Eigendomsrechten

‘We zijn allemaal piraten’

Marketeer en auteur Matt Mason ziet voordelen aan de massale schending van intellectuele eigendomsrechten in onze tijd. ‘Piraterij kan oude, inefficiënte monopolies doorbreken.’

KRAKEND EN PIEPEND kruipt de bejaarde lift naar de zevende verdieping van het voormalige pakhuis op 12 Versey Street in Manhattan. Daar aangekomen waant de bezoeker zich nog altijd niet in het heden, maar in de late jaren negentig. Het kantoor van Syrup, een communicatiebureau dat zich bevindt ‘op het snijvlak van de digitale wereld, reclame en brand entertainment’, lijkt namelijk sprekend op dat van de archetypische internet-start-up uit die tijd. Er zijn de fietsen langs de wand, de pingpongtafel, de tafel met snacks voor iedereen en natuurlijk de vlot geklede medewerkers, waarvan er een in een smetteloos voetbaltenue door de open ruimte richting zijn laptop hobbelt.
Gasten worden verzocht plaats te nemen in een van de Barcelona- en Gispen-stoelen (echte, geen rip-offs) in de open lounge, die uitkijkt op een vergaderruimte achter een glazen wand. In dit aquarium bepleit een beginnende twintiger vol passie zijn idee voor een marketingcampagne bij de onderuit gezakte directeur strategie van Syrup, de Brit Matt Mason. In die functie adviseert Mason multinationals als Puma, Toyota en Victoria’s Secret in hun mediastrategieën.
Dat doet hij overigens pas sinds begin dit jaar. Voorheen maakte Mason furore als radio- en clubdeejay in Londen, en als muziekjournalist - onder meer als oprichter en hoofdredacteur van muziekblad RWD. In 2008 publiceerde Mason de bestseller The Pirate’s Dilemma. Het dilemma dat Mason daarin onderzoekt komt hierop neer: moeten onze ideeën als informatie of als eigendom worden beschouwd?
Het antwoord op die vraag pretendeert Mason nog altijd niet te hebben: 'Als je naar de geschiedenis kijkt, zie je dat mensen steeds rond dezelfde tijd ongeveer dezelfde ideeën hebben. Omdat wetten niet altijd in staat zijn om te bepalen of een idee wel of niet tot het publieke domein behoort, zitten we allemaal met hetzelfde probleem opgezadeld. In feite zijn we allemaal piraten die met hetzelfde dilemma worstelen.’
Wat voor de meeste mensen een dilemma is, blijkt echter voor nagenoeg elke nationale overheid een uitgemaakte zaak, constateert Mason: 'In Vietnam was het bijvoorbeeld altijd zo dat als je een idee registreerde, je een bepaalde tijd kreeg om het uit te voeren. Deed je dat niet, dan verviel het aan het publieke domein. Nu Vietnam is toegetreden tot de Wereldhandelsorganisatie, zullen ze echter de kant van Amerika opgaan: hier kun je een idee vastleggen en voor zeventig jaar in een bureaula opslaan zonder er iets mee te doen. Dat is een probleem dat piraterij kan doorbreken.’
Soms worden nieuwe ideeën ook zelf als piraterij gezien, zoals gebeurde met Thomas Edisons uitvinding van de platenspeler. Mason: 'Muzikanten noemen Edison een piraat, met zijn gekke ronde schijven die geheel konden reproduceren wat zij deden. De gedachte was: wij verdienen ons geld met live optredens en nu gaat hij ons met zijn kopieën werkloos maken. Terwijl ze juist een hele industrie konden bouwen op de grammofoonplaat.’
Later deed Edison iets vergelijkbaars in de filmindustrie, waarop hij op zijn beurt met piraterij te maken kreeg. 'Edison vroeg als een van de uitvinders van de film enorme licentiecommissies aan filmmakers die zijn technologie wilden gebruiken. Om daaraan te ontvluchten weken enkele New Yorkse filmmakers, waaronder Williams Fox, uit naar de Westkust. Daar stichtten ze een gemeenschap die we nu kennen als Hollywood.’
Zelfs extreme vormen van piraterij kan Mason billijken, zoals de opkomst van archetypische piraten als Morgan of de fictieve Roodbaard, bloeddorstige vrijbuiters die het doodshoofd in hun vlag voeren. 'In die tijd was de Britse marine zo onderdrukkend dat er zeelieden opstonden die zeiden: bekijk het maar, wij gaan jullie beroven.’
Maar met zijn boek bedoelde Mason piraterij niet te promoten. 'Ik stel alleen de vraag: is het altijd iets slechts? Mensen die expres de wet breken, daar zijn vaak ook heel goede dingen uit voortgekomen.’

EEN VAN die goede dingen is het land waar Mason nu woont: 'Amerika is gesticht op een mentaliteit van piraterij. Schijt aan de Engelse koning, we doen het hier op onze manier. Dat libertarisme zit nog steeds in de Amerikaanse cultuur. De term Yankee is afgeleid van het Nederlandse woord janke, dat piraat betekent - Europeanen noemden Amerikanen piraten omdat ze structureel internationale eigendomsrechten negeerden. Zoals China tegenwoordig Amerikaanse producten kopieert. Het is precies de manier waarop Amerika ooit zo snel industrialiseerde: door Europese auteursrechten te schenden.’
Hebben Amerikaanse functionarissen die over Chinese piraterij klagen boter op het hoofd?
'Ik kies geen kant, maar observeer slechts dat de Chinezen alleen maar op een snelle manier hun brood proberen te verdienen. Dat is niet goed of slecht: mensen doen wat nodig is om te overleven. Het probleem is als zo vaak dat de hele discussie over intellectueel eigendom is gekaapt door mensen met extreme posities: aan de ene kant de voorstanders van draconische bescherming, aan de andere kant de lui die roepen: smash the system. Ja, dat kan ook weer niet; je hebt wel een wet nodig.’
Zou een vrijere wet, zoals bijvoorbeeld Vietnam tot voor kort had, een oplossing zijn?
'Een probleem is dat veel van de bedrijven die ik spreek niet bereid zijn afstand te doen van hun geregistreerde ideeën. Die houden ze liever in hun la dan ze te verkopen of weg te geven - terwijl weggeven juist in hun voordeel kan zijn. Zelf geef ik The Pirate’s Dilemma gratis weg. Daardoor zijn de verkopen gestegen: mensen die de pdf downloaden, bestellen later een printversie bij de uitgever. Ze kunnen ook vrijwillig een bijdrage doneren. Tien tot vijftien procent blijkt inderdaad vijf tot tien dollar per pdf te doneren. Dat zijn allemaal extra inkomsten.’
Iemand als Chris Anderson bepleit met zijn boek Free dat alle informatie gratis moet zijn. Hoe kan een schrijver of muzikant dan nog verdienen als hij geen lezingen of live optredens wil doen?
'Ja, dat kan waarschijnlijk niet. Tegen muzikanten die alleen platen willen verkopen, zeg ik: dit is de muziekindustrie, dude, niemand hoeft jou te onderhouden. Geld verdienen is nu eenmaal hard werken. En als je geld wilt verdienen aan een non-fictieboek moet je bereid zijn om naar Delaware te vliegen voor een of ander congres. Zelf verdien ik veel door lezingen te geven.’
In een essay voor TorrentFreak schreef je: piraterij is het scherpe eindpunt van innovatie.
'Je ziet vaak piraterij wanneer de markt faalt om iets te leveren, of dat nu bewust of onbedoeld gebeurt. De gezondheidszorg is een goed voorbeeld. Er zijn genoeg medicijnen om bepaalde ziektes te behandelen, maar door de patenten zijn die voor de meeste mensen onbetaalbaar. Dus gaan mensen illegaal kopiëren en verspreiden. Dat gebeurde met aidsremmende medicijnen, tot de grote farmaceuten besloten de prijzen sterk te verlagen voor ontwikkelingslanden. Wat je vaak ziet in markten is dat de bedrijven boven aan de hiërarchie niet gebaat zijn bij verandering en daarom lobbyen om dat tegen te gaan. Als dat succesvol gebeurt, steekt piraterij de kop op. De muziekindustrie probeerde mp3’s tegen te houden; piraterij drukte die innovatie vervolgens door. Innovatie betekent: let’s fuck things up, laten we ’t beter doen.’
Als je over piraterij spreekt, lijk je de kant van de mensen versus het bedrijfsleven te kiezen. Maar bij Syrup adviseer je al die grote multinationals. Bijt dat elkaar niet?
'Het is heel moeilijk om menselijk gedrag te veranderen; het is makkelijker om de omgeving waarbinnen mensen zich gedragen te veranderen. Dus als mp3’s onderdeel van het leven worden, dan zeg ik: bouw iTunes. Ook zeg ik tegen bedrijven: het is een goed teken als je producten worden gekopieerd, want het betekent dat ze populair zijn en je dus de juiste producten in de markt zet.’
Wat zijn de culturele consequenties van piraterij?
'Op YouTube vinden elke dag enorme schendingen van intellectuele eigendomsrechten plaats en het lijkt niemand iets te kunnen schelen, ook de benadeelde bedrijven niet. Het grote geheim is: we worden liberaler over auteursrechten. Ons gedrag is natuurlijk grotendeels veranderd door de manier waarop we informatie gebruiken en verspreiden op het internet. De wet heeft zich daaraan nog niet aangepast, maar dat weerhoudt de mensen niet,’
Je zegt ook: de jeugdcultuur is het kapitalisme aan het heruitvinden. Wat bedoel je daarmee?
'De jeugdcultuur was door de geschiedenis heen altijd een soort R&D-lab waar je op een betrouwbare manier verschillende denkwijzen kon uitproberen. Door de manier waarop jongeren het internet gebruiken, gaat dat niet meer: de een organiseert dansfeestjes in een loft in New York om zo het systeem te veranderen, anderen hacken de CIA en geven de aldus gevonden informatie door aan WikiLeaks. Tegelijkertijd zijn typische aspecten van de jeugdcultuur, zoals muziek en stijl, niet langer gebonden aan lokale en nationale grenzen omdat kwaadaardige marketeers zoals ik als gieren boven op de trends zitten. Reclamebureaus zijn altijd op zoek geweest naar betekenis in de cultuur, maar we zijn nog nooit zo meedogenloos geweest als nu. De pogingen van de grote merken om zich al zo vroeg mogelijk te associëren met een nieuwe trend leiden tot een zeker nihilisme. Hipsters zijn niet meer geïnteresseerd in het systeem veranderen, ze zeggen alleen maar: ik draag een merkloos T-shirt, man.’
Stel dat de jeugdcultuur inderdaad het kapitalisme gaat veranderen, hoe zal dat er dan uitzien over tien jaar?
'Het kapitalisme is gebaseerd op het idee van eigendom. Het feit dat de houding ten opzichte van intellectueel eigendom verandert, heeft gevolgen voor de culturele kant van het kapitalisme. Daarom hebben multinationals bureaus als Syrup nodig om de continu veranderende cultuur te begrijpen.’
Een soort bottom-up kapitalisme?
'Ik kan er nog geen label op plakken. We hebben het over geleidelijke en subtiele veranderingen in gedrag. De industriële revolutie nam een eeuw in beslag, maar er was nooit een krantenkop in die tijd die haar zo benoemde. De digitale wereld doet het oude ondernemingsmodel kraken en we gaan een nieuw soort onderneming zien.’
Mensen als Naomi Klein en progressieven in de Food Movement willen dat we ons afkeren van grote bedrijven en teruggaan naar lokale economieën. Gaat het die kant op?
'Sommige bedrijven waar Klein het over heeft, zijn zo groot dat de rechterhand niet meer weet wat de linker doet. Dus ja, die moeten veranderen. Maar de echte trend is decentralisatie op grote schaal. Dat zie je nu ook in de offline wereld. Daarom ben ik ook zeer geïnteresseerd in 3D-printing (printers die heel precies uiterlijk en functionaliteit van prototypes van producten kunnen kopiëren - mvg). Dergelijke veranderingen gaan veel sneller dan de lokale Food Movement, die ik overigens geweldig vind. Mensen realiseren zich dat we dingen anders moeten doen. We zijn al lang in staat om de hele wereld te voeden, dus waarom doen we dat niet? Dat komt allemaal tot uiting in piraterij en het zal oude, inefficiënte monopolies destabiliseren - op het gebied van energie, defensie, farmacie, noem maar op. Er zit iets aan te komen, en ik zeg: kom maar op.’

Matt Mason, The Pirate’s Dilemma: How Youth Culture Reinvented Capitalism is gratis te downloaden: http://thepiratesdilemma.com/download-the-book. Mason spreekt 17 september op de Incubate Pirate Conference (12-19 sept) in Tilburg: http://www.incubate.org/2010/