Deze week

Week 31

Kleine oppositie

Ook in de «geleide democratie» Rusland roert de burger zich. Maar wel buiten de geijkte politieke kanalen.

AMSTERDAM – Hoewel de Russische economie, dankzij de juichende energieprijzen, floreert, hoewel de machtspositie van president Vladimir Poetin onweerstaanbaar lijkt en oppositie voeren dus óf een fictief spel is óf een masochistische bezigheid, zijn de burgers niet monddood. Juist nu het geld lekker rolt, is geld een reden voor voorzichtig verzet.

Zoals in Soergoet. Vorige maand was deze stad aan de Ob in het noordwesten van Siberië getuige van een curieuze demonstratie. Op het centrale plein verzamelden zich ruim vijfduizend arbeiders van Soergoetgazineft. Dit medio jaren negentig geprivatiseerde energiebedrijf onder leiding van Vladimir Bogdanov, volgens het Amerikaanse zakenblad Forbes goed voor een persoonlijk vermogen van vier miljard euro, is nu met een marktwaarde van vijftig miljard euro en 82.000 werknemers op de loonlijst het vierde olieconcern van Rusland.

Het bedrijf loopt als een trein. Formeel hebben de oliemannen van Soergoetgazineft weinig te klagen. Hun gemiddelde salaris is duizend euro per maand. Ze horen daarmee zelfs naar Moskouse maatstaven tot de middenklasse. Hun secundaire arbeidsvoorwaarden mogen er ook zijn. Zo hebben ze de mogelijkheid om een woning via het bedrijf te kopen tegen gespreide betaling: een Russische variant op de Hollandse hypotheekrenteaftrek.

Toch gingen deze relatief rijke werknemers medio juni in Soergoet de straat op. Hun leuzen: «Wie verdedigt ons?» en: «Eerst loon voor de arbeiders, daarna winst voor de aandeelhouders». Want de discrepantie tussen formele en feitelijke arbeidsverhoudingen was hen een gruwel geworden. Slechts eenderde van het ogenschijnlijk hoge loon is namelijk echt gegarandeerd. De rest bestaat uit premies voor goed gedrag. De arbeider die zich schuldig maakt aan vergrijpen op de werkvloer – en dat zijn er veel in een sector die winst spuit – kan naar die bonussen fluiten. Het Russische weekblad Vlast (macht) memoreerde vorige week een curieus geval om dat te illustreren. Een mecanicien die niet alles volgens de regels der kunst had gedaan, trof in maart, na aftrek van de huur voor zijn woning en allerlei boetes, zegge en schrijve 56 kopeke (anderhalve eurocent) in zijn loonzakje aan.

Deze anomalie was reden voor de collega’s om naar de vakbond te stappen. De vakbeweging waakt, hand in hand met de overheid, over het lot van de werkende klasse. Maar de bond was niet geïnteresseerd. De werknemers organiseerden zich toen maar in een wilde bond, die alleen steun verwierf van de lokale communistische partij en buiten een machteloze betoging op straat dus geen vuist kon maken.

Toch was het een teken aan de wand. Chief executive officer Bogdanov wist met dit onafhankelijke gedrag dan ook onmiddellijk raad. Hij maakte een rondje langs de zogeheten «werkerscollectieven» in Soergoet, waar hij gewoon is blijven wonen, in tegenstelling tot de meeste energiemagnaten die in Moskou of elders resideren. Hij beloofde de collectieven om het salarisstelsel te heroverwegen plus een loonsverhoging per 1 oktober van 52 procent. De vrije vakbondsactivisten hadden het nakijken. Hoewel… Zij konden een dagvaarding van het openbaar ministerie tegemoet zien of een brief waarin hun ontslag werd aangezegd.

De gebeurtenissen in Soergoet staan niet op zichzelf. In de buitenwijk Zuid-Boetovo van Moskou verzetten ongeveer tachtig gezinnen in een oud stalinistisch wijkje, waar ze een miezerig huisje hebben mét een moestuintje, zich nu al bijna twee maanden tegen de plannen van het stadsbestuur om de bewoners tegen een appel en een ei te onteigenen ter wille van grootscheepse stadsvernieuwing. Nieuwbouw is noodzakelijk om de mierenhoop, die de megapolis Moskou is, wat lucht te geven. De bewoners van Boetovo kregen vervangende woonruimte aangeboden: driehoog achter in uithoeken van de stad. Ze accepteerden de offerte niet en barricadeerden zich tegen de dreigende bulldozers. De oproerpolitie rukte medio juni uit, sloeg er op los en verloor de slag. Sindsdien zijn de weerspannige inwoners van Boetovo kleine volkshelden in heel Rusland. Volgens opiniepeilingen staat tweederde van de Russen en driekwart van de Moskovieten achter hun verzet. De politiecommandant die verantwoordelijk was voor de uit de hand gelopen rellen heeft de implicaties daarvan nog niet door. Hij weigert zich te melden bij de zogeheten Maatschappelijke Kamer, die president Poetin heeft geïnstalleerd om de kloof tussen burger en bestuur te verkleinen. Burgemeester Joeri Loezjkov van Moskou, die de bewoners van Boetovo eerder nog «kwaadaardigheid» had verweten, zoekt sinds een week wel naar de uitgang: «Ik bedoelde dat de dialoog moet worden gevoerd zonder kwaadaardigheid aan beide kanten.»

Ondanks de booming economie weten de bestuurders van publieke én private sector zich nog niet echt raad met hun succes. Maar dat de Russen zich op de vierkante meter emanciperen van hun patroons geeft hen steeds meer te denken.

HUBERT SMEETS

Killjoys

Doedelzakspelers in het leger zijn de nieuwste slachtoffers van de Britse health & safety-mode.

LONDEN – Een tijdje geleden trokken mijn vrouw en ik door de jungle van het Maleisische eiland Tioman. We glibberden over natte stenen, bukten voor loshangende elektriciteitsdraden en probeerden niet op een cobra te stappen. Hoe zou zo’n pad er in Engeland uitzien, vroegen we ons lachend af, dat curieuze eiland waar dienaren van de staat proberen het hardnekkige verschijnsel «ongeluk» uit te bannen. Het begin van een antwoord stond afgelopen week in The Daily Telegraph, waar een lezeres verhaalde over een wandeling door een bos waar bezorgde gemeenteambtenaren elke wegwijzende rots en boven de grond uitstekende boomwortel reflecterend wit bleken te hebben geschilderd, evenals het gras rond konijnenholen. Ze struikelde uiteindelijk over die ene wortel die men was vergeten te beschilderen.

Door de obsessie met health & safety is half Engeland inmiddels behangen met waarschuwingsbordjes. Op deuren staat naar welke kant ze openzwaaien, boven klapstoelen dat ze bij het verrijzen opklappen, naast de palmbomen in het subtropische kustplaatsje Torquay dat de bladeren scherp zijn, en in het plaatsje Midhurst is bij een vrouwentoilet de onbedoeld geestige tekst «Ladies – Slippery When Wet» te lezen.

Dit alles heeft zowel te maken met een angst voor schadeclaims als met het feit dat de regering-Blair de term «verzorgingsstaat» vrij letterlijk opvat.

Vooral beoefenaars van risicovolle beroepen hebben te maken met health & safety. Neem het leger. Een tijdje geleden is bepaald dat soldaten niet meer mogen worden blootgesteld aan bloederige taferelen, terwijl aan het gebruik van lawaaierige artillerie grenzen zijn gesteld. Onlangs is bepaald dat doedelzakspelers uit de Schotse regimenten vanwege de decibellen niet langer dan 24 minuten per dag buiten, of vijftien minuten binnen, mogen oefenen. Hierdoor komt waarschijnlijk een einde aan de doedelzakgeluiden die, tijdens gewapende schermutselingen langs de Eufraat, de Somme of op de flanken van de Dargai, het eigen moreel hoog hielden en angst inboezemden bij de vijandelijke legers.

Ook de politie is in de ban van gezond- en veiligheid. Zo ontvingen de inwoners van het stadje Farnham recent een formulier waarop ze moeten aangeven met welke gevaren politiemannen rekening moeten houden bij een huisbezoek, zoals sprinklers, pekinezen of vijvers. Niet alleen voor de veiligheid van de politie wordt gezorgd, maar ook voor die van haar klandizie. Kort geleden waren twee agenten ooggetuige van een motordiefstal, maar omdat de dief geen helm op had, lieten ze hem ontkomen. De speciale eenheden die de Braziliaan Jean Charles de Menezes vorige zomer hadden doorgeschoten, worden nu vervolgd op basis van de health-and-safety-wet, aangezien het legen van automatische pistolen in een metrowagon mogelijk strijdig is met de geldende veiligheidsvoorschriften.

Echter, waar het gaat om kinderen verandert de obsessie in een neurose. Tijdens schooltijd zijn voetballen, het eten van makkejannen, tikkertje spelen, sneeuwballen gooien, maken van een boomhut, de stoelendans en zwemmen slechts toegestaan onder professioneel toezicht, of gewoon verboden. Dat veel ouders genoeg hebben van deze betutteling blijkt uit het succes van The Dangerous Book for Boys, waarin onder meer wordt uitgelegd hoe je een katapult maakt, een valstrik aanlegt en een pijl & boog gebruikt. Health & safety-deskundigen zouden deze riskante lectuur het liefst op een brandstapel gooien, ware het niet dat het maken van brandstapels niet meer toegestaan is.

PATRICK VAN IJZENDOORN

Wat is een terreurorganisatie?

Zeg terrorisme en het denken kan stoppen. Sinds 9** / ***11* waren Amerika en Rusland het over één ding eens: de terrorist is volksvijand nummer 1.

AMSTERDAM – Zo simpel als het vijf jaar geleden leek, toen president Vladimir Poetin na 11 september als eerste staatshoofd ter wereld naar zijn Amerikaanse collega George Bush belde om hem een hart onder de riem te steken, is het anno 2006 niet meer.

In eigen land heeft Poetin de oorlog in Tsjetsjenië min of meer succesvol «getsjetsjeniseerd». De antiterroristische operaties zijn er toevertrouwd aan de lokale milities van Ramzan Kadirov, de zoon van de in 2004 op overwinningsdag (9 mei) door rebellen opgeblazen president en moefti Achmat Kadirov. Behalve voor het Europese Hof van de Mensenrechten, dat Rusland vorige week veroordeelde wegens het laten verdwijnen van een 24-jarige jongen bij een zuiveringsoperatie in Grozny, en nongouvernementele organisaties zijn terreur en terreurbestrijding in de Kaukasus geen politieke prioriteiten meer.

Maar de oorlog in het Midden-Oosten is nu een kleine splijtzwam tussen de vrienden van weleer. Op een vraag van het Russische weekblad Vlast (macht) waarom Rusland, anders dan Israël en de VS, Hezbollah en Hamas niet erkent als «terroristische organisaties» antwoordt minister Sergej Lavrov van Buitenlandse Zaken opmerkelijk openhartig: «Ik vind dat we met deze organisaties moeten werken, omdat een groot deel van de leden van bijvoorbeeld Hamas in Palestina bezig is met sociaal werk. Het is noodzakelijk dat de radicale vleugel van Hamas in het politieke leven wordt getrokken en zo zijn doelstellingen kan bereiken zonder het gebruik van geweld.»

Conclusie. Rusland voelt zich weer helemaal terug op het toneel van de geopolitiek. En op die bühne tiert de dubbele standaard nu eenmaal welig.

HUBERT SMEETS

Mennonieten liegen ook

President George Bush en wielrenner Floyd Landis: opgepompt met mannelijke hormonen knal je erop los, maar achteraf blijkt het je geen bal te helpen.

WASHINGTON – De Tour de France was te mooi om waar te zijn. De gele-truidrager komt tot stilstand op de laatste col in rit zestien. Hij tuimelt in het klassement maar weet een dag later, in een loodzware bergetappe, urenlang iedereen voor te blijven. Hij komt met acht minuten voorsprong binnen, springt van de elfde naar de derde plaats en wint vervolgens de ronde. De baas van de Tour, Jean Marie Leblanc, noemt het de beste, meest spectaculaire aflevering die hij ooit heeft meegemaakt.

Het was inderdaad te mooi om waar te zijn. Enkele dagen later blijkt de Amerikaanse winnaar Floyd Landis op zijn beste dag ooit te zijn geholpen door een extra shot van het mannelijke hormoon testosteron. Inmiddels blijkt volgens The New York Times zelfs dat het synthetisch testosteron is geweest, waardoor Landis’ verdediging (als zou zijn eigen lichaam de stof hebben aangemaakt) in duigen valt.

Dit is niet zomaar een dopingzaak. Nog nooit is een Tour-winnaar pas na de huldiging onttroond, een beslissing waarmee de Tour-directie de toekomst van de wedstrijd op het spel zet. En dan deze winnaar. Als zoon van mennonieten uit Pennsylvania leek hij niet te kunnen liegen. Hij was één der Amish, vooral bekend door de film The Witness die ook in Nederland volle zalen haalde. Die Amish kunnen niet jokken, geloof je na het zien van Kevin Costner tussen de graanvelden. Ze zijn godvrezend en goudeerlijk. Maar wat de B-sample van zijn urine ook moge brengen, Landis ging al draaien toen het om zijn biertje van de avond na de zestiende rit ging. Eerst was het er één, later werden het vijf glazen whisky. Maar het interessantste aan de zaak is wel Landis’ merkwaardige gedrag na die door testosteron aangedreven overwinning in rit zeventien. Hij was agressief (dat schijnt testosteron met je te doen) en kon ogenschijnlijk, ook minuten na de race, niet van zijn overwinning genieten. «Alleen geel is goed genoeg. Dagoverwinningen interesseren me niet.» Toen de interviewer hem uitvoerig prees voor deze historische zege, wuifde hij de complimenten enigszins genegeerd weg. Misschien is het schuldgevoel van Amish-zonen nog wel altijd goed ontwikkeld.

«Ik vind het mafste aan deze zaak», zegt Shalender Bhasin, een testosterononderzoeker aan de Universiteit van Bosten, «dat testosteron je lichaam slechts helpt energie om te zetten in spieren in plaats van vet. Dat helpt je niet in een dag. Behalve dan als je die agressiviteit nodig hebt om tot presteren te komen.»

Mannelijke hormonen, agressiviteit: de parallellen met het Amerikaanse buitenlandse beleid zijn te verleidelijk om niet te maken. Hoe streng het buitenland ook over Bush cum suis oordeelt, uiteindelijk kunnen Amerikanen zelf nog altijd de hardste slagen uitdelen: «Kijken naar Bush die rond hobbelt op het wereldtoneel», schrijft columniste Arianna Huffington, «is als kijken naar een amateuristische productie van Shakespeare. We hebben Olivier nodig en alles wat we krijgen is dit lokale toneelgroepje lulligheid.» Zie Landis’ persconferentie.

Toch blijft de vraag hoe Bush en Landis zo ver zijn gekomen als goudeerlijke mannen die zeggen waar het op staat. Het is hun geloof waarschijnlijk. Niet in eigen kunnen, maar wel in hun kansen overal mee weg te komen. Al geef je iedereen de kans je met de broek op de enkels te betrappen, altijd geldt: eerst winnen, dan zakken.

PIETER VAN OS

De joden in Amerika

Joodse Amerikanen stemmen traditioneel op de Democraten. Maar nu vinden zij in Bush hun grootste vriend.

WASHINGTON – Al keert de wereld zich steeds nadrukkelijker tegen George W. Bush, in eigen land stijgt zijn populariteit in de laatste dagen onder joodse Amerikanen, een bevolkingsgroep die traditioneel op vijand nummer 1 stemt, de Democratische partij. De Republikeinse partij oogst nu meer en meer bewondering. Jack Rosen, de voorzitter van het Amerikaanse joodse congres, verklaarde tegen The Washington Post dat Bush’ opmerkingen gedurende de crisis meer dan ooit getuigen van zijn ondubbelzinnige kijk op de zaak. «Het lijkt erop dat hij zijn blik door niets of niemand laat vertroebelen.» Rosen is exemplarisch: een jarenlange Democraat die bewonderaar is geworden van Bush. «Terroristen moeten worden weggevaagd en hij [Bush] ziet dat Israël de oorlog voert die hij zou voeren, tegen de terroristen.»

Net als met de oorlog in Irak neemt Bush jr. hiermee afstand van het beleid van zijn vader, de president die slechts vijftien procent van de joodse stem wist te vergaren (versus 78 procent voor Clinton en 73 voor Dukakis). Diens lage status onder Amerikaanse joden werd helemaal dramatisch toen journalisten lucht hadden gekregen van de opmerking «fuck the jews», die minister James Baker van Buitenlandse Zaken (en vriend van Bush sr.) voor zijn rekening nam toen een collega hem vroeg of hij wel genoeg rekening hield met de gevoeligheden van de joodse Amerikanen. «Die stemmen toch niet op ons», antwoordde Baker, deels een self-fulfilling prophecy, naar later bleek.

De jonge Bush heeft die smet van het familieblazoen weten te wrijven. En het lijkt er niet op dat hij nog van koers zal veranderen. Volgens naaste medewerkers wordt Bush alleen maar aangespoord om voet bij stuk te houden als Europese leiders en VN-notabelen oproepen tot een onmiddellijk staakt-het-vuren. Fred Zeidman, een Texaanse grootinvesteerder die tevens het Jewish Institute for National Security Affairs leidt en een jarenlange relatie met Bush onderhoudt, verklaarde deze week over Bush jr.: «Hij zal niet buigen voor internationale druk. Ik heb nog nooit een man gezien die Israël meer is toegewijd dan hij.»

PIETER VAN OS