#17: Jos Geysels

‘We hebben Italiaanse toestanden in België verhinderd’

In Vlaanderen wordt al dertig jaar het rechts-nationalistische Vlaams Belang (VB) uit het politiek bestuur geweerd. En ook na de verkiezingen van 14 oktober staat de partij van Filip Dewinter waarschijnlijk weer overal buiten spel. Jos Geysels, initiatiefnemer van dit cordon sanitaire, weet wel waarom. ‘Je moet extreem-rechts niet onderschatten.’

Het cordon sanitaire afschaffen is de droomwens van het Vlaams Belang. Deze partij heeft sinds 1989 te maken met een boycot van alle andere partijen, Vlaams en Franstalig. Zij weigeren om met het VB samen te werken. De een noemt het cordon een omissie in de Belgische democratie en de ander vindt het juist een perfecte Belgische uitvinding. Jos Geysels (Groen) is de bedenker van de maatregel. Jarenlang was hij leider van de groene Vlaamse partij Agalev en thans is hij minister van Staat. Vanuit zijn woonplaats Turnhout doet Geysels het wat rustiger aan, maar hij is er nog steeds als de kippen bij om het cordon te verdedigen.

Geysels zit op een leren bank en op tafel staan Belgische wafels. Hij vertelt over de jaren tachtig. Indertijd groeide het Vlaams Blok [de partij veranderde in 2004 van naam], verkiezing na verkiezing, met populaire jonge voormannen als Filip Dewinter en Gerolf Annemans. ‘Het feit dat veel voorstellen van de partij niet strookten met fundamentele grondrechten als het gelijkheidsprincipe en het non-discriminatie beginsel vormde voor mij in 1989 een grond voor actie’, vertelt Geysels. ‘Op een debatavond in Hasselt over de nasleep van de gemeenteraadsverkiezingen van 1988 ontstond bij mij het idee om een schutkring rond het VB te vormen. Naast mij zaten de sociaal-democratische politicus en oud-vakbondsman Jef Sleeckxs en journalist Hugo Gijsels. Hij zei: “We moeten toch iets doen met die fascistenbende. Het moet een cordon sanitaire worden!”’

Kamerlid Geysels besloot direct de daad bij het woord te voegen. Hij zette een tekst op papier waarin de spelregels werden bepaald. Na veel telefoontjes en een paar weken vergaderen met de voorzitters van de andere ‘democratische partijen’ kreeg hij op 10 mei 1989 de handen op elkaar. In Brussel ondertekenden de voorzitters van de liberale VLD, de sociaal-democratische SP, de christen-democratische CVP, de niet-radicale Vlaams-nationalistische Volksunie en Geysels’ eigen Agalev het cordon sanitaire. Voortaan worden er door geen enkele Vlaamse partij nog afspraken of bestuursakkoorden met het Vlaams Blok gemaakt. De schutkring geldt op alle politieke niveaus en is tot op de dag van vandaag in leven.

Door het cordon droeg het VB nooit regeringsverantwoordelijkheid en kon de partij geen zaken voor elkaar krijgen, maar ook geen bestuurlijke fouten maken. ‘Ik heb het cordon altijd gezien als een politieke afspraak op basis van ethische regels. We hebben afgesproken dat we niet bestuurlijk met hen zouden samenwerken. Die jongens voldoen namelijk niet aan de elementaire beginselen van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Ze kregen en krijgen bij ons geen kans. Het cordon is vooral nodig geweest om te voorkomen dat een paar handige Harry’s op lokaal vlak met het Blok zouden samenwerken’, zegt Geysels.

In 2004 werd het VB veroordeeld voor racisme door het Hof in Gent. Daarover is hij zonneklaar. ‘Als u en ik door rood licht rijden, dan zegt de verkeerswet dat we een boete krijgen. Als een partij racistische taal uitslaat en dat wordt bewezen, dan kan de Belgische rechter haar volgens de antiracismewet veroordelen. Dat is gebeurd. Discriminatie en systematische haat vallen wat mij betreft niet onder de vrijheid van meningsuiting.’

Het is nu verkiezingstijd in België. Dagelijks buitelen partijen in de media over elkaar heen voor de gunst van de kiezers en op 14 oktober worden de nieuwe gemeenteraden gekozen. In Antwerpen scoort de rechts-conservatieve en Vlaams-nationalistische N-VA van burgemeester Bart de Wever rond de dertig procent in de peilingen. Lager dan de huidige 35,89. VB-lijsttrekker Filip Dewinter roept op tot het doorbreken van het cordon, zodat de N-VA eens echt rechtsom kan gaan. In de aflopen zes jaar regeerde De Wever in Antwerpen immers met de christen-democratische CD&V en de liberale Open VLD. Mocht de N-VA onder de dertig procent duiken en een rechts college willen vormen, dan is de verleiding groot om met het VB samen te werken. Hoe kijkt Geysels daar tegenaan? ‘Het breken van het cordon is een roep die al jaren vanuit het VB klinkt. Het is wel zo dat die partij ernstig verzwakt is. Waar ze eerst meer dan twintig procent van de stemmen haalden, zitten ze nu onder de tien procent. We verwachten dat ze wel zullen stijgen, maar dat het verlangen om met hen in zee te gaan minder groot is.’

Volgens Geysels is het doorbreken van het cordon ook bij deze verkiezingen geen thema. ‘Als het ter sprake komt, dan gaat zowel De Wever als staatssecretaris Theo Franken, momenteel de populairste N-VA’ers, daar niet op in alhoewel ze formeel niet voor een cordon zijn. De partij mikt op het centrumpubliek, dus kunnen ze zich het ook niet permitteren.’ Ook speelt de opstelling van VB-leider Dewinter een rol. ‘Hij is zijn extreme uitspraken niet verleerd en dat schrikt politici van andere partijen af.’

Ook In Vlaanderen zijn kiezers aan het VB gewend geraakt en is een deel van het rechts-populistisch discours ‘genormaliseerd’, zo erkent Geysels. ‘Het ideeëngoed, daar blijft men nogal slordig mee omgaan. Kijk naar wat populismedeskundige Jan Werner Müller zegt. Hij stelt dat je moet praten en discussiëren met populisten, maar dat je niet moet gaan spreken als een populist. Dit laatste gebeurt echter nog te veel.’ Geysels volgt de Nederlandse politiek op de voet. Hij wijst naar de noorderburen, waar vooral VVD’ers zich laten verleiden tot populistische retoriek. ‘Je ziet het in Nederland met de affaire-Blok en met VVD-kopstuk Klaas Dijkhoff. De populisten worden aangedikt en hun taalgebruik, en hun manier van redeneren, wordt te veel overgenomen. Dat verontrust mij.’

Is hij trots op het ontstaan van het cordon sanitaire? ‘Ik vind en vond het mijn verdomde plicht om als democraat een steentje bij te dragen. Over het gelijkheidsprincipe en het anti-discriminatiebeginsel verschillen wij van mening’, antwoordt Geysels, die de voormalige Duitse president Joachim Gauck aanhaalt. ‘Die entscheidende Trennlinie verläuft zwischen Demokraten und Nicht-Demokraten.’ ‘Gauck heeft gelijk. Je moet extreem-rechts immers niet onderschatten. Democraten moeten wendbaar zijn, flexibel en kunnen luisteren, maar rond een aantal elementen moeten ze niet soepel zijn. Het cordon is daar een exponent van. Op een bepaald moment mag je met elkaar zeggen: dit hoeft niet.’

‘Ik ben niet fier op het cordon, maar wel blij met het feit dat het Vlaams Belang nergens heeft deelgenomen aan de regering. Als dat soort partijen regeringsmacht krijgen, dan voelen de mensen het zeker wel. Kijk naar wat er nu in Italië gebeurt en de manier waarop Salvini zich als minister manifesteert. Hoe hij over vluchtelingen praat. Dat is niet alleen slecht voor de koers van de Italiaanse beurs, maar ook voor de koers van de Italiaanse democratie. In die zin ben ik blij en tevreden met het cordon sanitaire. We hebben Italiaanse toestanden in België verhinderd.’