongewenst zwangere tieners raken de abortusvriendinnen het meest. ‘Laatst belde een dertienjarig meisje dat niet wist wat ze moest doen’, vertelt Melania Rys, een net afgestudeerde arts. ‘Dan wil ik gewoon schreeuwen. Het is de schuld van onze staat dat jongeren geen seksuele voorlichting krijgen, dat ze niet weten dat er zoiets als de morningafterpil bestaat. Ze hebben nog nooit van hulporganisaties gehoord en zoeken dus pas laat hulp.’

Onlangs was er een rechtszaak van een vijftienjarige jongen die zijn dertienjarige zwangere vriendin had vermoord. ‘Als ze hadden geweten dat ze een abortuspil konden bestellen’, verzucht Rys, ‘dan had deze tragedie misschien niet plaatsgevonden.’

‘Poolse vrouwen zijn met een inhaalslag bezig’, constateert Karolina Domagalska, die een podcast maakte met abortusgetuigenissen. ‘Ze worden zich steeds bewuster van hun eigen seksualiteit en rechten, net als de radicale Amerikaanse feministische groepen vroeger. We hebben die fase van zelfexploratie nooit gehad. In de Verenigde Staten kwamen vrouwen bijvoorbeeld bij elkaar om elkaars vagina te bekijken en hun eigen vagina met een spiegeltje. Ze stelden ongemakkelijke vragen, ze eisten betere gynaecologische hulp. In Polen werden die behoeften nooit hardop uitgesproken. Maar we gaan die richting uit. We zijn ontwaakt. We blijven niet meer stilzitten.’

Volgens opiniepeiling is inmiddels twee derde van de Poolse bevolking voorstander van abortus tot de twaalfde week van de zwangerschap. ‘Door de beslissing van het Hof zonk ons de moed even in de schoenen’, zegt abortusvriendin Kaja. ‘Maar dat wil niet zeggen dat we moeten wanhopen. We hebben elkaar toch? Onze beweging groeit!’