Deze week

Week 33

Dom betekent dood

Zwakbegaafde moordenaars krij gen in Amerika levenslang, niet de strop. Maar dan moeten ze niet slim proberen te doen.

washington – Daryl Renard Atkins, een 27-jarige zwarte man, is deze maand alsnog ter dood ver oordeeld. Op 2 december wordt het vonnis voltrokken. Dat is opmerkelijk, omdat de zaak te gen Atkins het Amerikaanse hooggerechtshof er in 2002 toe bracht de doodstraf voor verstandelijk gehandicapten af te schaffen.

Het is voor de rechter bewezen dat Atkins in 1996 een 21-jarige piloot ontvoerde, hem dwong tweehonderd dollar te pinnen en hem daarna op een afgelegen veldje doodschoot. Atkins werd de doodstraf opgelegd, maar zijn verdediging ging in hoger beroep om er uiteindelijk voor de hoge raad succesvol voor te pleiten dat het onrechtvaardig is de hoogste straf op te leggen aan mensen die onmogelijk zinvol kunnen redeneren en oordelen.

De hoge raad gaf de verdediging gelijk, maar liet het aan de verschillende staten van Amerika over hoe geestelijke gezondheid van een verdachte is vast te stellen. In Virginia besloot het openbaar ministerie na de uitspraak van de hoge raad een jury over Atkins’ verstandelijke vermogens te laten oordelen, kort nadat andere staten naar aanleiding van de uitspraak enkele doodstraffen hadden omgezet in levenslang.

In de nieuwe rechtszaak werden vragen gesteld als: kan Atkins autorijden? Kan hij het gras maaien? Zichzelf aankleden? Rapnummers schrijven? De verdediging verklaarde dat Atkins leest op het niveau van een zevenjarige, dat hij geen basale maaltijden voor zichzelf kan koken, dat hij moeite heeft het spel Monopoly te spelen en dat hij door zijn klasgenoten een retard (achterlijke) werd genoemd. De aanklager meende daarentegen dat Atkins’ slechte schoolprestaties te wijten waren aan luiheid, drugsgebruik en een negatieve instelling. «Ik ben het eens met de uitspraak van de hoge raad», voegde ze eraan toe, «maar die is niet van toepassing op deze zaak.»

Gek genoeg – en gekmakend voor de verdediging – was Atkins’ familie het met de aanklager eens. Die getuigde vóór Atkins, of beter gezegd: voor diens geestelijke gezondheid en dus tegelijk voor zijn doodstraf. Juryleden hoorden onder meer dat Atkins, toen hij werd opgehouden tijdens een maaltijd in de gevangenis, zijn soepkom in een gootsteen met een laagje warm water plaatste om het voedsel warm te houden. De aanklager meende dat dit een vernuftige daad was, veel te slim voor een zwakbegaafde. De ver dediging daarentegen beweerde dat dit juist heel dom was: het water zou immers net zo snel afkoelen als de soep. Alleen een zwak begaafde kon zoiets bedenken.

Wat Atkins waarschijnlijk de das om heeft gedaan zijn de IQ-testen die hem zijn afgenomen. Een score beneden de zeventig geldt als zwakbegaafd. Atkins scoorde 59, 67, 74 en 76. Zoals de Groningse IQ-kenner Peter Tellegen al eens heeft aangetoond, «leren» mensen van het maken van IQ-testen, waardoor de score oploopt bij iedere nieuwe test.

Tegelijk zou je kunnen redeneren, wat de verdediging heeft nagelaten, dat Atkins zo dom is dat hij niet begreep dat hij zijn testen opzettelijk moest verknallen, wilde hij het vege lijf redden. Alleen een geestelijk gehandicapte doet zijn best op testen die hem de dood in drijven. En Atkins deed zijn best. Waardoor hij nu als volledig toerekeningsvatbaar de elektrische stoel op gaat. Toen het vonnis werd uitgesproken wierp hij zijn moeder een handkusje toe.

PIETER VAN OS

Gaten in de markt

Terwijl de meeste kranten hun oplage langzaam of snel zien dalen, gaat PCM geld investeren in een dagblad dat de jeugd wel moet gaan raken: NRC Next.

Sinds boeken- en krantenuitgever PCM uit Amsterdam wordt gecontroleerd door de Britse investeringsmaatschappij Apax is het competitieve Angelsaksische model er aan de winnende hand. Het aantal werknemers is met tien procent ingekrompen. Gouden handdrukken zijn er niet meer. En sinds kort moet het bedrijf ook nog eens vier miljoen gaan bezuinigen wegens tegenvallende in komsten. De poging om een zondagskrant tegen De Telegraaf in de markt te zetten, is mede daarom gestaakt. De sterke man in de raad van commissarissen, Steven Grabiner van Apax, vond de nulnummers té gedistingeerd. Op zondag moet het om sport en sterren draaien. Dat hadden de makers van de dummy’s kennelijk niet goed begrepen.

Maar één krant mag nu wel een sprong in het diepe wagen: NRC Handelsblad. Ook de enige landelijke avondkrant van Nederland verliest lezers. Die daling van vier procent wordt ten dele gecompenseerd door het weekeind abonnement, een innovatie die ooit door het communistische dagblad De Waarheid is geïntroduceerd. Maar dat is geen antwoord op de jonge lezer die geen papier meer leest. Begin volgend jaar begint de avondkrant daarom met een ochtendtabloid. Herstel. Zo mag het nieuwe blad – voor de «hoger opgeleide, meer dan ge middeld in de wereld geïnteresseerde multimediagebruikers die weinig of geen betaalde kranten (meer) lezen» – niet heten. Compact is het bijvoeglijk naamwoord voor NRC Next.

Het wordt geen integraal en autoritair dagblad (de meneer van vroeger) maar een krant op «twee snelheden». Veel korte nieuws berichten die in een paar minuten kunnen worden ge scand, á la Metro en Spits, plus «duiding en context» die meer tijd vergen. Bovendien mogen de lezers via internet zelf bijdragen aan de inhoud, die een euro gaat kosten.

NRC Handelsblad kan 25 journalisten extra aantrekken – een kwart van het aantal redacteuren dat bij het gefuseerde en opgetuigde Algemeen Dagblad moet afvloeien – en krijgt een jaar om te bewijzen dat Next levensvatbaar is. Rendement blijft het credo. De Volkskrant en NRC Handelsblad leveren nu winstmarges van bijna twintig procent. Daar zou een fietsen fabriek een moord voor doen. Apax niet. Het Angelsaksische model kent andere normen. Ondanks taalrubrieken en andere pogingen het vaderlandse erfgoed te verdedigen, heeft de nieuwe NRC zelfs een Engelstalige titel.

Maar gaat de kost ook oud-Hollands voor de baat uit? Dat hangt af van de andere dagbladen bij PCM. De grote vraag is of de ochtendkrant op twee snelheden al leen nieuwe non-lezers zal verleiden of ook oude lezers bij de Volkskrant en Trouw gaat wegkapen. Adjunct-hoofdredacteur Wim Jansen van Trouw: «We hebben ons nog onvoldoende beraden of we al een antwoord hebben. Maar in eerste instantie zien we het niet als een grote bedreiging.» Hoofd redacteur Pieter Broertjes van de Volkskrant gaf wel lucht aan zijn angst: «Wij denken dat deze krant leidt tot een herverdeling van be staande abonnees.»

Dat laatste is niet uitgesloten. Maar hij heeft dat ook aan zichzelf te wijten. Broertjes wordt gestraft voor zijn eigen gedrag. Vijf jaar geleden torpedeerde hij het plan van NRC Handelsblad om een aparte financiële ochtendkrant te ma ken met een veto. En een veto, weet iedereen die verstand heeft van politiek, kun je maar één keer in je carrière inzetten.

HUBERT SMEETS

Gouda versus

Rotterdam

De vraag naar de geboorteplaats van Erasmus – de op vier na grootste Nederlander bij de KRO en de grootste op Google – is plotseling actueel.

Op de hoogvlakten van Spanje wemelt het van de dorpjes die beweren de woonplaats van Don Quichot geweest te zijn. Toeristen vinden het best en geven gewoon overál hun geld uit. Hopelijk gaat dit ook gelden voor Nederland. In Gouda beweren de pastoor van de Sint Janskerk, een kunstenaar en een historicus namelijk dat Erasmus geboren is in Gouda en niet in Rotterdam, zoals meestal wordt aangenomen. Zij maken dat onder meer op uit een handschrift in de bibliotheek van Gouda waar een aantekening staat die gebaseerd is op de woorden van Reinier Snooy, een arts van Erasmus.

Rotterdam, in de gedaante van het Erasmus Center for Early Modern Studies, is het hier volstrekt niet mee eens. Erasmus is een rasechte Rotterdammer. De argumenten lijken sterk. Erasmus heeft in zijn biografie opgeschreven dat hij in Rotterdam geboren is. «In Gouda verwekt, in Rotterdam geboren», staat er op een borstbeeld. Desiderius Erasmus Roterodamus noemde Erasmus zich bovendien. Vandaar de brug, de universiteit en het gymnasium.

Een absoluut bewijs als een aantekening in een doopregister of eigentijds archiefmateriaal is er niet. De achtergrond van de geboorte van Erasmus verklaart dat. Erasmus, toen nog Gerrit, was een onwettig kind van een priester in Gouda. Uit schaamte daarvoor heeft hij over zijn jeugd altijd een waas van geheimzinnigheid gespreid. «Uiterst ge voelig voor de smet die op hem rustte, heeft hij meer gedaan om het geheim te ontsluieren dan om het te openbaren», zoals Erasmus-biograaf J. Huizinga al schreef.

Zijn moeder ging naar haar fa mi lie in Rotterdam om de schande van het onechtelijke kind te ver bergen. Maar was dat voor of na de geboorte van de kleine Erasmus? Of misschien vond de geboorte wel plaats op de trekschuit die zijn moeder van Gouda naar Rotterdam bracht, in een pikzwarte nacht, terwijl de schippersknecht er een lantaarntje bij hield.

Logisch, aldus pastor Tompot in Gouda, dat Erasmus nooit over Gouda als geboorteplaats heeft gerept. Erasmus nam afstand van Gouda niet alleen vanwege zijn familie, maar ook omdat hij zich niet thuisvoelde in het klooster bij Gouda waar hij later intrad. Zijn biografie was geromantiseerd. Tompot: «Dat Erasmus hier geboren is, staat als een paal boven het slappe veen.» Dus moet Erasmus in Gouda in ere hersteld worden. Een Erasmusdag op zijn geboortedag 28 oktober, zijn borstbeeld midden in de stad, een documentaire en een boek De Erasmus Code moeten daaraan bijdragen.

Tompot: «Het gaat er natuurlijk niet om een concurrentiestrijd met Rotterdam aan te gaan. Ik heb Rotterdam al gezegd: die Erasmusbrug en de universiteit mo gen jullie best houden. Wij pakken alles aan in erasmiaanse geest: rustig en gemoedelijk. Wij zijn allang blij dat iedereen weer alert is op Erasmus en we hopen dat we de ziel van Erasmus terug kunnen brengen in Gouda. Zijn grensoverschrijdende denken en zijn verdraagzaamheid, dat hebben we hier nodig.» Als Erasmus nog had geleefd, had hij zeker voor de Europese grondwet ge stemd.

FENNEKE SYSLING

Sloopfestijn

Vorig jaar zond de BBC een treurniswekkende serie uit. Restoration.

Restoration was het Idols voor nationaal erfgoed. Het publiek mocht kiezen welke middeleeuwse, gotische of Victoriaanse bouwval van de trage ondergang mocht worden gered. Hoewel slechts één gebouw, The Old Grammar School and Saracen’s Head in Birmingham, de welverdiende steun zou krijgen, was de serie in commercieel opzicht een doorslaand succes.

Concurrent Channel 4 kon niet achterblijven. Het resultaat: De molition, waarbij de eerste prijs geen bouwsteiger maar een sloopkogel is. Tenminste, als het bestuur van de gemeente waarin het uitverkoren bouwwerk zich bevindt, dit raadgevende televisiereferendum volgt. Of dat het geval zal zijn, valt te betwijfelen. Zo behoort, naast het hoofdkantoor van de geheime dienst, het oude Londense gemeentehuis en de kerncentrale Sellafield, ook het nieuwe Schotse parlement in Edinburgh tot de twaalf bouwkundige vergissingen die de voorselectie hebben overleefd. Het vermoeden bestaat dat niet de lelijkheid van dit gebouw, maar vooral de perikelen rond de bouw hebben meegespeeld bij het ressentiment van haar achtduizend kiezers. In plaats van veertig miljoen bleek dit democratische paleis, Holyrood geheten, 431 miljoen pond te kosten.

De mogelijkheid bestaat dat zich onder de kiezers niet alleen Schotse belastingbetalers maar ook Engelsen schuilhouden. Immers, het feit dat de Schotse leden van het Britse parlement – Gordon Brown voorop – wel over zaken die zich ten zuiden van Hadrian’s Wall afspelen mogen meepraten, maar Engelse kamerleden niet over Schotse, ligt gevoelig.

Een grotere hekel dan aan Schotten hebben de Engelsen echter aan beton, het favoriete bouwmateriaal van modernistische ar chitecten. De Britse filosoof Roger Scruton heeft zelfs het verband aangetoond tussen Le Corbusier en de opkomst van het moslimterrorisme. Het diepe wantrouwen jegens het modernisme in het algemeen en beton in het bijzonder verklaart de aanwezigheid van enkele beton kolossen op de kandidatenlijst. Het meest in het oog springt de immense parkeergarage van Gateshead die op een heldere dag mogelijk door de ingezetenen van Esbjerg te zien is. Dit ontwerp van Owen Luder staat bekend als de bekroning van het «brutalisme», een betonnen stroming binnen de bouwkunde die in de jaren zestig werd aangehangen door wereldverbeteraars. Het enige mooie is het uitzicht vanuit het restaurant op de elfde verdieping, de enige plaats in de havenstad waar het gebouw onzichtbaar is. In het kader van haar streven om de stad een «Europees» gezicht te geven, koestert de gemeente al langer sloopplannen.

Dat zou aansluiten bij het orwelliaanse motto van de televisieserie: «Demolition is about planning for a better future.» Maar in haar afstotelijkheid ligt mogelijk ook de redding van deze jaren-zestig-icoon. Niet lang na de oplevering werd het gebouw beroemd als achtergrond in Michael Caines misdaadfilm Get Carter. De «movie star amongst car parks» krijgt steun van The Twentieth Century Society, de waakhond van al het moois waarmee het koninkrijk gedurende de afgelopen eeuw is verrijkt. Volgens deze eeuwige rivaal van de Victorian Society moet niet het televisiepubliek maar de tijd bepalen wat er met een gebouw gebeurt. Immers, wanneer er naar modegrillen was geluisterd, had Londen het nu bijvoorbeeld moeten stellen zonder het gerestaureerde Bankside Po wer Station, dat ooit de kathedraal van St Paul van roet voorzag maar nu bekend staat als Tate Modern. Wanneer zou het Get Carter Car Park in aanmerking komen voor restoration?

PATRICK VAN IJZENDOORN

Corruptie in de CDU

berlijn – De odyssee van Holger Pfahls is ten einde. De oud-staatssecretaris van Defensie uit het kabinet-Kohl is na een vijfjarige vlucht veroordeeld tot ruim twee jaar gevangenisstraf. Corruptie en belastingontduiking bij wapenhandel deden de voormalige protégé van de Beierse onderkoning Franz-Josef Strauss de das om. Diens dikke zoon Max draaide vanwege dezelfde vergrijpen ook al de bak in.

Bij beide CSU-politici speelde de voortvluchtige wapenlobbyist Karl-Heinz Schreiber een beslissende rol. Zowel Pfahls als Strauss ontving meerdere miljoenen D-Mark op Zwitserse rekeningen. Waar Franz-Josefs zoon de kaken stijf op elkaar hield, deed Pfahls een boekje open. De strafrechter in Augsburg schudde daarom na het oordeel beleefd de hand van de 62-jarige onderminister en boog nederig het hoofd: «Hij heeft de muur van zwijgen doorbroken.»

Pfahls werd vorig jaar in Parijs opgepakt en aan de Duitse justitie uitgeleverd. Hij werd gezocht wegens de levering van 36 pantservoertuigen van het type Fuchs aan Saoedi-Arabië in 1991. Tijdens het proces getuigde een trits van prominenten, waaronder Helmut Kohl zelf.

Veel vragen blijven open. Waarom betaalden de Saoediërs 450 miljoen mark voor tweedehands Duits militair materieel dat slechts een tiende van de prijs waard was? Waarom vluchtte Pfahls, oud-directeur van de geheime dienst, jarenlang om de aardbol? Waarom nam hij in Taiwan contact op met de omstreden lobbyist Dieter Holzer, die in 1992 de Oost-Duitse Leuna-raffinaderij doorsluisde naar het Franse staatsbedrijf Elf-Aquitaine?

Ex-kanselier Kohl sprak als getuige het machtswoord: niet Pfahls maar hijzelf had de pantserverkoop in zijn woning in Oggersheim bezegeld. Daar vroeg de Amerikaanse minister James Baker om steun bij de eerste Irak-oorlog. In het herenigde Duitsland van 1991 was wapenexport aan de Arabische dictatuur uit den boze. Kohl verzweeg de deal maandenlang wegens deze politieke gevoeligheden. Zo hield de geroyeerde erevoorzitter van de CDU zijn voormalige helper tot het bittere einde de hand boven het hoofd.

Het symboliseert de werking van het «systeem-Kohl». De voormalige «Eiserne Innenminister» Kanther werd dit jaar tot celstraf veroordeeld. De schatbewaarder van de CDU, Walter-Leisler Kiep, kreeg een geldstraf. Premier Roland Koch van Hessen kwam er met een schrammetje vanaf. Koch beloofde in 2000 een «brutalstmögliche» opheldering van het smeergeldschandaal, waar het nooit van kwam. In 1983 werd op naam van gestorven joden 21 miljoen illegaal CDU-partijvermogen naar een Zwitserse «oorlogskas» overgeboekt.

De voorspelbare standaardzin van vrijwel alle betrokkenen: «Ich habe es nicht gewusst.» Dat gold ook voor Kohls kroonprins, Wolfgang Schäuble, die niets meer wist van een gift van honderdduizend mark van wapenhandelaar Schreiber die hij in zijn bureaula vond.

Niettemin pleit kanseliers kandidaat Angela Merkel, twee keer minister onder Kohl, nu «voor meer eerlijke politiek».

ROB SAVELBERG