De progressieve populisten van Griekenland

‘We kunnen niet verder met het land zoals het was’

Een van de interessantste partijen in de Europese verkiezingen is de Griekse partij To Potami (De Rivier): een anti-systeempartij van progressieve en pro-Europese populisten. Mensen van buiten de politiek die slim gebruikmaken van de nieuwe media.

Medium hh 21985070

Wie binnenloopt in het hoofdkwartier van de Griekse partij To Potami (De Rivier), waant zich eerder bij een internet-start-up dan bij een politieke partij. In het hele pand is geen stropdas of zelfs maar een paar leren schoenen te vinden, wel jurkjes en blote benen, gecoiffeerde baarden en andere labels van de kosmopolitische voorhoede. Het pand – al het derde onderkomen sinds de partij twee maanden geleden werd opgericht – is een strak industrieel vormgegeven kantoor met veel ongepolijst staal en hoge plafonds. Waar je in Griekenland struikelt over de beveiligers met kogelvrije vesten zit hier alleen een blonde receptioniste bij de deur.

De gemiddelde leeftijd ligt ruim onder de dertig, en iedereen werkt onbetaald. Sinds de partij werd opgericht, in maart, komen er aan de lopende band vrijwilligers bij. Het is dan ook een opgewekte chaos. Wel vijf opeenvolgende vrijwilligers ontfermen zich over de buitenlandse journalist met koffie, gebak, water en meer koffie: ontwerpers, promovendi, journalisten vol vuur over hun nieuwe partij. Als het een poging is om het buitenlandse bezoek onder de indruk te maken van het menselijke kapitaal dat zich kosteloos voor To Potami inzet, dan lukt dat prima. De voorman van het geheel, de bekende televisiejournalist Stavros Theodorakis, moet ondertussen ergens vandaan komen op zijn motor. Hij is bijna een uur te laat.

To Potami is een interessante nieuwkomer in de politiek. Voor Griekenland natuurlijk, maar ook voor de rest van Europa. Het is een partij die publieke onvrede met politiek en politici, met ideeënarmoede over maatschappelijke problemen, met de economische tegenspoed en de heersende kliek weet om te zetten in aanhang. Dat gebeurt niet met een politiek programma of brullerige slogans. Sterker nog, niemand weet precies wat To Potami wil – zelfs op het hoofdkwartier niet. ‘We weten nog niet precies hoe we de problemen willen aanpakken en bij welke partij we ons gaan aansluiten na de Europese verkiezingen. Dat moeten onze stemmers later gaan bepalen’, zegt Ilias Tasopoulos, promovendus politicologie en assistent van Theodorakis.

Ook de leider zelf zegt nog niet te weten wat To Potami eigenlijk wil gaan doen. Maar dat is geen essentieel probleem, zegt hij: de partij wil elk probleem pragmatisch laten bekijken door specialisten die hun sporen hebben verdiend in de maatschappij, en het niet aanpakken via een carrièrepoliticus of met een verkokerde ideologie.

Het doet To Potami dan ook geen onrecht om de partij populistisch te noemen: anti-establishment, programmaloos, in naam van het volk. Maar het populisme van To Potami werkt niet via de onderbuik. Het is geen boze, reactionaire partij die aanschurkt tegen politiek extremisme, zoals veel andere Europese partijen die zich afzetten tegen Het Systeem en die roepen om harder straffen en grenzen dicht. Eerder is het een progressief, intellectueel populisme, dat vóór Europa en Europese integratie is, tolerantie voor immigranten, overheidssteun voor de kunsten, en andere thema’s die anti-establishmentpartijen doorgaans vurig aanvallen. Hoewel de partij nog geen officieel programma heeft, is de sociale biotoop progressief en stedelijk. En dat slaat kennelijk aan, want in een mum van tijd werd de partij (in de peilingen, weliswaar) de derde partij van het land. De aanhang hangt onder de tien procent, maar daarmee is To Potami wel – tot opluchting van velen – groter dan de neonazistische Gouden Dageraad.

‘Natuurlijk moet Griekenland hervormen. Maar niet om nieuwe belangen te creëren, maar kansen voor jongeren’

Wat middelen betreft draait bij To Potami alles om internet. Vrijwilligers zijn voortdurend actief op Twitter, Facebook, Instagram en andere sociale media, ze skypen onderling en met stemmers, chatten en peilen. ‘Iedereen die ons mailt, en iedereen die op sociale media iets over ons meldt, krijgt antwoord’, zegt de beeldschone Maria (25), het hoofd van To Potami’s afdeling voor sociale media. ‘Zelfs als mensen ons de huid volschelden, schrijven we “Dank voor uw reactie”, of zoiets.’

To Potami probeert zo dichter bij haar kiezers te staan dan andere partijen. Maar minstens zo belangrijk is het feit dat To Potami de Grieken primair op hun politieke overtuiging aanspreekt. Decennialang bestond politiek in Griekenland eruit dat je stemde op een afgevaardigde die je een baan toeschoof, of op de partij die de vakbond runde waar je lid van was. Nu die automatismen snel verdwijnen, biedt internet partijen grote kansen. En op internet is To Potami als een reus tussen de dwergen.

Het centrale politieke concept van To Potami is dat het bestaat uit mensen die niet uit de politiek komen. Volgens de partij moeten mensen met specifieke kennis over één detail, één probleem, zich over dat probleem ontfermen, zich ver houden van andere zaken, en werkzaam blijven in hun eigen baan. In een land dat worstelt met een ongekende economische krimp, een disfunctionele politiek en diepgewortelde corruptie, is dat een visioen dat veel mensen enthousiast maakt: een stem tégen het establishment, maar niet via een extreme partij.

Overigens is niet iedereen ervan overtuigd dat To Potami werkelijk buiten Het Systeem staat. Een populaire samenzweringstheorie wil dat de partij door machtigen achter de schermen is opgericht om Syriza leeg te zuigen: de Griekse SP die in de peilingen nek aan nek loopt met regeringspartij Nea Demokratia. In die theorieën worden de daders vaak gezocht onder de politieke strategen van Pasok, de eens zo machtige maar nu op sterven na dode sociaal-democratische partij. Ook onafhankelijke waarnemers die ik sprak, noemden die theorie onwaarschijnlijk maar niet onmogelijk. En ook als To Potami met zuivere motieven is opgericht, heeft de partij geen controle over de motieven van haar donateurs – To Potami ontvangt geen subsidie, en draait op donaties.

Het gezicht van To Potami is Stavros Theodorakis (50) die naam maakte met zijn programma Protagon: onderzoeksreportages naar onderwerpen als het veel te hoge aantal keizersneden in Griekenland vanwege de commissie die artsen ervoor krijgen. Een geloofwaardige figuur dus, een bekend gezicht en – ook niet onbelangrijk – een knappe man. Ten slotte is hij geen elitefiguur: zijn vader was politieman op Kreta.

‘Griekse jongeren hebben een heel andere startpositie dan jongeren in Noord-Europa’

‘Nederland, daar heb ik veel wilde dingen gedaan’, zegt Theodorakis direct, met een brede grijns. De details daarvan worden niet duidelijk, al was er in ieder geval een huis op een Waddeneiland in het spel dat Theodorakis halverwege de jaren tachtig een tijdje huurde met een paar vrienden. Hij haalt zich met zichtbaar genoegen zijn herinneringen voor de geest, terwijl hij hapt in een warme lunch. ‘Veel gefeest’, voegt hij nog toe. Hij leunt over de tafel en kijkt doordringend, alsof hij een stevig tv-interview afneemt. Op zijn T-shirt prijkt de tekst ‘Sauna Club Melanie München’.

‘Bijna alles in Griekenland moet veranderen, zonder het kapot te maken’, vindt Theodorakis. ‘Natuurlijk moet de uitholling van Griekenland en de _austerity-_politiek stoppen. Maar waar het om draait, is wat we daarna doen. We kunnen niet verder met het Griekenland zoals het was. De eerste prioriteit is dat we eerlijke en efficiënte instituties inrichten die überhaupt sociaal en economisch beleid kunnen doorvoeren. Nu is Griekse politiek volledig op belangen gericht. Links strijdt tegen de belangen van de grote families, rechts tegen de kleine belangen. Maar zonder eerlijke instituties is elk project gedoemd om te falen. Natuurlijk moet Griekenland hervormen en ik ben ook niet tegen privatiseren. Maar niet om nieuwe belangen en monopolies te creëren, maar kansen voor jongeren en banen voor de werklozen.’

Europa moet daarbij helpen. ‘Huidige EU-memoranda straffen Griekenland voor fouten uit het verleden. Fouten die we inderdaad hebben gemaakt’, aldus Theodorakis. ‘Maar dat heeft zijn limiet bereikt. Griekse jongeren worden gestraft voor het feit waar ze geboren zijn, ze hebben een heel andere startpositie dan jongeren in Noord-Europa. Maar we willen ons niet van Europa afkeren. De nieuwe generatie Grieken wil deel zijn van een rechtvaardig Europa, net als jongeren in andere Europese landen. Natuurlijk kunnen we tot oplossingen komen in Griekenland en in Europa. We moeten af van de simplificaties over elkaar.’

Die avond zal Stavros Theodorakis zijn overtuigingen aan de man brengen op het plein in de Atheense wijk Nea Smirni. Er zijn honderden mensen op af gekomen, een mix van jong en oud, volks en chic. Kennelijk heeft de promovendus Ilias de afdeling ‘buitenlandse pers’ naar zich toe getrokken. Terwijl ik rondloop door het publiek zie ik hem zijn telefoon aan het oor zetten. Mijn mobiel gaat. ‘Ik vroeg me af of je nog kon komen’, zegt hij. Het zal die avond een sport worden om te proberen bij de trouwe secondant weg te sluipen zonder dat ik zijn ogen in mijn rug voel prikken. Het lukt niet één keer. Stavros Theodorakis moet ondertussen ergens vandaan komen op zijn motor. Hij is bijna een uur te laat.

De To Potami-kandidaten voor de Europese verkiezingen stellen zich ondertussen aan het publiek voor. Het is voor velen een emotionele ervaring, bijna een soort publieke, politieke coming-out. Voor de Griekse ex-ambassadeur in de Verenigde Staten bijvoorbeeld, Alexandros Mallias. Hij vertelt over zijn familiegeschiedenis, hun vlucht uit Turkije toen de Grieken daar etnisch werden weggezuiverd. ‘Ik heb me mijn hele leven niet willen binden aan een partij’, zegt hij later in een gesprek. ‘Maar ik voelde dat dit het moment was. Mijn dochters praatten op me in. Ze zeiden dat dit écht een nieuwe kans is voor Griekenland, dat ik niet mocht blijven staan.’

Ook niet als To Potami nog zo’n vage politieke agenda heeft? ‘Natuurlijk is de politieke agenda belangrijk’, wuift Mallias het bezwaar weg. ‘Maar je moet Griekenland begrijpen. Het is belangrijker dat dit een partij is van mensen die geen belangen dienen, mensen die iets hebben bereikt in de maatschappij en die hun kennis willen gebruiken voor het land.’ Andere kandidaten zijn onder anderen een hoogleraar politicologie, een arts, maar ook een voormalige heroïneverslaafde, die zich op drugsbeleid wil richten.

De meeste toehoorders lijken geen verklaarde aanhangers maar mensen die geïntrigeerd zijn door To Potami en die Theodorakis nu eens zelf willen horen. Theodorakis kwijt zich met verve van zijn taak. Gefocust en met overtuiging loopt hij een uur lang met een microfoon door het publiek, terwijl hij vragen beantwoordt en in discussie gaat. Drie twintigers die vooraf benieuwd zeiden te zijn, maar hun twijfels hadden, zijn danig onder de indruk. ‘Ik ben overtuigd. Hij is de eerste politicus die precies de problemen van Griekenland verwoordt zoals ik dat ook zo doen’, zegt een van hen. Zijn vriendin staat erop dat eerst haar hond wordt gefotografeerd voor de cover van het Nederlandse weekblad. ‘Hij benoemt de problemen heel goed, inderdaad’, zegt ze dan. ‘Maar de oplossingen, en wat hij nou precies wil doen. Daar blijft hij toch vaag over.’


Beeld: Stavros Theodorakis van To Potami (Yannis Kontos/Polaris/HH).