De geschiedenis is niet ten einde

We missen het hoge streven naar iets groters

Twintig jaar na de overwinning van het liberalisme op het communisme zijn de westerse staten politiek in ontbinding, vindt Francis Fukuyama, schrijver van Het einde van de geschiedenis. Tijd dus voor een New Deal. Maar welke?

Medium 03855758

Jena, 1806. Het einde van de geschiedenis. Op de golf van de Verlichtingsfilosofen en de kanonnen van de Franse Revolutie verslaan de armeeën van de kleine Franse keizer in een allesbeslissende slag de Pruisische heer. De Oude Wereld van adel en kerk heeft afgedaan, de nieuwe idealen van vrijheid en gelijkheid zullen zich over de wereld verspreiden en op die nieuwe fundamenten zal mondiaal de liberale rechtsstaat verrijzen.

De triomf van het Westen, de eindoverwinning van de westerse idee van economisch en politiek liberalisme; met de val van de Muur, van de laatste ideologie die over was, is de geschiedenis voltooid. In Moskou eet men hamburgers, in Japanse warenhuizen klinkt Mozart en in Praag, Rangoon en Teheran dansen jongeren op popmuziek. Het essay The End of History (1989) maakte politiek filosoof Francis Fukuyama op slag wereldberoemd.

1600 Pennsylvania Avenue. Vakantie. In de tuin van het Witte Huis een kinderpartijtje met vijfduizend kids. De president in lichtblauw overhemd met opgerolde mouwen. De First Lady loopt op All Stars en swingt op de muziek van tieneridool Justin Bieber - het is een vrolijk gezicht, al staat er tussen journalist en president een houten hekje en al liggen er sluipschutters op het dak. ‘Ready, steady, go!’ roept Obama en clubjes kleuters spurten weg. Washington DC zucht onder een hittegolf.

Vijfhonderd meter verderop, op 1740 Massachusetts Avenue, pakt Francis Fukuyama (Chicago, 1952) zijn verhuisdoos in. Na ruim twintig jaar verlaat hij het centrum van de macht, sadder and wiser. Ruilt Johns Hopkins University en zijn goede contacten op State Department en Pentagon in voor Stanford. Voor het optimistische, altijd zonnige, postmoderne Californië, de westkust, waar de tijd sneller gaat en nieuwe dingen gebeuren. Waar de 21ste eeuw al twintig jaar eerder is begonnen. ‘It’s a permanent move.’

Ontspannen en in hemdsmouwen. ‘Ik hoef op Stanford niet meer les te geven dan ik wil. Kan me volledig concentreren op het schrijven van een nieuw boek. Ik wilde al een tijd naar Californië. The End of History? Ik schreef het oorspronkelijke essay in de winter van 1988-1989, dus ruim voor de val van de Muur. Ik was destijds sovjetspecialist op het State Department en zag dat de dingen razendsnel veranderden. De sovjets geloofden niet langer in hun eigen marxistisch-leninistische ideologie; dat heeft de hele boel razendsnel in beweging gezet. Ik schreef het essay voordat de euforie uitbrak. Nu denk ik dat de golf de euforie heeft stukgeslagen, en nu het water zich terugtrekt, gaat de wereld tóch weer verder, naar een ander punt. Op dit moment ben ik bezorgd over een aantal dingen in de toekomst waarover ik me pakweg tien jaar geleden geen zorgen maakte. Omdat er in mijn eigen samenleving een aantal nieuwe ontwikkelingen is waarop ik niet gerust ben. En mondiaal zijn we in de jaren na de val van de Muur onmiskenbaar door een zware tijd gegaan. De golf van democratisering zét door, maar er zijn duidelijke tegenstromen. Poetin is niet goed voor Europa. Hugo Chávez is niet goed voor Latijns-Amerika. Er zijn duidelijke tegenkrachten in de grotere trend naar toenemende verbondenheid, openheid en democratie.’

Is de geschiedenis dan tóch nog niet voorbij?
‘Ik hield me in die dagen sterk bezig met het belang van ideeën. Er was een soort wereldwijde ideologische consensus ontstaan: ondanks alle tegenslagen van de twintigste eeuw stond de legitimiteit van democratie aan het einde van die eeuw stevig in haar schoenen. Het einde van de Sovjet-Unie is daarvoor het bewijs: mensen geloofden niet langer in het alternatieve systeem dat de grootste concurrent was van de liberale democratie. Ik denk dat dat nu, twintig jaar later, nog steeds het geval is. Wat zijn de grote alternatieven? Chávez’ 21ste-eeuwse socialisme? Houdt zich staande dankzij de olie. Het islamitisch fundamentalisme? Ahmadinejads variant? De Taliban? Wie neemt die ideeën nou serieus?‘

Zijzelf.
'Ja, dat doen ze. Maar het overgrote deel van de wereldbevolking wil leven in een functionerende democratie met een regering die verantwoording aflegt en service kan bieden. Nee, 11 september heeft mijn wereldbeeld niet doen instorten. Omdat ik denk dat in de grote gang van de geschiedenis het verschijnsel van de radicale islam gewoonweg geen serieuze optie is. Het appelleert aan een zeker stratum van gefrustreerde mensen in het Midden-Oosten, maar het is geen aanlokkelijk alternatief. Zeer weinigen in Nederland of in de VS worden ertoe verleid. Het is van een totaal andere orde dan het communisme, de mondiale ideologie waar de helft van de wereldbevolking sympathiek tegenover stond. De radicale islam zou zonder de olie een kort leven beschoren zijn. Het is geen ideologie die eersteklas landen als Japan, Singapore of China oplevert.

‘De politiek is veel meer gepolariseerd dan het Amerikaanse volk. Zo ook de media. En dat zweept de patstelling in Washington alleen maar op’

Ik denk dat het probleem thans niet langer ligt op het niveau van de ideologie. Je hebt gelijk, ik herzie hiermee wat ik twintig jaar geleden heb gezegd: democratie an sich is niet voldoende. Het land is in verval. De laatste tien jaar hebben wij hier in Amerika in een illusie geleefd. Het model van permanente economische groei was een drogbeeld, gebaseerd op de spaartegoeden van buitenlanders en de bereidheid van derden om dollars te kopen - en dus in wezen de Amerikaanse consumenten massa’s geld te lenen. De Verenigde Staten zijn feitelijk eigendom van China, Rusland en de Golfstaten.

De hoge groeicijfers waren schone schijn, niet gestoeld op een toename van productie. De rol van de dollar als reservevaluta stond toe dat het land jarenlang ver boven zijn stand leefde. De ideologie van de vrije markt werd als een religie. Het creëerde een valse schijn van welvaart en ik denk dat iedereen onderhand wel erkent dat dit systeem met zijn inherente instabiliteit geen toekomst meer heeft. En ook zo niet verder zál gaan: de Amerikanen zijn gedwongen te gaan sparen. Ze kunnen simpelweg geen dure huizen kopen die ze zich niet kunnen veroorloven, omdat er niemand meer is die ze het geld zal lenen. We zijn gedwongen tot een grotere soberheid. Het zal lang duren eer we de crisis te boven zijn.

We hebben de laatste dertig jaar een gigantische hoeveelheid schulden opgestapeld. We gaan de toekomst in met verplichtingen die vele malen groter zijn dan de middelen die we ervoor hebben gereserveerd. Het is geen onoplosbaar probleem, maar het politieke stelsel dat geacht wordt dit probleem te tackelen, maakt het in zekere zin erger. Het Amerikaanse systeem is gestoeld op checks and balances. Op die manier proberen we te voorkomen dat een sterke centrale overheid inbreuk doet op de rechten van de burgers. Maar op dit moment is het systeem zijn doel voorbij geschoten en in plaats van eindeloze checks and balances zijn er keiharde fiscale maatregelen nodig.’

Belastingverhoging? In Amerika? U was een van de belangrijkste neoconservatieve ideologen van de Reagan-regering!
Haha. Right! Maar maatregelen passend voor de ene tijd zijn niet noodzakelijkerwijs geschikt voor een andere. Toen Reagan aan de macht kwam, stond ik te juichen, want het land was dood gereguleerd, het overheidsapparaat breidde zich steeds verder uit en ik denk dat destijds de wisseling van de wacht een zeer gezonde correctie was. Maar op dit moment denk ik dat de erfenis van het reaganism uitermate destructief is. We hebben een Republikeinse Partij die in het aangezicht van gigantische tekorten op geen enkele wijze ook maar wil overwegen belastingen te verhogen en die extreem ideologisch is geworden. In plaats van je pragmatisch aan te passen aan de omstandigheden, lijkt het laissez-faire een mantra. Het is glashelder: het volkomen misplaatste geloof in de zelfregulering van de vrije markt is de oorzaak van de crisis. En tot aan vandaag de dag willen de meeste Republikeinen daar gewoon niet aan.‘

De Republikeinen in het Congres liggen op ramkoers…
'Washington is verlamd. De politiek verregaand gepolariseerd. Het is in dit verband interessant om naar de opiniepeilingen te kijken; je ziet dat veel Amerikanen behoorlijk gematigd zijn. Ze noemen zich centrist of independent en zijn helemaal geen fanatieke partijgangers. De politiek is veel meer gepolariseerd dan het Amerikaanse volk. Zo ook de media. En dat zweept de patstelling in Washington alleen maar op. Natuurlijk, ze hebben zojuist de gigantische National Health Care Reform erdoor gekregen, maar tegen een enorme prijs.’

Obama’s ‘approval rating’ is gekelderd tot onder de vijftig procent.
‘Obama gaf in zijn verkiezingscampagne de indruk een post-partisan president te willen zijn, iemand die boven de partijen zou staan en consensus zou creëren. We hadden twee voorgaande presidenten gehad die door vijftien à twintig procent van het electoraat werden gezien als totaal onwettig en de hoop was dat we met Obama dit hoofdstuk konden sluiten. Maar hij is inmiddels niet meer dan de derde president op rij die door een vijfde van de natie wordt beschouwd als illegitiem en hij heeft een nooit geziene furie gewekt bij rechts Amerika. Wat er gebeurd is? Ik denk dat de Democraten de verkiezingsuitslag verkeerd hebben verstaan. In 1932, in het midden van de Grote Depressie, kwam Roosevelt aan de macht, de New Deal, een contract met de natie, en die verkiezing leidde tot een verschuiving van het hele politieke spectrum voor de volgende vijftig jaar. Er werden nieuwe wegen ingeslagen en massale groepen kiezers wisselden van partij. Het leek erop dat zich nu hetzelfde voordeed. Natuurlijk hielp de economische crisis Obama om gekozen te worden, want onder een Republikeinse president was alles uit de klauwen gelopen. Maar de crux is dat Obama niet gekozen is omdat er een brede consensus bestond ten gunste van een meer progressieve agenda, maar simpelweg uit walging van gematigd rechtse kiezers over acht jaar Bush. Obama, op zijn beurt, dacht dat hij een behoorlijk sterk mandaat had voor een activistische politiek, en daarom is hij in de problemen geraakt.’

U stemde op hem?
‘Ja.’

‘En stel je voor wat de culturele impact is wanneer de gemiddelde leeftijd 65 is in plaats van twintig. Hoe beïnvloedt dat seks, hoe de jeugdcultuur?’

De 180 graden switch van Reagans gewezen ideoloog mag opmerkelijk zijn, het karakteriseert vooral de machteloosheid, zegt hij. De oude tweepartijenpolitiek faalt en is wellicht failliet. De conservatieve Tea Party-protesten zijn een teken aan de wand. Grassroots: buiten de uitgezette lijnen van de macht loopt het volk spontaan te hoop tegen de linkse belastingpolitiek van Obama - en zet daarmee de Republikeinse Partij onder grote populistische druk. ‘John Q. Taxpayer’, ‘Joe Sixpack’ en Sarah Palins hockey moms nemen het heft in handen. Houden toogdagen, scholen zich politiek op barbecues, organiseren een Mars op Washington. Zoals in 1963 Martin Luther King jr. En in 1773 de roemruchte Boston Tea Party, de opstand van de van het Engelse parlement uitgesloten Amerikaanse kolonisten. ‘No taxation without representation’ - de opmaat tot de Amerikaanse Revolutie, twee jaar later. De staat, kortom, laat forse steken vallen. Het zette Fukuyama aan het denken.

‘De Verenigde Staten en andere ontwikkelde democratieën zien zich gesteld voor langetermijnproblemen waarop hun politieke systeem geen antwoord meer heeft; denk aan de financiële crisis, denk aan global warming. De huidige politieke inrichting stelt de liberale democratieën niet echt meer in staat de problemen te tackelen en maakt in sommige gevallen de zaak alleen maar erger. Tot voor kort, tijdens de hoogtijdagen van het vrijemarktdenken, was er een onderwaardering van het belang van staat en politiek. Wil je vandaag in lijn komen met de huidige ontwikkelingen, dan moet je je staatsinrichting upgraden.

Er is een proces van politiek verval gaande omdat instellingen de neiging hebben vast te roesten terwijl de omgeving verandert. Instituties zijn niet beweeglijk en veel samenlevingen hebben geen idee hoe zich aan deze houdgreep te ontworstelen. Ik proef, nu de vrije markt heeft gefaald, de laatste tijd een herwaardering van het belang van politiek. Het begon me te dagen dat wij in het Westen niet de flauwste notie hebben van hoe onze politieke instituties werken. We spreken steeds maar over dingen als “de rechtsstaat als cruciaal fundament van de hedendaagse economie” en nemen het als vanzelfsprekend aan, maar we hebben nauwelijks een idee waarin die rechtsstaat eigenlijk wortelt. We hebben het naïeve idee dat onze politieke instellingen op een of andere manier spontaan uit de grond springen, zonder veel inspanning van onze kant. Maar we moeten zoeken naar de krachten die een staat überhaupt doen ontstaan.

Ik heb besloten een dubbeldik boek te gaan schrijven over de genesis van staatsinstellingen. Het eerste deel wordt een historisch overzicht dat begint met de chimpansees en eindigt met de Franse en Amerikaanse revoluties. Ik probeer hierin weg te gaan van het traditionele vooruitgangsverhaal van de Europese sociale theorie dat, zoals bij Marx, uitgaat van Engeland als model van modernisering. Want dat is een erg eurocentrisch verhaal. Mijn boek begint in China. China is de eerste samenleving die een echte moderne staat creëerde, meer dan tweeduizend jaar geleden. En dan ga ik verder met India, het Midden-Oosten en volg de ontwikkeling van de rule of law als cruciale steunpilaar van de moderne economie. De huidige grote terugslagen ontstonden doordat na de val van het communisme er nooit een institutionalisering heeft plaatsgevonden. De Oranjerevolutie in Oekraïne is een goed voorbeeld. Iedereen was verbaasd toen de Oekraïners in groten getale in opstand kwamen en in 2004 de Oranjecoalitie aan de macht brachten. Het was heroïsch en van een ongelooflijke passie. Maar eenmaal aan de macht bleek de democratische coalitie totaal incompetent.’

Naar de praktijk. Al is de geschiedenis au fond misschien ten einde, wetenschap en technologie doen enorme stappen vooruit, en zijn toch óók fundamentele krachten van verandering en vooruitgang. Geen einde van de geschiedenis zonder het einde van de wetenschap, zo lijkt me.
‘Right. Ik heb dat meegenomen. Wetenschap gaat door, technologie gaat door, in die zin gaat de geschiedenis verder. En zonder meer zal de biotechnologische revolutie ons mensbeeld gaan bepalen. Ik schreef in 2001 in het boek Our Posthuman Future uitvoerig over de impact van biotechnologie. Het stelt mensen in staat hun evolutie te beïnvloeden en wellicht zelfs de menselijke natuur te veranderen. Vandaag worden kinderen en masse op de ritalin gezet, niet omdat ze ziek zijn maar omdat ze niet op hun stoel blijven zitten in de klas. In plaats van ze interessante dingen te laten doen, ze uit te dagen, stop je ze onder de medicijnen. Hoeveel dwingender kun je sociale controle uitoefenen? En, iets verder in de toekomst, transhumanisme. Een levensgevaarlijk idee. Met genetische manipulatie zet je de gelijkaardigheid van de menselijke soort op het spel. De elite geeft haar kinderen allerhande gunstige eigenschappen mee die de fundamentele gelijkheid ondermijnen. Je kunt je met enige kwade wil indenken dat je verschillende mensensoorten krijgt en dat de genetisch beter uitgeruste soort de andere zal overheersen; een bedreiging van de liberale samenleving van jewelste.

Maar zelfs zonder dingen als genetische manipulatie bevinden we ons nú reeds in de hoogst ongebruikelijke situatie dat de gemiddelde leeftijd in de ontwikkelde landen omhoog schiet en de vruchtbaarheidscijfers kelderen. Populaties gaan er totaal anders uitzien dan ooit tevoren. Ook dat is een verandering waarvoor we niet klaar zijn. Volgens de huidige demografische ontwikkelingen zal de gemiddelde leeftijd in 2050 65 jaar zijn. Rond 1800 was dat rond de twintig, dus het is meer dan verdrievoudigd.

Iedereen houdt zich nu bezig met de fysieke implicaties, want die zijn dringender in termen van politiek beleid. In Japan staan tegenover vier werkenden twee gepensioneerden; wie gaat dat betalen? Maar er zijn andere zaken, waarover we nog niet eens begonnen zijn te denken. Wie wordt door de werkgever aangenomen, wie maakt er promotie? Ik zie het op mijn eigen universiteit: je kunt op geen enkele manier een oudere professor ontslaan, dus kom je hier als jongere geleerde onmogelijk aan de slag. En mensen zijn gezond en werkzaam tot op steeds hogere leeftijd. Ze blijven zitten waar ze zitten, dus de intellectuele vernieuwing remt af. En stel je voor wat de culturele impact is wanneer de gemiddelde leeftijd 65 is in plaats van twintig. Hoe beïnvloedt dat seks, hoe de jeugdcultuur? Zullen we nog steeds teenagers bewonderen wanneer we drie keer van die leeftijd zijn?’

‘De gescheiden Nederlandse zuilen liepen parallel om vervolgens te integreren. Maar dat lukt nu niet met de moslims, die min of meer in hun zuil blijven hangen’

Bono, Sting, Mick Jagger, I’ve got the picture. Maar wat is er tegen als wetenschap de wereld regeert? Wetenschap is niet ideologisch.
‘Haha, ik weet niet waar je dat vandaan hebt! Wetenschap is juist doordrenkt van ideologie. Toen ik Our Posthuman Future schreef, had ik veel van doen met stamcelonderzoekers. Het idee dat ze een non-ideologische objectieve kijk hebben is belachelijk! Iedere belangrijke wetenschapper heeft zijn politieke overtuiging, maar ze erkennen niet dat ze publieke personen zijn en spiegelen zich voor dat ze slechts de zuivere wetenschap najagen. Neem James Watson, de medeontdekker van het DNA. Hij heeft een extreem onnozel idee van ethiek. Hij zegt dat ieder ethisch bezwaar dat boven het simpelste utilitarisme uitsteekt, berust op vooroordeel en nonsens. En dat iedere poging om om wille van de menselijkheid genetische research aan regels te binden eenvoudigweg absurd is.’

En dit gebrek aan scrupules noemt u een ideologie?
‘Dat is precies wat hij niet beseft: dat een wetenschapper niks te zeggen heeft over de ethische toepassingen van wetenschap. Er is niet zoiets als een wetenschappelijke opinie. De nazi’s deden steekhoudend wetenschappelijk onderzoek. Ze namen identieke tweelingen, injecteerden de ene met gif en de andere niet. Het was een gecontroleerd experiment en het heeft zeeën van nuttige data opgeleverd die we zeer wel zouden kunnen gebruiken. Maar we raken die gegevens niet aan, want ze zijn bezoedeld. Als wetenschapper zeg ik: het is perfect valide onderzoek. Iets kan perfect onderzoek zijn en totaal onethisch. Als wetenschapper kan ik ten principale geen oordeel vellen over het ethisch gehalte van mijn werk. Als mens, als politiek dier, als filosoof, als theoloog kan ik een moreel oordeel vellen. Het is mijn ervaring dat veel wetenschappers stellige opinies hebben, maar niet erg goed nadenken over hun eigen ethische verplichtingen. Over het algemeen zijn ze zelfzuchtig: ze willen méér wetenschap.’

Dus tóch een neoconservatief.
‘Ik ben niet van de etiketten. Maar restricties moeten worden opgeworpen. Wetenschap aan zichzelf overgelaten gaat dingen doen als de nazi-experimenten. Wetenschap is niet soeverein; politiek is soeverein. Een democratische maatschappij is de uiteindelijke rechter over wat goed is en wat kwaad. Over human subject research bestaat in de VS een uitgesproken mening. Ik als professor op Johns Hopkins kan niet zomaar naar een ontwikkelingsland gaan om voor mijn onderzoek in de sociale wetenschappen iemand te interviewen zonder toestemming van de Institutional Review Board, een machtige staatsorganisatie die menselijke studieobjecten beschermt. Natuurlijk heb ik daar geen moeite mee, ik snap niet dat je daarover zo verbaasd bent. Als onderzoeker uit een rijk land doe je onderzoek in een arm land en het is erg makkelijk om je positie te misbruiken. Protocollen zijn hard nodig; wetenschap is geen zelfrechtvaardigende onderneming.’

Dit soort tribunalen komt in Europa nog nauwelijks van de grond. ‘Ik heb de meest ambivalente gevoelens voor de samenleving die ontstaan is in Europa na 1945’, schrijft u. Dat is nogal wat. Zijn wij niet alles wat iedereen wil zijn?
‘Mijn inspiratiebron voor The End of History and the Last Man was Alexandre Kojève, de Russisch-Franse Hegel-interpretator en leermeester van Bataille, Merleau-Ponty, Aron, Breton, die eindigde als EU-bureaucraat. Er schuilt een bitterzoete ironie in zijn these van het einde van de geschiedenis, omdat het einde van de geschiedenis voor hem persoonlijk het einde van strijd en heroïek betekende en de vervanging daarvan door een boekhoudersmentaliteit. Ik denk dat het inherente probleem van vrede en welvaart is dat je ervoor betaalt met het beperken van je horizon en je menselijke aspiraties. Ik mag de EU graag; ik ben blij dat ze bestaat, maar het is géén heroïsche organisatie.’

De nieuwgekozen voorzitter, Van Rompuy, heeft inderdaad het sex-appeal van een afwaskwast, maar wat zijn die ambivalente gevoelens?
‘Wel, precies dat. Je bereikt het einde van de geschiedenis en het komt met een gevoel van verlies aan menselijke mogelijkheden. Mensen willen heldhaftigheid. Ik denk dat de tegenwoordige tijd een breed ervaren gevoel van misnoegen genereert. Nietzsche’s Laatste Mens als de blijmoedige inwoner van de Europese Unie die rijkdom en welvaart kent en een erg lage horizon van hoop en van verwachting. Nee, ik maak me geen illusies dat we beter af zouden zijn in oorlog en chaos, ik denk alleen dat het probleem met de moderniteit is dat je dingen wint maar ook verliest, en iemand die zich niet bewust is wat hij verloren heeft - lijden, ziekte, de schaduw van de dood - kan niet goed naar waarde schatten wat een ten volle geleefd mensenleven is.’

Wat te doen? Ik verveel me inmiddels te pletter, beneden NAP. U knutselt in uw vrije tijd replica’s van Amerikaanse koloniale meubelen in elkaar. Kan kunst de wereld redden?
‘Ik denk dat het korte antwoord ja is. Dat was tenminste Nietzsche’s hoop. Door muziek of kunst een bredere horizon herscheppen en een zeker soort van gemeenschap herstellen. We missen de bezieling, het hoge streven; iets groters te doen, iets heldhaftigs. Deels biedt de kapitalistische economie zélf aspiratie. Kijk naar de nieuwe iPad. In termen van design en productie een apparaat dat de wijze waarop mensen reageren op techniek wezenlijk verandert - ik vind het erg indrukwekkend. Nieuw elan, niet gericht op dood en op destructie maar op de voortgang van de menselijke geschiedenis. Kijk om je heen hoeveel mensen vandaag de dag de Mount Everest beklimmen, zie hoe de grenzen steeds worden verlegd! Maar we missen de gemeenschapszin. We hebben een pluralistische, uiterst individualistische samenleving waarin ieder zijn eigen gang gaat, zijn eigen zorgen heeft en zich nauwelijks kan linken aan iets groters dan zichzelf. Het bouwen aan een gezamenlijke cultuur met gedeelde waarden, binnen de context van een in de eerste plaats tolerante maatschappij, zou de uitweg kunnen zijn. Ik volg jullie immigratiedebat in Holland op de voet. De vraag naar de Nederlandse identiteit vind ik een fascinerende zaak.’

Waarom? Omdat we de voorhoede zijn van de menselijke ontwikkeling?
‘Ha! Ik denk niet dat het helpt jezelf tot meest ontwikkelde samenleving uit te roepen. Je weet zeer wel dat het bestaan van grote moslimmigrantengemeenschappen in Europa een enorme uitdaging is voor de democratie. Hoewel er niet één patroon bestaat in Europa is de assimilatie - of op z'n minst de integratie - van deze groepen een enorm probleem. Nederland neemt door de verzuiling een unieke positie in, tegenovergesteld aan het Franse republikeinse appèl. De gescheiden Nederlandse zuilen liepen parallel om vervolgens te integreren. Maar dat lukt nu niet met de moslims, die min of meer in hun zuil blijven hangen.’

Ik zocht slechts naar het meest geavanceerde en dus sááiste land van de EU…
‘Haha! Het grote falen van de Europese Unie is dat die geacht werd een postnationaal gevoel van burgerschap te creëren waar mensen zich niet langer Nederlands, Duits of Italiaans voelden, maar eerst en vooral Europeaan. Zo zitten mensen emotioneel niet in elkaar. Het immigratiedebat heeft dat onderstreept, want ieder land is nu gedwongen zijn staatsburgerschap als zodanig veel meer serieus te nemen: wat betekent het om een burger van ons land te zijn? En wat vraagt het van je in termen van je kennis van de geschiedenis, de taal, enzovoort? Dit alles vormt op een positieve wijze nationale identiteit. Burgerschap is niet iets wat je automatisch toevalt; het vereist de omarming van een set gedeelde waarden en dat is een geweldig debat om te voeren. Waar sta je voor? En dat moet samengaan met een multiculturele samenleving. Want het is een feit dat je samenleeft met mensen met verschillende achtergronden. Een fikse opgave, en nog niet het einde van de geschiedenis, zo je wilt.’


In januari 2011 verschijnt van Francis Fukuyama bij Contact De oorsprong van onze politiek: Geschiedenis van de democratie

Medium 9781847652812