Na ‘Wir schaffen das’: ‘Wir haben Platz’

‘We hebben het onder controle’

De komst van een miljoen vluchtelingen ontwrichtte vijf jaar geleden de Duitse politieke cultuur. Desondanks neemt Duitsland ook nu weer meer vluchtelingen op dan de andere EU-landen. ‘Wij doen dit zonder moraalridder te spelen.’

Dertienduizend lege stoelen voor de Rijksdag in Berlijn vertegenwoordigen de mensen uit vluchtelingenkamp Moria. 7 september © Kay Nietfeld / DPA / ANP

De stemming bij het vragenuurtje in de Bondsdag kan haast ontspannen genoemd worden, ook al gaat het vandaag over een van de gevoeligste thema’s van de actuele politiek: de opname van 1553 vluchtelingen uit het afgebrande kamp Moria op het Griekse eiland Lesbos. De verantwoordelijke minister van Binnenlandse Zaken, Horst Seehofer, laat zijn onderkoelde toon slechts één keer varen, en dat is als hij een parlementariër van de rechts-populistische AfD van repliek dient. ‘Naar uw opvattingen zal ik me in mijn politieke leven nooit richten’, zegt hij, en voegt er nog eens een beslist ‘nooit’ aan toe.

Seehofer krijgt er van het merendeel van de aanwezige parlementariërs applaus voor. Beter kan de verrassende consensus rond de opname van de vluchtelingen op 16 september 2020 niet geïllustreerd worden. Seehofer, het belangrijkste landelijke kopstuk van de conservatieve partij csu, keert zich openlijk af van rechts – en ontvangt de steun van zowel het progressieve deel van het parlement als van zijn Beierse csu en diens landelijke zusterpartij cdu.

En toch: het is wel een erg onverwachte ommezwaai van Seehofer. De AfD vraagt daarom nog even door, in dit geval terecht. Begin 2016, op het hoogtepunt van de vluchtelingencrisis, ging immers juist Seehofer keihard de confrontatie met Angela Merkel aan. Seehofer, destijds minister-president van Beieren, noemde het ruimhartige vluchtelingenbeleid van de cdu-bondskanselier in onvervalst rechts-populistisch jargon ‘een heerschappij van onrecht’.

Precies vijf jaar geleden begon het, de crisis die ‘het land zo sterk veranderde als weinig andere’, zoals Die Zeit het omschrijft. De beelden zijn sinds eind augustus dit jaar weer langs gekomen. Eerst was er op 31 augustus 2015 Merkels vreugdevolle ‘Wir schaffen das’, toen kwam het jubelende applaus op de Duitse stations, daarna de aankomst van de eerste groepen vluchtelingen van de Balkan, en toen had Duitsland binnen een paar maanden ineens een miljoen vluchtelingen binnen de grenzen. De stemmingsomslag volgde snel en wordt gesymboliseerd door de Keulse Oudejaarsnacht van 2015, toen honderden ‘Arabisch en Noord-Afrikaans uitziende jongemannen’ die grotendeels met de asielzoekers het land binnen waren gekomen, vrouwen lastigvielen. De eerst zo bejubelde opname van de vluchtelingen werd in de media nu definitief als ‘controleverlies’ omschreven, waarbij de verantwoordelijke politici ‘Getriebenen’ (opgejaagden) waren geworden, zoals de titel van de bestseller van Welt-journalist Robin Alexander luidt.

De politieke gevolgen van het ‘controleverlies’ waren enorm. Volgens politicoloog Herfried Münkler begon hier ‘het einde van de hang naar het politieke midden’ in Duitsland. De steun voor de cdu en de csu verdween zienderogen, Merkels dagen leken geteld, en de nieuwe AfD profiteerde er direct van – ze werd in september 2017 de grootste oppositiepartij in het parlement, de op twee na grootste partij van het land.

De politicologen wisten in 2016 daarom precies waar Seehofers kritiek op het ontbreken van ‘recht en orde’ vandaan kwam: Seehofer zag zijn eigen conservatieve csu door de AfD rechts voorbijgestreefd – voor het eerst in de geschiedenis van de brd. Seehofers strategie hiertegen paste bij die van veel conservatieve partijen in Europa: door even rechts te worden als het nieuwe rechts zouden de kiezers bij hem blijven. Zelfs Angela Merkel zei eind 2016 daarom: een situatie als in 2015 ‘kan, moet en mag zich niet herhalen’.

En nu? Nu staat het vleesgeworden Duitse conservatisme voor het spreekgestoelte en slaat zichzelf om een actie op de borst die best een ‘2015 in het klein’ kan worden genoemd, zoals csu-kenner Roman Deininger, politiek journalist bij de Süddeutsche Zeitung, het formuleert: Duitsland neemt van alle andere EU-landen opnieuw de meeste vluchtelingen uit Moria op, opnieuw zónder een EU-oplossing af te wachten. Wat is er gebeurd?

Een week voor Seehofers optreden was het grasveld voor de Rijksdag vol. Op 7 september waren diverse vluchtelingenorganisaties in alle vroegte begonnen precies dertienduizend klapstoelen neer te zetten. De stoelen waren leeg, ze moesten uitdrukken: bij ons is er plek voor álle vluchtelingen uit Moria. ‘Wir haben Platz’ is dan al maanden een gevleugelde uitspraak van progressief Duitsland. Links-groene politici wijzen op de mensonterende toestanden in de Griekse kampen. Diverse gemeentes kondigen aan zelfstandig hulp te bieden. Maar Merkel en Seehofer blijven erbij dat ze slechts 150 alleenreizende minderjarige kinderen willen opnemen.

Op 9 september brandt kamp Moria. De spd, de al jaren zwalkende sociaal-democratische regeringspartner van cdu/csu, wordt ineens zeer beslist: er dient een ‘vierstellig’ aantal vluchtelingen te worden opgenomen, zegt voorzitter Saskia Esken. In diverse gemeentes komen acties, overal worden lege stoelen neergezet. Daar was zij weer, die Duitse ‘Aufnahmebereitschaft’: die was weliswaar nooit weg geweest, vertelt Jochen Oltmer, hoogleraar migratie-onderzoek aan de universiteit van Osnabrück, maar ze klonk sinds 2015 wel beduidend minder luid.

Is de CSU een voorbeeld voor andere Europese conservatieven: weg van de polarisatie?

‘Bent u chantabel?’ vraagt de AfD daarom op 16 september aan Seehofer bij het vragenuurtje in de Bondsdag. De minister wuift het verwijt weg: ‘Met stoelen, vreedzaam opgesteld, hou ik me niet bezig, dat zou lachwekkend zijn.’ Dat kan kloppen: want het is niet zozeer links-Duitsland dat Seehofer van mening heeft doen veranderen, het zijn de conservatieven uit zijn eigen partij.

‘Het is een christenplicht om te helpen’, klinkt het kort na de brand ineens van Markus Söder. Söder is Seehofers opvolger als Beiers minister-president en csu-voorzitter, en sinds hij als daadkrachtige bestuurder in de coronacrisis ook nationaal in populariteit is gestegen, geldt hij als mogelijke opvolger van Merkel. De macho-achtige Söder was vroeger vooral bekend vanwege klassieke conservatieve statements, zoals het verplichten van een christelijk kruis in Beierse overheidsgebouwen, maar nu roept uitgerekend hij op tot hulp.

Söders zalvende toon komt minder plotseling dan het lijkt, zegt SZ-journalist Roman Deininger, auteur van een biografie over Söder. Söder is namelijk boven alles een zéér pragmatisch politicus. Hij richtte zich in aanloop naar de Beierse verkiezingen in 2018 nog op de oudere, landelijke, katholieke kiezers van de csu, in de hoop dat ze niet naar de AfD zouden overlopen. Maar kort erna gooide hij de koers om, omdat bleek dat óók de Groenen in Beieren groeiden, en dat er bij jonge stedelijken ook voor de csu veel te winnen was.

Söder heeft de strategie van de csu als een surrogaat-AfD daarom al sinds eind 2018 gecorrigeerd. Hij beloofde eerst de bijen te helpen, en korte tijd later begon hij empathisch over vluchtelingen te spreken. Deze ommezwaai bracht NRC-journaliste Caroline de Gruyter er onlangs toe de partij als voorbeeld voor andere Europese conservatieven te noemen: weg van de polarisatie, terug naar het midden. csu-kenner Deininger moet om deze hoge Nederlandse verwachtingen voor de toch wat merkwaardige Beierse partij lachen, maar begrijpt het wel. Söder doet met de csu wat Merkel met de cdu na haar aantreden in 2006 deed, zegt Deininger: hij presenteert – in elk geval tijdelijk – ‘de modernisering als kans voor de conservatieven in plaats van als risico’. De oproep tot vluchtelingenhulp past daarbij, en heeft binnen de csu zelfs meer traditie dan bij de cdu, waar de naam ‘christelijk-sociaal’ volgens hem op wijst.

Söders berekening blijkt tot nu toe op te gaan. Volgens de recentste peiling van de publieke zender ard is maar liefst 87 procent van de Duitsers vóór opname van vluchtelingen uit Moria – al vindt de helft van de Duitsers dat hulp niet in een Alleingang, maar in Europees verband dient plaats te vinden.

Vijf jaar na de vluchtelingencrisis is er van heftige maatschappelijke woede over de opname van de 1553 dan ook geen sprake; de enige demonstraties zijn voor méér vluchtelingen. Vergeten lijkt dat nog geen week vóór de ‘Wir haben Platz’-stoelenactie een ‘bestorming van de Rijksdag’ door Reichsbürger heeft plaatsgevonden – een extreem-rechtse splinterbeweging die óók in de periode na 2015 steeds groter is geworden.

Is de beruchte polarisatie dan zo sterk afgezwakt? De polarisatie is er nog steeds, maar het evenwicht is door de coronacrisis anders geworden, schrijft Robin Alexander in een Welt-commentaar. Door Merkels crisisbestrijding vertrouwt een opvallend hoog aantal Duitsers weer in de stabiliserende werking van de staat. De zogeheten ‘rechterrand’ is kleiner, en de uitingen ervan zijn radicaler, maar het zijn de middenpartijen die in de peilingen winnen.

Dit vertrouwen in de staat wordt niet aangetast door de vluchtelingenhulp, zegt hoogleraar Oltmer, omdat de situatie nu compleet anders is dan in 2015. De huidige beslissing duidt niet op ‘controleverlies, maar op controle’, zegt hij. Degenen die nu worden opgenomen zijn nadrukkelijk géén jongemannen die geassocieerd worden met terrorisme of criminaliteit. Het gaat - naast de al toegezegde opname van 150 kinderen – om 408 gezinnen met kinderen uit diverse kampen, samen 1553, die allemaal een eenduidige status als erkend asielzoeker hebben. Dit past bij de wens van veel Duitsers tot humanitaire hulp die ondanks ‘2015’ is gebleven, meent Oltmer.

Controle is dan ook precies wat Seehofer in de Bondsdag wil uitstralen. Merkels ‘heerschappij van onrecht’? ‘Dat is allemaal verleden tijd’, zegt de csu-minister op 16 september. ‘De dingen zijn veranderd. We hebben het onder controle.’ Sterker nog: dankzij hem is er voldoende speelruimte in Duitsland. Híj was het immers die voor een ‘bovengrens van tweehonderdduizend asielzoekers per jaar’ pleitte in het coalitieverdrag van 2017, en nu overstijgt dat aantal elk jaar niet eens de helft daarvan. En ook dankzij zíjn nieuwe asielwetten kan hun ‘integratie direct beginnen’, in plaats van dat ze jaren moeten wachten.

Controle heeft Duitsland ook als huidige voorzitter van de Europese Raad, meent Seehofer. Duitsland draagt een oplossing aan, en doet dat niet in de gevreesde Alleingang, maar in nauw overleg met de Grieken, zegt hij – een week voordat de Europese Commissie met Duitse steun een plan presenteert voor een betere regulering van migratie in Europa. Natuurlijk, het is niet goed als Duitsers menen ‘de enige met moraal te zijn’, zegt Seehofer. ‘Daarmee wordt het niet makkelijker.’ Maar gelukkig is er de csu nog. ‘Wij doen dit zonder moraalridder te spelen.’

Eigenlijk, zegt Seehofer, is er voor hemzelf sinds 2015 helemaal niets veranderd. Hij was altijd al op zoek naar de gouden middenweg tussen ‘orde en menselijkheid’. En die is nu gevonden – dankzij de csu, dankzij hem. ‘Voor u staat een minister die méér dan alle anderen voor de begrenzing en controle van migratie heeft gezorgd. En tegelijk ben ik de enige minister van Binnenlandse Zaken in de EU die als oplossing een humanitair antwoord heeft – en daar mag Duitsland trots op zijn.’