Opgeheven Griekse publieke omroep gaat op internet verder

‘We kunnen nu eindelijk ons werk doen’

Afgelopen zomer besloot de Griekse premier per decreet de publieke omroep op te heffen. Meer dan 2500 mensen stonden in één klap op straat. Nu zenden de journalisten uit via internet, als een piratenzender. De kijkcijfers zijn verviervoudigd.

Medium griekenland

Het is stil bij het oude, smoezelige ert-gebouw aan de Mesogieon Avenue in Athene. Van de tienduizenden woedende Grieken die met spandoeken en toeters protesteerden tegen de sluiting van ‘hun’ publieke omroep in juni is bijna niemand meer over. ‘Het is ochtend, ’s avonds zijn er altijd meer mensen. En het is augustus. Dan is Athene leeg, crisis of geen crisis’, legt een bewaker aan de poort uit. Het gebouw en de hekken gaan schuil achter reusachtige spandoeken, die smerig en lusteloos in de hitte hangen. De opschriften rijmen alleen in het Grieks:

‘Arbeiders verenigd, nooit overwonnen’.

‘Nee tegen de losse contracten, we willen duurzaam werk’.

ert blijft altijd open’.

ert = onze cultuur, ert = onze democratie’.

‘Solidariteit is ons wapen, iedere Griekse burger heeft recht op een omroep’.

‘Jullie en jullie buitenlandse baasjes, met jullie bulldozers en oproerpolitie: jullie veroorzaken werkloosheid en volkswoede’.

Een kakofonie van slogans, al dan niet voorzien van de signatuur van een (linkse) Griekse politieke partij. kke, van de Griekse Communistische Partij, komt het meest voor.

De bewaking is streng. Strenger dan voor die Zwarte Dinsdag in juni. Je mag er alleen in als je met iemand ín het gebouw een afspraak heb. Via-via kreeg ik contact met de populaire tv-presentatoren Nikos Aggelidis en Marilena Kasimi, de Twan Huys en Eva Jinek van de Griekse publieke omroep. Ze zitten nog midden in hun dagelijkse ochtenduitzending: van negen tot twaalf uur ontvangen ze wisselende gasten aan een halfronde tafel, ze bespreken zowel serieuze nieuwsitems als luchtige lifestyle-onderwerpen. Vandaag gaat het over het bezoek van de Griekse premier Samaras aan Obama, de laatste bosbranden op Kreta, film en voetbal. Het is te zien op grote flatscreens die bij de ingang op de trappen staan.

Twee vrijwilligers, de een was ooit geluidstechnicus, de ander cameraman, brengen me naar de derde verdieping. Op de gangen staan her en der groepjes mensen te kletsen en koffie te drinken, overal wordt flink gerookt, en er zijn opvallend veel honden en kleine kinderen.

‘De ert is nu ons thuis’, verduidelijkt een van mijn gidsen.

Ik mag in de studio tijdens de opnamen wachten tot de tv-sterren klaar zijn.

Over de reden voor de sluiting van de ert‘Elleniki Radiofona Teleorasi’ dat wil zeggen ‘Griekse Radio TV’, radio sinds 1938, tv vanaf 1965 – doen verschillende verhalen de ronde. Veel mensen hebben het idee dat de Griekse regering een wit voetje wilde halen bij de Trojka (eu, ecb en imf) die sinds 2010 een zeer streng bezuinigingsbeleid bij de Grieken afdwingt. Dat het imf deze zomer een opzienbarend mea culpa heeft uitgesproken en heeft erkend dat ‘er foute berekeningen zijn gemaakt’, ‘de bezuinigingen averechtse resultaten hebben gehad’ en ‘het Griekse volk en de economie onnodig hebben geleden’ verandert niets.

Eind 2013 moet Griekenland zich volgens de afspraken van vierduizend ambtenaren hebben ontdaan, eind 2014 komen daar nog vijftienduizend bij. De premier heeft de ert per decreet, ondertekend door de president, per direct opgeheven. Het was een eenzijdige beslissing van premier Samaras van de conservatieve partij Nea Demokratia, zonder enig overleg met zijn sociaal-democratische coalitiepartner pasok en de links-radicale dimar.

De ‘solo-act’ van Samaras leverde een regeringscrisis van ruim twee weken op. Het scheelde een haartje of er waren nieuwe verkiezingen uitgeroepen. Samaras speelde hoog spel, maar hij won. In het landsbelang sloten de ruziënde ministers min of meer de rijen: dimar stapte uit de coalitie, pasok stemde tandenknarsend toe. Samaras bespaarde met het decreet driehonderd miljoen euro en stuurde 2656 ambtenaren naar huis. Nog maar 1344 te gaan tot eind december.

De regering zelf ontkent de invloed van de Trojka. Ook Europees commissaris voor Economische en Monetaire Zaken Olli Rehn was er als de kippen bij om te verklaren dat ‘de Europese Commissie niet zelf om sluiting had gevraagd’. De beslissing werd wel genomen nadat een poging om de Greek Gas Cooperation te privatiseren faliekant was mislukt. Was het dus een noodgreep? Paniekvoetbal? Een poging om de aandacht van de mislukte gasprivatisering af te leiden? Niemand weet het.

De voorgaande regering en de huidige van Samaras hadden de ert wel drie jaar de tijd gegeven om zichzelf te reorganiseren. Het was immers al decennia een publiek geheim: de ert was een frauduleuze dievenbende. Managers besteedden producties tegen veel te hoge prijzen uit aan bedrijven van familie of vrienden en staken geld in eigen zak. Zowel linkse als rechtse regeringen deelden goed betaalde ert-baantjes uit aan vriendjes en vriendinnetjes. De omroep was duur (driehonderd miljoen euro), had lage kijkcijfers en slechts een marktaandeel van tien procent. De ert-directie bleek echter niet in staat tot zelfreiniging; veel managers weigerden hun privileges op te geven en de gewone werknemers staakten om de haverklap tegen eventuele ontslagen. Alles zat muurvast. Door de stekker uit de hele ert te trekken, is de regering in één klap van 2656 moeizame en slepende ambtenarenontslagprocedures af.

Samaras stelde om zijn beslissing te rechtvaardigen via zijn woordvoerder Simos Kedikoglou – die zijn eigen minnares op zijn ministerie aanstelde – ‘dat de ert een haard van ondoorzichtigheid, wanbestuur en corruptie is’ en meldde dat een nieuwe omroep, met slechts duizend werknemers die officieel geen ambtenaar meer zullen zijn, voor maar honderd miljoen in september een doorstart zal maken.

Samaras’ motivatie klinkt voor een buitenstaander niet onredelijk. Er zijn zelfs veel Grieken die zeggen: goed zo, iedereen weg, met een schone lei beginnen, dit is de enige manier in dit hopeloze land. Tegelijk is het de ironie ten top. Allereerst doen zijn regering en ook het parlement niet voor de ert onder als het gaat om ‘gebrek aan transparantie, wanbestuur en corruptie’. Bovendien heeft Samaras zelf toen hij premier werd in juni 2012 maar liefst 28 mensen op het hoogste directieniveau bij de ert aangesteld. Flagrant is het voorbeeld van ene Mattina Retza, ooit werkzaam bij een regionale radio-omroep, die voor vierduizend euro per maand de pr van de ert mocht doen, en volgens de overlevering nooit een voet in haar kantoor heeft gezet. Of een directeur van een voetbalclub, die opeens tot ert-baasje werd benoemd, terwijl hij niets van media wist.

Kreeg Samaras genoeg van zijn eigen marionettenpoppen? Was er sprake van muiterij? Heeft hij de verkeerde mensen aangesteld? En de hamvraag is: zal er sprake kúnnen zijn van ‘een schone lei’? Wie garandeert dat de nieuwe omroep in afgeslankte vorm niet corrupt en wél onafhankelijk zal zijn?

De eindtune klinkt, het presentatorenduo geeft de laatste gasten een hand en ik mag de vloer op. De studio is piepklein, het meubilair lijkt van dichtbij nog meer afgedankt, de cameramannen van de drie grote studiocamera’s zijn sjofel gekleed en steken onmiddellijk een sigaret op. Overal staan gore plastic bekertjes met een beetje water erin bij wijze van asbakjes. Marilena draagt een sportieve geruite blouse, haar bruine haar danst in een paardenstaart. Ze is flink opgemaakt, maar een grimeuse is nergens te zien. ‘O, dat doe ik al jaren zelf’, lacht ze. Nikos is een fris geschoren man, een aantrekkelijke ‘doorsnee Griek’ met charisma. Ze hebben alle twee haast want ze gaan beiden die middag eindelijk een weekje op vakantie, nadat ze non-stop sinds 11 juni onbetaald hebben doorgewerkt. Op hun redactie – leeg, armoedig, er staan nauwelijks computers, er liggen bijna geen kranten, laat staan bladen, de telefoons doen het niet meer – steken ze van wal.

Marilena Kasimi: ‘Het is te gek voor woorden. Samaras zegt dat wij fout zijn, maar hij is zelf fout. Hij heeft zélf zijn eigen vrienden aangesteld, waar we echt niet op zaten te wachten. De pasok-regeringen voor hem hebben het met politieke benoemingen van baasjes nooit zo bont gemaakt. Natuurlijk was er van alles mis met de ert. Vooral door al die politieke benoemingen. Maar we zijn al vier jaar geleden begonnen met een grote schoonmaak. We waren al van verlieslijdend naar een break even point gereorganiseerd. We gingen zelfs bijna winst maken, en juist op dát moment wordt de ert gesloten. Onbegrijpelijk. En nu worden we genegeerd. Niemand van de regering wil met ons praten, niemand is geïnteresseerd in onze jarenlange kennis en ervaring.’

Kasimi is een kleine beroemdheid in Griekenland. Vorig jaar kwam ze in opspraak. In haar prime-time-nieuwsshow refereerde ze aan een artikel in The Guardian. De Engelse krant beschuldigde de Griekse minister van Openbare Orde van laksheid. Hij zou niet optreden tegen de Griekse politie, die op haar beurt niets doet tegen de terreur- en geweldpraktijken tegen immigranten van de neo-nazistische partij Gouden Dageraad. Sterker: de politie intimideerde burgers die protesteerden tegen het mishandelen van buitenlanders. De minister in kwestie was ‘not amused’, pleegde een telefoontje naar de ert-directie, en Marilena Kasimi verloor haar show. ‘Ach, zo ging dat. Maar nu kunnen we eindelijk ons werk doen’, zegt ze vrolijk.

Nikos Aggelidis, ooit ert-correspondent in New York, knikt: ‘Het is net een droom. Sinds 11 juni zijn alle politiek benoemde baasjes en eindredacteuren weg. Gewoon weg. En we hebben ze sinds die nacht en sinds wij met z’n allen de ert bezet hebben ook niet meer gezien. Je wilt niet weten wat voor een bevrijding dat voor ons is. Niemand vertelt ons meer wat we niet mogen zeggen en wat we wel moeten zeggen. Voor het eerst kunnen we journalistiek onafhankelijk, zoals het hoort, ons werk doen. Ik werk al 23 jaar voor de ert, het ziet ernaar uit dat werknemers zoals ik nooit een rechtmatige ontslagvergoeding zullen krijgen, we krijgen geen salaris meer, we hebben geen idee waar dit naartoe gaat en hoe dit zal eindigen, we leven van dag tot dag met maar één doel: koste wat het kost de ert via internet in de lucht houden. Maar voor het eerst heb ik echt plezier in mijn werk. Dit is het belangrijkste wat ik in mijn carrière heb gedaan. Onze strijd is belangrijk voor heel Europa. Niemand kan ons dit meer afnemen. En het Griekse volk steunt ons.’

Eén ding staat voor beiden als een paal boven water: de sluiting van de ert schendt elke democratische wet en waarde. Dat de Griekse regering niet in staat was om ‘omroephervormingen’ enigszins fatsoenlijk en op democratische wijze door te voeren, is symptomatisch voor de staat van het land. Tot nu toe zijn Griekse ambtenaren wel veertig tot vijftig procent op hun salarissen gekort, maar van ontslag verschoond gebleven. De 1,3 miljoen werklozen die Griekenland nu telt komen vooral uit de privé-sector. Wat als het sluiten van de ert een precedent schept? Wat als de ert-ambtenaren proefkonijnen zijn? Dan zullen tienduizenden ambtenaren van andere Griekse staatsinstellingen die op het programma staan om geprivatiseerd of hervormd te worden op dezelfde ondemocratische wijze hun baan kunnen verliezen. Dat in het ambtenarenapparaat gesneden moet worden is duidelijk. Maar het gaat om de manier waarop.

‘In het begin van de crisis deed ik niet mee aan de demonstraties van de Griekse arbeiders en ambtenaren die het eerst en het zwaarst getroffen werden. Daar schaam ik mij nu voor, want al die mensen steunden óns wel onmiddellijk, met hart en ziel. Als wij hier van de ert dit over ons heen laten gaan, is het hek van de dam. Dan kan de regering in de komende jaren per presidentieel decreet tienduizenden mensen op straat gooien. Wij hebben een voorbeeldfunctie, we mogen niet opgeven.’

En de nieuwe Griekse publieke omroep, die in september zou moeten starten? Is er dan echt geen kans dat die meer onafhankelijk, meer efficiënt en minder corrupt zal functioneren?

De presentator en de presentatrice praten geagiteerd door elkaar heen: ‘Nee. Absoluut niet. Wat een gotspe. De oude ert stond al veel te veel onder curatele van de politiek. Door de crisis klonken de laatste jaren steeds meer dissidente geluiden, steeds meer journalisten kwamen in opstand. Dat beviel de politiek niet. Daarom heeft Samaras óók de ert gesloten. En je zult zien: de nieuwe omroep zal nog veel meer aan de leiband van de politiek lopen. Voor dissidenten, voor kritiek op de regering en voor de stem van het volk zal nu helemaal geen plaats meer zijn. Op dit moment zijn wij met onze piratenuitzendingen de enigen die de gewone Grieken vertegenwoordigen. De nieuwe omroep zal een zuiver doorgeefluik, een puur propaganda-instrument van de politiek zijn.’

Vrijwel iedereen is het erover eens dat de sluiting van de oude ert weer een klap is in het gezicht van de Griekse persvrijheid – het land is vorig jaar wederom veertien plaatsen gezakt op de persvrijheidindex. De oproerpolitie is op dinsdag 11 juni de gebouwen van de ert in het hele land binnengedrongen om letterlijk de stekkers uit de zenders te trekken. De werknemers wisten werkelijk van niets. Ze werden volledig overvallen. Na middernacht moesten de zendmasten van het centrale omroepgebouw in Athene het ontgelden. Taferelen die menigeen aan de junta deden denken.

Uit binnen- en buitenland regende het dan ook steunbetuigingen aan de ert-werknemers, die de ert-gebouwen spontaan bezetten en via internet bleven uitzenden, met dank aan de European Broadcasting Union (ebu) en de Griekse telefoonmaatschappij ote. (Dat laatste is geestig, want de ote is een van de weinige staatsinstellingen die inmiddels geprivatiseerd is.) En dankzij de dey, het staatsbedrijf dat voor de distributie van elektriciteit zorgt, waarvan de arbeiders zich direct solidair met de ert hebben verklaard en sindsdien pontificaal weigeren de stroom af te sluiten.

Als de beide presentatoren haastig zijn vertrokken laat Achis Menoutis, een magere jongen die verantwoordelijk is voor ‘international relations’, de rest van het gebouw zien. De repetitieruimte van het opgeheven ert-orkest ligt er treurig en verlaten bij. Hier en daar slingert nog wat muziekpapier. In de control room is het gezellig. Er wordt hard gewerkt, veel gelachen, twee hondjes buitelen speels over elkaar heen, aangemoedigd door hun eigenaressen, in een hoek geeft een vrouw een baby de borst.

Tientallen mannen en vrouwen spreken me aan. Ze zien er moe en ongezond uit, maar hun ogen fonkelen. Ze willen hun verhaal kwijt. Over hoe de ert nu eigenlijk functioneert. Omdat bijna niemand meer geld heeft, helpen families elkaar: met eten, vervoer en mobiele telefoons. Het internet doet het nog, maar de ote heeft wel de telefoons afgesloten. Er wordt alleen met privé-mobieltjes gebeld. Omdat alle apparatuur eigendom is van de ert mag niemand met wat dan ook de deur uit. Dan zouden ze direct gearresteerd worden door de politie die een eindje verderop op straat staat. Dus maken ze radio- en tv-reportages met particuliere radio-opname-apparatuur en camera’s van bevriende buitenproducenten. Overal in het land filmen Grieken wat er zoal gebeurt en sturen dat naar de ert in Thessaloniki of Athene. Buitenlandse vrienden sturen beelden van Griekse ministers en de premier op staatsbezoek. Politici van de regeringspartijen boycotten de ert, maar politici van alle andere partijen komen wel als gast. De werknemers vinden het zelf ook iedere dag weer een wonder dat er überhaupt uitzendingen de ether in gaan met beeld- en geluidsmateriaal. En het grootste wonder: vroeger keken zo’n anderhalf miljoen Grieken naar de ert. Volgens grove schattingen van whizzkidstudenten van de Universiteit van Athene die de ert met de piratenuitzendingen helpen, nu vier miljoen.

Rena Papanikolaou, journaliste van het persbureau die al vijftien jaar bij de ert werkt, glimt van trots: ‘Er is geen hiërarchie meer, we doen alles samen, het is net een ballet. De politieke analyses vallen nu goed bij het volk: objectief en daar waar nodig scherp en kritisch. We willen gewoon ons werk goed doen, en dat wordt gewaardeerd.’

Door de plotselinge sluiting van de ert hebben de Grieken die de laatste jaren bar weinig naar de ert keken – behalve de expats in het verre buitenland van de Griekse diaspora – ‘hun’ omroep als het ware herontdekt. Met tienduizenden demonstreerden ze in juni en juli in Athene en Thessaloniki. Ze vergaten gemakshalve dat de ert al decennia een machtig medium was in handen van hun eigen corrupte politici. Journalisten als Marilena Kasimi die kritiek hadden op ministers of parlementariërs werden gedegradeerd of ontslagen. De ert stond bekend als buitengewoon nationalistisch. De wereldberoemde documentaire Cry from the Grave over de slachting in Srebrenica is overal op de buis geweest, zelfs in Servië. Maar niet in Griekenland, omdat de meeste Grieken zich nog steeds solidair voelen met Karadzic, Mladic en wijlen Milosevic en nog steeds niet erkennen wat er in de oorlog in Joegoslavië werkelijk is gebeurd. En de ert was erg ouderwets. Ze zond voortdurend slecht gemaakte, ddr-achtige folkloristische reportages uit met veel Griekse volksdans en herhaalde eindeloos de kinderachtige Griekse zwart-witfilms uit de jaren vijftig, wat echter door een bepaald publiek werd gewaardeerd.

Exit ert? Dat raakt de Griek, zo blijkt nu, in zijn hart, ondermijnt zijn cultuur, ontneemt hem zijn identiteit. De volkswoede is groot en dualistisch: ‘Het is een prutsomroep, maar blijf er met je poten vanaf.’ Nu is Griekenland geheel overgeleverd aan de afschuwelijke commerciële zenders van Griekse mediatycoons, die allemaal íets te maken hebben met de beruchte Lagarde-lijst: de lijst met namen van Griekse burgers die bankrekeningen op een Zwitserse bank hebben en potentiële belastingontduikers zijn. De Griekse minister van Financiën kreeg de namenlijst ooit van Christiane Lagarde herself en is die vervolgens drie jaar lang ‘kwijtgeraakt’. Onderzoeksjournalist Kostas Vaxevanis kreeg de namen in handen en publiceerde uitvoerig, waardoor diezelfde minister van Financiën nu door een Griekse parlementaire onderzoekscommissie wordt onderzocht, omdat hij de lijst zoek had gemaakt en ervan verdacht wordt namen van zijn eigen familie van de lijst gehaald te hebben.

Rena Papanikolaou beaamt de kritiek op de ert, maar zegt: ‘Van alle tv-kwaden was en is de ert, ondanks alle gebreken, de minst kwade. Want onder de frauderende politiek benoemde directie werkte een handjevol integere en bekwame journalisten, redacteuren en technici. Die zijn nu genadeloos geofferd.’

’s Avonds is er deze keer vanwege de augustusvakantie geen gratis ‘solidariteitsoptreden’ van een Griekse bekende musicus of zanger. De bezetters van de ert laten een oude zwart-witfilm uit het archief zien in de tuin voor het gebouw, waar een paar honderd buurtbewoners in plastic stoeltjes met drank en eten gemoedelijk naar kijken. Er wordt gelachen en gebabbeld, zachtjes, uit respect voor de film en de ert.

Als ik wegga moet ik me afmelden bij de avondconciërge, een voluptueuze vrouw met een imposante boezem. Haar decolleté is met stift beschreven: ‘ERT = OPEN’. Het =-teken staat dwars op haar cleavage. ‘Ik ben helemaal geen conciërge’, zegt ze. ‘Ik was hoofd programmering. Maar hier zit ik nu en dit – ze wijst op haar voorgevel – haal ik pas weg als de ert weer van het Griekse volk is’.

Nu, begin september, is de nieuwe, goedkope omroep nog steeds niet gestart. Niets wijst erop dat die snel gaat beginnen, het wetsvoorstel is nog niet eens klaar. Maar omdat de Griekse Raad van State direct na 11 juni al had geoordeeld dat de regering niet het recht heeft de Grieken nieuws te ontzeggen, moest premier Samaras wel iets doen. Begin augustus kwam hij met een tussenoplossing: DT (Dimosia Teleorasi). Er zijn nu twee uitzendingen per dag, van acht tot tien en van tien tot twaalf. Bijna niemand wist waarvandaan de DT uitzond, dat blijkt nu veelal te gebeuren vanuit het ministerie van Pers. Er is geen telefoonnummer. Alleen politici van de regeringspartijen wensen er voor de camera te komen, door alle anderen wordt de DT geboycot. Er werken zo’n vijfhonderd mensen voor gemiddeld 650 euro per maand, dikwijls de helft van wat ze daarvoor kregen – ook mensen die ooit de ert bezetten en stelden dat ze nooit voor de nieuwe omroep zouden gaan werken. De presentatoren zijn stuk voor stuk Nea Demokratia-aanhangers. Er zijn geen vaste contracten en het is niet de bedoeling dat er ooit cao-afspraken gemaakt zullen worden.

Hoe nu verder?

Panayiotis Kalfayiannis, voorzitter van de Griekse mediavakbond Prospert en zelf werkzaam bij de ert, wil ondanks alles doorgaan met de piratenuitzendingen: ‘Wat onze actie betreft: zolang we steun voelen van de bevolking, van de arbeidersbewegingen in Griekenland en in het buitenland, blijven we doorgaan. En wat Griekenland betreft: ik heb geen glazen bol, maar de situatie waarin we nu leven is nog erger dan de Griekse junta van 1967 tot 1974. Die heeft tenminste scholen en ziekenhuizen gebouwd, wegen aangelegd en dorpen ontsloten. Wat doet men nu? Men sluit scholen, ziekenhuizen, en legt de cultuur het zwijgen op.’


Beeld: Louisa Goulliamaki / ANP