Deze Week

Week 5

Willem Holleeder

Is de uitgestelde arrestatie van onze bekendste gangster een be wijs dat Nederland een bananenrepubliek is of een aanwijzing dat er juist hoop is?

AMSTERDAM – De media deken die maandag werd uitgespreid over de arrestatie van Willem Holleeder zal de argeloze toeschouwer ervan hebben overtuigd dat niemand minder dan de Nederlandse Al Capone was aan gehouden.

De vergelijking is natuurlijk rijkelijk overdreven, maar in Nederland liep er geen bekendere naam in het criminele circuit meer rond.

De voornaamste reden daarvoor is de oorlog in de Amsterdamse onderwereld die de afgelopen tien jaar uitliep op vele liquidaties. Het deelnemersveld rond Holleeder dunde daardoor danig uit. Maar de ontvoerder van Heineken bleef steeds buiten schot. Net als bij justitie trouwens, dat sinds Holleeders vrijlating in 1992 wel een paar keer toevalstreffers probeerde aan te grijpen om Holleeder vast te krijgen, maar nooit een gedegen onderzoek rond kreeg.

Het uitblijven van gerechtelijke actie tegen bekende criminelen blijft een onverteerbaar spektakel, zeker als het gaat om ie mand die al eerder is veroordeeld in een zaak die zoveel losmaakte als de Heineken-ontvoering, die na zijn celstraf op een agent in reed maar door mr. Moszkowicz jr. aan zelfs maar een aanklacht ontkwam, die zijn ingenomen rijbewijs terugkreeg van een rechter omdat hij succesvol claimde dat hij geen chauffeur kon vinden vanwege de gangster oorlog in Amsterdam – terwijl alom werd gespeculeerd over zijn eigen rol bij die liquidatiegolf. Wie zich niet wil overgeven aan speculaties over het uitblijven van vervolging kan enerzijds constateren hoe moeilijk bewijs te vergaren is tegen goed ingedekte criminelen, en anderzijds dat het op vrije voeten blijven van bekende criminelen zwakke plekken toont in het Nederlandse rechtssysteem.

Ten eerste is er het grote gewicht van een aangifte. Nederland hanteert officieus het uitgangspunt dat een «misdaad zonder slachtoffer» automatisch lagere prioriteit heeft dan een misdaad met klager, en daarom is een aangifte doorgaans de aftrap van een strafvervolging. Als die aftrap uitblijft, heeft justitie er automatisch een horde bij. In het geval van Holleeder had de politie verschillende gesprekken met de makelaar en financier Willem Endstra, die door Holleeder werd afgeperst. Maar omdat Endstra terugschrok voor aangifte, werd het geen zaak. En werd Endstra vervolgens doodgeschoten.

Dat grote gewicht van een aangifte lokt intimidatie uit: een misdadiger weet dat hij zijn pakkans drastisch verkleint als hij zijn slachtoffer zodanig bedreigt dat dat geen aangifte doet. En juist bij een misdrijf als afpersing weet een crimineel dat zijn slachtoffer ge voelig is voor bedreigingen. Maar het gevaar van intimidatie zit ook in het justitiële systeem zelf. Want als aangifte uitblijft, is verder onderzoek grotendeels afhankelijk van het initiatief van individuele officieren van justitie, wat weer een ingang biedt voor intimidatie. De bedreiging in 2003 van Koos Plooy toont hoe effectief dat mid del kan zijn: hoewel het officieel in andere termen gegoten werd, moest de Amsterdamse officier van justitie in zijn strijd tegen zware misdaad water bij de wijn doen. Dat pleit voor anoniemere organisaties met bredere besluitvorming, zoals de Nationale Recherche die het onderzoek naar Holleeder uitvoerde.

Die Nationale Recherche vormt het laatste hoofdstuk in een zoektocht van justitie naar middelen tegen de georganiseerde misdaad, een zoektocht die even oud is als het ontstaan van grote, professionele criminele netwerken in Nederland met wortels in de bovenwereld – oftewel vrij jong. Die zoektocht is vaak ongelukkig geweest, met de IRT-affaire als hoogtepunt, en baart nog steeds zorgen. Het is weinig opwekkend om met zekere regelmaat te moeten lezen over ontslagen van corrupte agenten, verloren computergegevens, of zelfs een gelekt onderzoek van de geheime dienst naar lekken bij de politie.

Er is evenwel een lichtpuntje. Dit alles is te lezen als levensteken van de Nederlandse bananenrepubliek, waarin corrupte politie-, justitie- en geheime diensten el kaar steeds beentje proberen te lichten en de eigen vuile was binnenhouden. Maar je kunt het ook zien als bewijs dat het huidige systeem met zichzelf en elkaar controlerende, onafhankelijke instanties goed werkt, en er een zelfreinigend vermogen ontstaat om lekken boven te krijgen. Laten we het maar houden op het laatste. En tegelijk verdomd goed blijven opletten.

RUTGER VAN DER HOEVEN

Groei en verwachtingen

Voor één ding is oorlog in ieder geval niet slecht, althans niet al tijd: voor de economische verwachtingen van de burgers.

WASHINTGON – Uit een vorige week verschenen studie van onafhankelijk onderzoeksbureau Globescan blijkt dat een grote meerderheid van Afghanen en Irakezen een rooskleurige verwachting heeft van de economische groei. Zeventig procent van de Afghanen is niet alleen optimistisch over het eigen land, maar ook over de eigen levensomstandigheden. In Irak is dat percentage 65. Ter vergelijking. Maar liefst 83 procent van de Fransen denkt dat de eigen economie verslechtert, van de Amerikanen 58 procent. In Zimbabwe voorspelt 90 procent dat, om niet onbegrijpelijke redenen, en onder de Italianen is 78 procent pessimistisch gestemd.

Globescan werkte voor het wereldwijde onderzoek samen met het Amerikaanse Program for International Policy Attitudes (PIPA). Steven Kull, de directeur van dat bureau: «Het kan zijn dat oorlog een ‹jaar nul›-ervaring geeft, een gevoel van nieuwe kansen. Dat heeft een positieve invloed.» Als dit zo is, dan zouden de zwartkijkende Fransen, Zuid-Koreanen en Italianen wel eens een pak op hun donder kunnen gebruiken. Ware het niet dat je niemand een oorlog toewenst, zo geeft ook Kull toe. Maar voor het humeur zou het niet slecht zijn.

Hoe immoreel Kulls gedachte misschien ook klinkt, ze is niet zo vreemd. Ze is althans niet «ongehoord» in de kring der beroeps economen. Mancur Olson, die wereldberoemd werd met het boek The Logic of Collective Action (1965), beweerde, vooral in zijn The Rise and Decline of Nations (1982), dat Duitsland na de Tweede Wereldoorlog aanzienlijk sneller groeide dan Engeland omdat niet alleen de infrastructuur, maar ook verschanste belangengroepen en vakbonden waren weggebombardeerd. Ook vastgeroeste gewoontes, het inefficiënte traditionele respect voor bijvoorbeeld de adel en andere «groeiremmende instellingen en instituties» waren met het bloedvergieten weggespoeld. Frankrijk en Nederland, dat wel was bezet maar niet kapotgebombardeerd, haalden naoorlogse groeicijfers tussen die van Engeland en Duitsland in. En Zwitserland, dat neutraal was gebleven, groeide nog langzamer dan Engeland, terwijl daar ook nog miljoenen aan geroofd joods goud belandden. Olson schreef: «Landen die het langst de democratische vrijheid van organisatie genoten zonder ooit omwentelingen of in vasies te hebben meegemaakt, lijden het meest onder de macht van groei-onderdrukkende organisaties.»

Maar wie is bereid uit te leggen aan een Congolees dat hij blij moet zijn met de vier procent economische groei die zijn land afgelopen jaar doormaakte? Met drie miljoen oorlogsslachtoffers in enkele jaren tijd betekent groei niet zo veel.

PIETER VAN OS

Nuttige vandalen

Amsterdam krijgt nieuwe treinstellen voor de metro.

AMSTERDAM – De nieuwe metro’s moeten «hufterproof» zijn, aldus wethouder Van der Horst (Verkeer en Vervoer) van Amsterdam. De ultieme huftertest zal worden uitgevoerd door jongeren die een proefmodel van de nieuwe metrostellen volledig zullen gaan slopen. Op basis van de bevindingen van de jongeren zal de metro worden vervolmaakt.

Wie de nieuwe metrostellen gaat maken, is nog niet bekend. Wel heeft de gemeenteraad vast een Strategisch Programma van Eisen Metromaterieel opgesteld. Daarin staat onder meer dat de banken langs de zijkant van de metro moeten worden geplaatst en dat je door de hele metrotrein moet kunnen lopen. Uit ervaringen in het buitenland blijkt dat mensen zich veiliger voelen wanneer ze elkaar kunnen aankijken en ze de hele metro kunnen overzien. Er worden zo min mogelijk licht ontvlambare spullen ge bruikt en de wanden van de trein worden van graffitiwerend materiaal gemaakt. Een bekladde metro draagt bij aan het gevoel van onveiligheid. Tot zo ver het programma.

De vraag is wat een huftertest bijdraagt aan de bestaande kennis over vandalisme. De veronderstelling is dat die jongeren iets vernielen waar de ontwerpers van de metro zelf nog niet op waren gekomen. Om te testen hoe vast een bank zit, of hoe makkelijk je een handvat losrukt, heb je geen testhufters nodig. Daarbij rijst de vraag: wie zijn die jongeren? Daar kan Stefan Rutte, woordvoerder van de gemeente Amsterdam, nog geen antwoord op geven: «Het is nog maar een ideetje van de wethouder dat verder uitgewerkt moet worden.» Misschien de kinderen van gemeenteraadsleden? Maar het moeten wel echte vandalen zijn. Anders heb je er niks aan. Niet iedereen is immers behept met de creatieve geest van de vernielzuchtige. Hoe bereik je zulke mensen? Een advertentie met de kop «Vandalen gezocht» plaatsen? Daarbij duikt het beeld op van de eenmansvandaal gespeeld door Kees van Kooten die als een aap door een leeg treinstel slingert en met veel vertoon maar weinig effect aan bagagerekken rukt.

Al vindt de wethouder «echte» vandalen, dan is het nog maar de vraag of die zich net zo gedragen als ze in werkelijkheid doen. Wil hij de resultaten van het experiment straks kunnen generaliseren, dan zal de situatie zo levensecht mogelijk moeten worden nagebootst. Dat betekent in ieder geval dat er drank en drugs in overvloed moeten zijn. Het lijkt, kortom, een heilloos plan.

MARTE KAAN

Naaiatelier in de lik

Michail Chodorkovsky, ooit de rijkste man van Rusland, mag zich nu naaimachinist noemen.

AMSTERDAM – Michail Chodorkovsky, in de jaren negentig de succesvolste privatiseur van de bodemschatten der Sovjet-Unie, heeft in één jaar tijd dertien miljard dollar verloren. In 2004 schatte het Amerikaanse zakenblad Forbes zijn vermogen nog op 15 miljard. Hij prijkte toen op de zestiende positie op de hitlijst van de rijkste mensen ter wereld. Vorig jaar boekte Forbes hem af tot 2,2 miljard en plaats 292 in de top 400.

De reden is eenvoudig. In oktober 2003 werd Chodorkovsky gearresteerd door de Russische politie en gedagvaard voor belastingontduiking, fraude en nog enkele strafrechtelijke vergrijpen. Eind mei vorig jaar werd hij tot negen jaar veroordeeld. Intussen werd zijn energieconcern Joekos door de fiscale autoriteiten aangepakt, opgeknipt en geveild. De restanten van zijn bedrijf zijn nu nog maar een fractie waard.

Chodorkovsky zelf heeft na zijn veroordeling gezegd niet terug te willen in de wereld van het kapitaal. Hij zint op een maatschappelijke loopbaan. In liberale kringen is hij namelijk een martelaar. Dat hij ooit een beruchte oligarch was, sterker, een spin in het web dat met geld en intimidatie de politiek van Jeltsins Rusland naar zijn hand zette, is vergeten en vergeven. Logisch. Het feit dat de regering van president Poetin hem wel heeft aangepakt – en zijn oude zakenpartner Roman Abramovitsj bijvoorbeeld (nog) niet – getuigt mild uitgedrukt van dubbelhartigheid.

Aan die politieke carrière werkt hij nu in strafkolonie JaG 14/10 in Krasnokamensk, een stadje vlakbij Mongolië en China. Veertig procent van de gedetineerden zijn inbrekers. Chodorkovsky wordt er gedrild. Vorige week kreeg hij vijf dagen eenzame opsluiting, omdat hij ongecensureerde documenten in zijn cel bewaarde. Eerder was hij al eens apart gezet wegens dralen in de arbeidszaal.

Isolatie is om gezondheidsredenen te prefereren. Bijna tien procent van de gedetineerden in Rusland lijdt aan tbc. Maar Chodorkovsky kiest voor de aanval. In zijn cel houdt hij zich volgens zijn advocate Natalja Terechova bezig met «wetenschappelijk en methodologisch werk». Om weer een sanctie van de gevangenisleiding te voorkomen, is Chodorkovsky (chemicus) in november vorig jaar begonnen aan een nieuwe kwali ficatie die hem wat speelruimte moet geven. Hij heeft zich gemeld bij de naaibrigade in het kamp en is gaan leren voor naaimachinist. Niet zonder succes. Woensdag 1 februari heeft hij examen gedaan. Een speciale commissie heeft het examen in de gevangenis afgenomen. De vraag is nu of hij zelfstandig aan de naaimachine mag stikken en zomen. «Als zijn vrije keuze voor werkzaamheden niet wordt bevredigd, volgt een klacht», aldus Terechova.

Mocht de gevangenisdirectie mild zijn gestemd, dan kunnen te stikken patronen naar het volgende adres worden gestuurd: mr. M.B. Khodorkovsky / Uchrezhdeniye YaF 14-10, 8 otryad / 674665 Krasnokamensk / Russian Federation.

HUBERT SMEETS

Cultuur onder vuur

De Deutsche Bank vergist zich.

BERLIJN – Europa’s grootste geldhuis wilde een van de laatste restjes cultuur op de chique Kurfürstendamm in West-Berlijn de nek omdraaien. Volgens de deftige Deutsche Bank moest het eerbiedwaardige Theater am Ku’damm wijken voor het zoveelste moderne winkelcentrum. Pas toen tienduizenden burgers, het culturele establishment en Klaus Wowereit in opstand kwamen, haalde de bank bakzeil. Burgemeester Wowereit, het grootste feestvarken van de Berliner Republik, riep de hoogste bankier op het matje. Hij gaf hem te verstaan dat de bühne van de beroemde regisseur Max Reinhardt met een kwart miljoen bezoekers per jaar niet zomaar gesloten kan worden.

In het Keizerrijk en de Goldene Zwanziger gold de Ku’damm als het kloppende hart van Berlijn. Ook na de oorlog bood de kilometerslange boulevard vertier aan hordes Amerikaanse soldaten en West-Duitse dienstweigeraars. Maar sinds de opening van de antifaschistischer Schutzwall in 1989 is het gedaan met de tientallen disco’s, bioscopen en variététheaters. De Geallieerden keerden huiswaarts en de cultuurliefhebbers ontdekten Berlin-Ost.

Door de culturele opkomst van het Wilde Oosten bleef de Ku’damm een beetje zielig achter. Nadat zelfs de Love Parade er niet meer wilde komen, vind je er voornamelijk nog flanerende oude dames met poedeltjes en bontjassen. Ideaal publiek om te shoppen. Dacht de Deutsche Bank. De bank had echter buiten de waard gerekend. En die heet publieke opinie.

Daarbij bleef het niet. Sinds enige tijd stapelt zich affaire op affaire. Afgelopen week werd bekend dat een staatssecretaris uit de Schröder-regering voor de Deutsche Bank gaat werken: Caio Koch-Weser, die als onderminister van Financiën aan dezelfde bank vijf miljard euro schulden van de Russische staat doorsluisde. Het verlies voor de staat was volgens Der Spiegel ruim een miljard euro. Ook staat de voormalige chief executive officer van de Deutsche Bank onder verdenking vertrouwelijke insiderinformatie over Daimler-Chrysler te hebben doorgesluisd. Zo kon de bank – op de dag dat Jürgen Schrempp, chef van het Duitse autoconcern, zijn ontslag aankondigde – pijlsnel 35 miljoen aandelen verkopen met een opbrengst van 1,4 miljard euro. Ten slotte heeft de failliete mediatycoon Leo Kirch van Deutsche Bank miljarden smartengeld geëist toen de bank zijn miserabele kredietwaardigheid publiek maakte. De tegenover zijn boezemvriend Helmut Kohl altijd liquide Kirch beweerde dat deze zijn faillissement heeft veroorzaakt.

Interessant materiaal voor het boulevardtheater aan de Kurfürstendamm.

ROB SAVELBERG

Kunst per kaart

Het Visionairy Art Museum in Baltimore verwacht volgende week een flinke toeloop voor de tentoonstelling Secret Post.

WASHINGTON – Baltimore heeft terecht hoge verwachtingen. Voor een galerie in Georgetown, Washington DC, stond afgelopen maand een enorme rij mensen te wachten om in een overvolle ruimte de tentoonstelling Secret Post te bekijken. Het is een expositie met hedendaagse conceptuele kunst. Te zien zijn tweeduizend briefkaarten, allemaal met hetzelfde adres, maar telkens geschreven door een andere, anonieme afzender.

Ze zijn onderdeel van een project dat Frank Warren, inwoner van het stadje Germantown in Maryland, in november 2004 is begonnen. Hij vraagt vreemden op straat om een door hem geadresseerde en gefrankeerde ansichtkaart te «vullen» met een geheim. Iedere zondag zet hij de kaarten op zijn weblog postsecret.com. De weblog is zo’n succes dat Warren in middels meer dan tienduizend kaarten heeft ontvangen, duizenden meer dan hij er ooit uitdeelde. Er kwam een rondreizende tentoonstelling en een inmiddels stokoud medium ging zich met de kunstenaar bemoeien: uitgeverij Harper Collins vroeg Warren om met de mooiste kaarten het boek Post Secret: Extraordinary Confessions from Ordinary Lives samen te stellen.

Wildvreemden hebben kaarten ingestuurd met soms ingenieuze, soms simpele tekeningetjes, col lages of foto’s. Ze zijn altijd voorzien van een tekst. Een paar voorbeelden. «Ik vertel mijn vrouw dat ik niet wil hebben dat ze borst implantaten neemt, maar ik jok.» «Eigenlijk vind ik Adolf Hitler best schattig.» «Iedereen die me voor 9/11 kende, denkt dat ik dood ben.» «Ik vertel iedereen dat ik een atheïst ben, maar ik weet zeker dat ik naar de hel ga.»

Warren benadrukt de therapeutische waarde van het verklappen van een geheim: «Ik heb er ook een ingevuld en aan mezelf ge stuurd. Dat luchtte enorm op.»

Van je af schrijven, heet dat in onze taal. Menige anonieme scribent doet een mededeling over misbruik in de jeugdjaren, door een priester, een vader of een zwemcoach. Een grote meerderheid erkent een onhebbelijkheid. Voorbeelden: «Ik ben jaloers op mijn beste vriendin. Haar kind is veel liever, leuker en talentvoller dan het mijne.» «By the time you read this, I’ll be drunk again.» «Al meer dan vijf jaar bevredig ik mijn dominee met orale seks. Hij is getrouwd. Ik geloof niet in God.» «Toen ik jong was plaste ik in sneeuwballen alvorens ik ze naar mijn broers gooide.»

Waar of niet? Anders dan bij de memoires van de voormalige junkie James Frey is het niet na te gaan. Ook is oncontroleerbaar of de kaarten «authentiek» zijn, zoals altijd bij het gebruik van anonieme bronnen. Wellicht verzon Frank ze zelf, of de inzenders. Deze onzekerheid staat de populariteit van de tentoonstelling niet in de weg. Sterker, die vormt een groot deel van de artistieke waarde ervan. Maar in interviews bespaart Warren zijn bewonderaars de epistemologische bespiegelingen waar aan kunstcritici in Amerika zich waagden naar aanleiding van de tentoonstelling.

Warren geeft wel onzekerheid mee, een troef van provocerende kunst. Want een van de geheimen komt van een medewerker van de koffieketen Starbucks. Hij schrijft: «Als ik een vervelende klant heb, schenk ik hem altijd cafeïnevrije koffie.» Een ander schreef op een kaart voor een abonnement op weekblad The New Yorker, gericht aan Frank Warren: «Ik abonneer me op dit weekblad omdat ik denk dat ik er slimmer door lijk. Maar in werkelijkheid bekijk ik altijd alleen maar de cartoons.»

PIETER VAN OS