Corona: Het OMT of het RedTeam?

‘We moeten de koers weer terugpakken’

OMT-leden beklagen zich dat de kritische experts van het RedTeam te veel op hun stoel zijn gaan zitten. De schermutselingen roepen een discussie op over de rol van wetenschappelijk advies in crisistijd.

Een opmerkelijk moment tijdens de persconferentie van het kabinet op 28 september. Na de mededeling van premier Mark Rutte dat het kabinet de Nederlanders nu toch adviseert in winkels een mondkapje te dragen, gaf hij aan dit te hebben besloten mede naar aanleiding van een advies van het RedTeam: ‘Dat is een club van mensen die ons scherp houdt.’

Je zou het de definitieve doorbraak kunnen noemen van de groep van twaalf experts die zich de afgelopen maanden via Twitter verenigde. De dagen na de persconferentie stonden de kranten er vol mee: wie zijn deze ‘alternatieve experts’ die geen deel uitmaken van de crisisstructuur maar wel een steeds belangrijker rol spelen in het coronadebat? De Volkskrant dicht het team zelfs een cultstatus toe. Maar niet iedereen is blij met de opkomst van het RedTeam. Het woord schaduw-omt valt, verschillende leden van het ‘echte’ omt beklagen zich dat het team alleen maar verwarring zaait. Wat verklaart de opkomst van het RedTeam en wat zegt die over de rol van de wetenschappelijke advisering in deze crisis?

De leden van het RedTeam zeggen nadrukkelijk niet naast of tegenover het omt te willen staan en zoeken juist de dialoog, maar proberen tegelijk wel degelijk het beleid te beïnvloeden. Heel verbazingwekkend is het dus niet dat het kabinet en het omt de opkomst van het RedTeam met gemengde gevoelens hebben gevolgd. Het team ontstond eind juli toen vier deskundigen die zich tot dan toe individueel hadden geroerd in de media zich verenigden: veldepidemiologen Amrish Baidjoe en Arnold Bosman, gezondheidseconoom Xander Koolman en oud-hoofdinspecteur bij de Inspectie voor de Gezondheidszorg Wim Schellekens. Op basis van hun eerdere kritieken had het ministerie van Volksgezondheid hen samen met tientallen anderen uitgenodigd voor de evaluatie van de eerste golf. Maar dat duurde hun te lang: ze zagen het nu al de verkeerde kant op gaan en stuurden een brief aan premier Rutte en minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge waarin ze die opriepen tot snelle maatregelen.

De naam RedTeam (vernoemd naar de teams die worden ingezet in het bedrijfsleven om het management alternatieve perspectieven en strategieën te bieden) dook een week of twee later op. Het team telt inmiddels twaalf leden, onder wie antropoloog Ginny Mooy, arts-microbioloog Bert Mulder, verpleegkundig specialist huisartsenzorg Nienke Ipenburg en data-deskundigen Edwin Veldhuizen en Marino van Zelst, en de whizzkids Bert en Peter Slagter die al maanden de coronacijfers nauwkeurig bijhouden.

Leden van het RedTeam hebben contact met politici van verschillende partijen, maar drongen via de linkse oppositiepartijen pvda en SP en uiteindelijk de burgemeesters Halsema (GroenLinks) en Aboutaleb (pvda) door tot in de kringen rond het kabinet. Daar waar het kabinet onder druk van het toenemend aantal besmettingen besloot het RedTeam niet langer te negeren, houdt het omt, dat het ministerie van vws officieel tijdens infectieziektencrises adviseert, nog altijd de boot af.

Het OMT staat onder leiding van Jaap van Dissel, directeur van het Centrum Infectieziektebestrijding, en Aura Timen, hoofd van het Centrum Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding van het rivm. Allereerst bestaat het uit vertegenwoordigers van beroepsorganisaties van artsen-microbioloog, huisartsen, internisten-infectiologen, artsen infectieziekte-bestrijding en een arboprofessional. Daarnaast schuiven er op uitnodiging externe medische experts aan.

Het omt heeft dus een sterk medisch-academische, technocratische insteek: deskundigen spreken vanuit hun beroepsgroep of hun expertise. Dat zijn meteen ook belangrijke kritiekpunten: de expertise zou te smal zijn, het denken te academisch en sommige adviezen te veel ingegeven vanuit gevestigde belangen (onder meer van de microbiologische labs). Daarbij is de vraag in hoeverre het rivm daadwerkelijk onafhankelijk is. Zo antwoordde Jaap van Dissel eind september in de technische briefing van de Tweede Kamer op een vraag van pvv-kamerlid Fleur Agema: ‘Microdruppels bepalen niet het beloop van de uitbraak. Daar willen we ons aan vasthouden want als het wel zo zou zijn, dan moet je heel andere maatregelen nemen die veel strenger zijn dan momenteel mogelijk.’

Het RedTeam is in feite een mix van een burgerbeweging en een denktank. Het team van twaalf staat in nauw contact met een online Discord-gemeenschap waar honderden mensen discussie voeren over het coronabeleid.

Het belangrijkste inhoudelijke punt waarop het RedTeam het Nederlandse beleid bekritiseert, is de strategie van ‘maximaal controleren’ waarbij het overeind houden van de zorg centraal staat. Volgens het RedTeam is het haalbaar en voor zowel de volksgezondheid als de economie beter om het virus actiever in te dammen, en dus door een combinatie van bron- en contactonderzoek en sneller ingrijpen bij lokale uitbraken het aantal besmettingen minder te laten oplopen.

De twee expertgroepen hanteren hierbij een verschillend uitgangsprincipe voor hun wetenschappelijke advisering. In het in 2007 verschenen boek The Honest Broker beschrijft politiek wetenschapper Roger Pielke Jr. die verschillende rollen. Allereerst is er de ‘pure wetenschapper’ die slechts de stand van zaken in een vakgebied samenvat. Daarnaast is er de wetenschapsarbiter, die de verschillende beleidsopties met elk hun voor- en nadelen aan de beleidsmakers voorlegt. Het derde type is de ‘eerlijke makelaar’ die beleidsalternatieven aanreikt. En tot slot is er de pleitbezorger, die een wetenschappelijk onderbouwd pleidooi houdt voor één beleidsalternatief.

Pielke pleit in zijn boek voor de rol van eerlijke makelaar – het is immers aan de beleidsmakers om de uiteindelijke lijn te bepalen. Pielke stelt dat wetenschappers te vaak vanuit hun eigen overtuigingen oordelen en vervolgens pretenderen dat ze zich puur op wetenschappelijke gronden baseren. Daarmee politiseren ze het wetenschappelijk advies en ondermijnen ze de geloofwaardigheid van de wetenschap.

Het OMT en het kabinet verlangen terug naar de fase waarin er sprake was van tornadopolitiek

Op papier fungeert het omt als eerlijke makelaar, maar in de praktijk is niet altijd duidelijk wie nu het beleid bepaalt. Officieel adviseert het omt altijd op basis van een vraag gesteld door het kabinet. Maar met name aan het begin van de crisis wekte het kabinet de indruk de lijn van rivm en omt een-op-een te volgen. Het blijft onduidelijk in welke mate aan de ene kant persoonlijke overtuigingen van de omt-leden een rol spelen bij de advisering en aan de andere kant in hoeverre ze zich laten leiden en beperken door het kabinet. Daarbij helpt niet mee dat de verslagen van omt-beraadslagingen vertrouwelijk zijn en de adviezen meestal pas verschijnen nadat deze in het bestuurlijk afstemmingsoverleg dat standaard volgt op de omt-beraadslaging zijn besproken.

Het RedTeam profileert zich als pleitbezorger. Hoewel het geen politieke signatuur heeft, draait het door hen bepleite indambeleid meer om een zorgzame overheid die kwetsbare groepen beschermt dan het huidige beleid, wat meer leunt op individuele vrijheid en eigen verantwoordelijkheid. Door die uitgesprokenheid krijgt het RedTeam nog weleens het verwijt zelf te lijden aan wat het team het kabinet en omt verwijt: kokervisie en groepsdenken. Het activistische karakter is ook iets waar de leden zelf enigszins mee worstelen. Kort nadat in een achtergrondartikel in De Groene Amsterdammer gezondheidseconoom Xander Koolman was geportretteerd als spil in het RedTeam, bewoog hij zich iets meer naar de achtergrond.

In zijn boek onderscheidt Pielke twee (uiterste) situaties waarin wetenschappelijk advies nodig is. Komt er een acute ramp zoals een tornado op ons af, dan is er snel en adequaat wetenschappelijk advies nodig, waarbij onderliggende waarden nauwelijks een rol spelen. Snelheid is geboden, better safe than sorry. Bij een maatschappelijker onderwerp zoals het abortusvraagstuk spelen wetenschappelijke feiten een rol, maar zijn er veel meer perspectieven mogelijk, die voortkomen uit waarden. Het wordt tricky, aldus Pielke, wanneer wetenschappers bij zo’n abortusachtig vraagstuk doen of het een tornado is. Ze doen dan alsof de feiten als vanzelfsprekend het beleid dicteren.

De situatie aan het begin van de coronacrisis is te vergelijken met een tornado, al was het kabinet ook toen al huiverig om te snel en te hard in te grijpen. Inmiddels is het debat grotendeels geïdeologiseerd en pleiten de rechtse partijen ‘ouderwets’ voor meer individuele vrijheden en verantwoordelijkheden en de linkse partijen voor een meer zorgende overheid.

Het OMT en het kabinet verlangen terug naar de fase waarin er sprake was van tornadopolitiek. In Buitenhof van 4 oktober benadrukt Anja Schreijer, hoofd infectieziekten bij de GGD Amsterdam, dat we ‘de koers weer terug moeten pakken’. Ze noemt de voorbije week een schoolvoorbeeld van ‘zwabberen’. ‘We zaten als zes roeiers in een boot en één stuurman die de koers bepaalde, nu is er nog één roeier en roepen zes mensen waar-ie heen moet.’

Een RedTeam dat ongevraagd adviezen uitbrengt is daarbij al snel een stoorzender. Zoals hoogleraar infectiepreventie Andreas Voss van het Radboudumc in Nijmegen op npo Radio 1 zei: ‘De rol van het RedTeam zou moeten zijn het omt scherp te houden, niet de discussie in de maatschappij lastig maken.’

Probleem is dat die koers in de eerste golf door te laat ingrijpen en te weinig bescherming van kwetsbare ouderen veel doden én economische schade opleverde. En dat het RedTeam de Nederlandse regering in augustus voor eenzelfde fout probeerde te behoeden, daar waar verschillende omt-leden zich nog openlijk afvroegen of de verspreiding onder jongeren daadwerkelijk zou gaan overspringen naar ouderen.

Gezien de complexiteit en maatschappelijke belangen is de coronacrisis al lang niet meer als een tornado. Het RedTeam toont dat op basis van dezelfde wetenschappelijke feiten een ander beleid met andere maatregelen mogelijk is, door die op basis van andere waarden en uitgangspunten te wegen. Het mondkapjesadvies is daarvoor illustratief. Bij een gebrek aan onomstotelijk bewijs vallen de onderzoeksresultaten op verschillende manieren te interpreteren. rivm-voorman Van Dissel blijft erbij dat de kapjes in de publieke ruimte nauwelijks meerwaarde hebben. Geredeneerd vanuit voorzorg, zoals het RedTeam doet, valt de balans veel sneller uit naar ‘wel doen’.

Het risico van de ontstane situatie is dat politici en burgers kunnen gaan shoppen in adviezen, zoals viroloog en omt-lid Marion Koopmans in de Volkskrant zei te vrezen. Tegelijk zijn die verschillende perspectieven een kenmerk van een gezonde democratie, schrijft de Amerikaanse historica Sophia Rosenfeld in het in 2018 verschenen Democracy and Truth: ‘Deels komt dit doordat de feiten onzeker zijn, deels doordat we vaak van mening verschillen over de prioriteiten. Niemand heeft recht op een monopolie op de waarheid.’

De kritiek van onder meer Koopmans op het RedTeam is dat ze met suggesties en voorstellen komen waar het omt zelf ook al mee gekomen was, maar die in de praktijk praktisch of politiek ingewikkeld of niet haalbaar blijken. Dat zal wellicht deels zo zijn – onder meer bleek uit via de Wet openbaarheid van bestuur openbaar gemaakte verslagen van het bestuurlijk afstemmingsoverleg dat het omt-voorstel van een reizigersregistratie door de bestuurders was afgeschoten. Daar staat tegenover dat sommige vraagstukken, zoals die rond het testen, pas aangepakt worden wanneer ze in de media zijn besproken.

Deels valt de reactie van het omt op het RedTeam te verklaren op basis van menselijke factoren: het omt is niet meer onaantastbaar en staat, nu de tweede golf ons land bereikt heeft, onder druk.

Tegelijk beseffen de leden van het RedTeam zelf ook hoe ingewikkeld hun rol en positie is. Het laatste wat zij willen is het draagvlak voor de huidige maatregelen ondergraven. Ondertussen zoeken ze nog altijd de dialoog met het omt – voorlopig zonder succes, vertelt oprichter Wim Schellekens op 1 oktober aan vakblad Zorgvisie. ‘Na enkele contacten afgelopen zomer heeft Van Dissel “in een vriendelijk gesprek” laten weten dat het omt “adviseert op basis van medisch-biologisch wetenschappelijk vastgestelde feiten. Jullie vallen niet onder die expertise.” Dit betreuren we buitengewoon.’