De frisse wind van Spaanse ‘amateurpolitici’

Weg met de sjoemelaars

Kostbare automatjes, privé-chauffeurs en protocollaire maaltijden: de bestuurders van de Spaanse gemeente Torrelodones namen het er altijd goed van. Totdat politici van de lokale burgerpartij een eind maakten aan deze corrupte praktijken.

Torrelodones – Gonzalo Santamaría was nog maar net aangetreden als wethouder in Torrelodones. Zou er met de nieuwe wethouder van dat vage burgerplatform misschien ook ‘iets te regelen’ zijn? Kort na de machtswisseling van het lokale bestuur in juni 2011 besloot een leverancier van deze kleine gemeente in het hart van Spanje om daar eens voorzichtig naar te informeren. Je kon nooit weten. Het risico was klein en bij een positief antwoord viel voor beide partijen veel geld te verdienen.

In de oppositie had de partij van Santamaría zich altijd ferm gekeerd tegen de corruptie en zelfverrijking van lokale bestuurders. Maar we zijn in Spanje. En op hoge toon protesteren tegen corrupte praktijken van je politieke rivalen is één ding, maar wat je doet als je zelf aan de macht bent is weer iets heel anders. Wat in het ene geval smeergeld is, wordt in het andere net zo makkelijk als een onschuldig extraatje beschouwd. Volstrekt gerechtvaardigd en dubbel en dwars verdiend, hoewel het voor de zekerheid natuurlijk beter is om dit soort attenties niet aan de grote klok te hangen. Jaloezie loert immers overal om de hoek.

Welk perspectief ook gekozen wordt, smeergeld of extraatje, het resultaat verandert er niet door: kunstmatig opgeblazen factuurbedragen voor soms niet eens werkelijk geleverde diensten of goederen aan de overheid. Ondernemer blij, bestuurder blij. Een typische win-winsituatie, als we voor het gemak de belastingbetalende burger even buiten beschouwing laten.

Zo was het altijd gegaan. Maar met die nieuwe partij die het hier sinds de verrassende verkiezingsuitslag van mei 2011 voor het zeggen had gekregen, Burgers voor Torrelodones, wist je niet goed waar je aan toe was. Hoe zou Gonzalo Santamaría vanuit het pluche van zijn wethouderszetel aankijken tegen een leuk bedrag aan smeergeld – pardon, een aardige attentie? De beste manier om daar achter te komen, dacht ondernemer X in de zomer van 2011, was via een terloopse vraag aan een goede vriend van de nieuwe wethouder van Openbare Orde en Onderwijs.

‘Ik zou het niet proberen’, was het antwoord.

Dat had Gonzalo’s vriend goed ingeschat.

In die periode was de wethouder aan het onderhandelen over nieuwe contracten met leveranciers van de gemeente. Daar zat ook ondernemer X bij. ‘Gelukkig werd ik pas achteraf door mijn vriend op de hoogte gebracht van het voorval’, zegt Santamaría. ‘Anders had ik die man vierkant mijn kantoor uit geschopt.’

Het is een snikhete zomerochtend in Torrelodones. Geen zuchtje wind te bekennen vandaag. Een wat overdreven grote Spaanse vlag op de Plaza de la Constitución hangt slap tegen de mast geplakt. En toch, als er één plek is in Spanje waar een frisse bries door de gemeente waait, dan is het hier. De aanpak van de lokale bestuurders is niet alleen aangenaam verfrissend, hij legt de gemeentekas ook allesbehalve windeieren. Terwijl in 2011 de tekorten op alle overheidsbegrotingen in Spanje (de staat, de autonome regio’s en de gemeenten) de pan uit rezen, boekte Torrelodones een overschot van 5,4 miljoen euro. Het plaatsje van iets meer dan twintigduizend inwoners op dertig kilometer van Madrid werd zo een oase in een woestijn van corruptie, wanbestuur en dramatisch oplopende tekorten.

Toch was Torrelodones anderhalf jaar geleden nog een doodnormale Spaanse gemeente. Het gemeentebestuur lag er al 24 jaar onwrikbaar in handen van de Partido Popular. Niets bijzonders in deze conservatieve omgeving. De partij van premier Mariano Rajoy heerst ook in de autonome regio Madrid – waar Torrelodones bestuurlijk onder valt – en in de Spaanse hoofdstad al decennialang met een verstikkende absolute meerderheid.

Daarbij moest de kiezer soms wel een handje geholpen worden. In mei 2003 behaalde de rechtse kandidaat Esperanza Aguirre net geen absolute meerderheid in het parlement van de regio Madrid. De linkse oppositie had één zetel meer behaald en stond op het punt om de conservatieve hegemonie te doorbreken.

Maar toen het parlement de nieuwe regiopresident moest kiezen, gebeurde er iets vreemds. De socialistische parlementsleden Eduardo Tamayo en María Teresa Sáez stemden tot ieders verbijstering niet op hun eigen kandidaat. Hun stemonthoudingen waren precies voldoende om de socialisten de winst te onthouden. Aansluitend verdwenen Tamayo en Sáez een tijdje uit het openbare leven.

Plausibele verdenkingen van omkoping door een aan de Partido Popular gelieerde vastgoedmaffia konden nooit hard gemaakt worden. Het Openbaar Ministerie, in die dagen onder stevige controle van het rechtse kabinet-Aznar, toonde opvallend weinig interesse om de zaak te onderzoeken.

In oktober 2003 werden de verkiezingen in de regio Madrid herhaald. De opkomst zakte als een ouwe onderbroek en de conservatieve kandidaat Esperanza Aguirre greep alsnog de overwinning.

intussen verliep de wisseling van de wacht bij haar collega’s van de Partido Popular in Torrelodones heel wat soepeler. Na de raads­verkiezingen van 2003 loste Carlos Galbeño zijn partij­genoot Enrique Muñoz af als burgemeester. Toen Galbeño vier jaar later de absolute meerderheid behaalde, vond hij dat een goede reden om zijn salaris en dat van zijn naaste medewerkers de volgende dag met bijna veertig procent te verhogen. Met een jaarinkomen van ruim 91.000 euro zou de burgemeester van een gemeente met evenveel inwoners als Bunschoten meer gaan verdienen dan de Spaanse minister-president. Vier wethouders mochten elk 61.000 euro per jaar mee naar huis nemen.

De schaamteloze loonopslag van burge­meester Galbeño trok de aandacht van de ­landelijke pers en leidde tot een stroom verontwaardigde reacties. De protesten werden zo luidruchtig dat de conservatieven vreesden voor politieke schade. Galbeño moest bakzeil halen onder druk van de partijtop, geïrriteerd door de intentie van de burgemeester om nog meer op te ­strijken dan vooraanstaande partijgenoten als burgemeester Gallardón van Madrid en ­presidente Aguirre van het Madrileense regiobestuur. Ten slotte moest Galbeño genoegen nemen met een salaris van 62.000 euro. Altijd nog een heel aardige beloning voor een burgemeester die zich anderhalve dag per week op zijn werk liet zien.

Allerminst uit het veld geslagen riep Galbeño zes zogenaamde vertrouwensfuncties in het leven, lucratieve en op maat gesneden baantjes waarvoor de burgemeester naar eigen believen de uitverkoren personen kon aanwijzen. Over enige ervaring of relevante opleiding hoefden de kandidaten niet te beschikken. De gemeente Torrelodones stelde een chef kabinet aan, een hoofd externe betrekkingen, een hoofd en een adjunct-hoofd pers en communicatie, een adviseur milieu en ruimtelijke ordening, een chef protocol en een directeur politiezaken.

Dat was nog niet alles. Edelachtbare Galbeño liet zich in een gepantserde dienstauto met chauffeur verplaatsen. Twee agenten van de gemeentepolitie gebruikte hij als fulltime lijfwachten. Maar het toppunt van bizarre verspilling van gemeenschapsgelden – met een sterke bijsmaak van corruptie – was een luxe automatje met het wapen van de gemeente erop. Bij het nalopen van de boeken kwam het nieuwe college van b. en w. een onderhoudscontract tegen van het automatje. Het bleek de gemeentekas jaarlijks duizend euro te kosten. ‘Toen we dat zagen zijn we meteen naar de leverancier gestapt’, zegt Elena Biurrun ruim een jaar later nog steeds half verbaasd. ‘Met het matje onder de arm: “Alstublieft meneer, hier hebt u uw matje terug.”’

Biurrun (38) is sinds juni 2011 burgemeester van Torrelodones. Haar lokale partij Burgers voor Torrelodones boekte bij de raadsverkiezingen in mei vorig jaar een spectaculaire winst en steeg van vier naar negen raadszetels. Dat was net een zetel minder dan de Partido Popular. Maar door de steun van de twee andere partijen in de raad behaalde Biurrun precies de vereiste meerderheid om de conservatieven na 24 jaar eindelijk uit het gemeentehuis te verdrijven.

De eerste taak lag voor de hand. Om inzicht te krijgen in de financiële stand van zaken ploegde het nieuwe college de gemeentelijke boekhouding van de afgelopen jaren door. De amateurpolitici – zoals zij door hun politieke rivalen smalend werden genoemd – van Burgers voor Torrelodones ontdekten dat hun professionele collega’s van de Partido Popular er een puinhoop van hadden gemaakt. Het automatje bleek het topje te zijn van een ijsberg van onbetaalde rekeningen, rekeningen voor niet geleverde diensten en facturen die wel betaald waren maar toch opnieuw opgeëist werden. Met alledaagse zaken als het bijhouden van de administratie hadden de vorige gemeentebestuurders zich blijkbaar niet beziggehouden, ondanks het royale personeelsbestand.

Wat zij wel hadden gedaan was eten. Op zich is daar weinig op tegen. Het is alleen de vraag of dat altijd moet gebeuren op kosten van de gemeenschap, waardoor de post ‘protocollaire maaltijden’ in chique restaurants 25.000 euro per jaar opslokt.

‘Illegaal is dat niet, want als burgemeester heb je de bevoegdheid om het gemeente­budget naar eigen inzicht te besteden’, zegt Elena ­Biurrun op een terras voor het gemeentehuis in gezelschap van haar wethouder Gonzalo Santamaría. ‘Maar is het ethisch om vijfhonderd euro gemeenschapsgeld uit te geven aan een etentje? Wij denken van niet en dat doen wij dus ook niet.’

Aan het probleem ligt een diepgewortelde mentaliteit ten grondslag, denkt Santamaría. ‘Het college van b. en w. heeft hier altijd in een zeepbel van macht geleefd. Ze voelden zich verheven boven de burgers. Wij zien onszelf als dienstverleners. Het is onze taak om de gemeenschap te dienen, terwijl in dit dorp en in Spanje in het algemeen de machthebbers hun publieke functie altijd hebben beschouwd als een soort persoonlijk eigendom, alsof we nog steeds in een feodaal systeem leven. “Ik bekleed deze functie voor mij en de mijnen. Overheidscontracten en gunsten zijn voor mijn familie, mijn vrienden en bekenden en het algemeen belang zal mij worst wezen.” Met die mentaliteit willen wij afrekenen.’

Een van de eerste maatregelen van het nieuwe gemeentebestuur onder burgemeester Biurrun was de gepantserde dienstauto terugsturen naar de leasemaatschappij. De ambtenaar die Biurruns voorganger gebruikte als zijn fulltime persoonlijke chauffeur zou in het vervolg logistieke taken gaan uitvoeren voor de hele gemeenschap. De ‘vertrouwensfuncties’ werden geschrapt. Slechts drie voltijdbanen bleven over, de burgemeester en twee wethouders. De overige zes zouden hun publieke taken voortaan uitoefenen naast hun werk, hoofdzakelijk in het onderwijs, de wetenschap of de communicatiesector. De salarissen van de nieuwe gemeentebestuurders, voortaan voor iedereen ter inzage op de gemeentelijke website, gingen met twintig procent omlaag.

Achterstallige rekeningen van leveranciers werden betaald. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar in Spanje is dat allerminst het geval. In maart van dit jaar hadden de Spaanse gemeenten bij elkaar een schuld van zeventien ­miljard euro aan onbetaalde rekeningen. De stad Madrid, bestuurd door de Partido Popular, voert de lijst van wanbetalers aan met ruim een ­miljard. Betalingstermijnen van een half jaar tot een jaar of zelfs nog langer zijn heel ­gebruikelijk, niet alleen bij de gemeenten maar bij alle Spaanse overheidsinstanties. Zo is de overheid rechtstreeks verantwoordelijk voor de ­ondergang van duizenden gezonde kleine en middelgrote bedrijven. De Spaanse banken geven immers geen kredieten meer, of alleen tegen woekerrentes. Voor het lokale bedrijfs­leven in Torrelodones is het dus haast een zegen dat de gemeente binnen dertig dagen betaalt.

Lopende contracten werden tegen het licht gehouden. Alle niet noodzakelijke uit­gaven werden geschrapt. Bij de uitgaven die wel nood­zakelijk werden geacht voor de dienst­verlening aan de inwoners, gingen de bestuurders van Burgers voor Torrelodones waar mogelijk opnieuw onderhandelen over de voorwaarden. Dat leverde in veel gevallen besparingen op. Soms waren die van verrassende omvang, zoals bleek toen wethouder Gonzalo Santamaría met ondernemer X om de tafel ging zitten.

Ondernemer X was de leverancier die bij een vriend van Gonzalo had laten polsen of de nieuwe wethouder van Onderwijs misschien ook omkoopbaar was. Tijdens het overleg met X had Gonzalo daar nog geen weet van. Maar dat kon X op dat moment niet weten. Misschien dacht de leverancier nattigheid te voelen. Hoe het ook zij, Santamaría merkte tot zijn verbazing dat hij nauwelijks moeite hoefde te doen om dezelfde diensten van X voortaan opeens veertig procent goedkoper geleverd te krijgen. ‘Bewijzen heb ik niet’, zegt Santamaría met gedempte stem, ‘dus ik moet uitkijken met wat ik zeg. En natuurlijk, onder druk van de economische situatie proberen leveranciers hun prijzen aan te scherpen. Maar een prijsdaling van veertig procent? Als iets vorig jaar honderd kostte en nu opeens voor zestig kan, waar bleven die andere veertig toen?’ Het antwoord blijft onuitgesproken boven ons terrastafeltje zweven.

Het resultaat van al die inspanningen was verbluffend. Na het eerste half jaar onder burgemeester Elena Biurrun stond tegen eind 2011 een begrotingsoverschot van 5,4 miljoen euro in de boeken. Dat was negen maal zo veel als in het voorgaande jaar.

Torrelodones is een betrekkelijk rijke gemeente en ook de schuldenlast is voor Spaanse begrippen laag. Toch maakt dat de verdienste van de ‘amateurpolitici’ van Burgers voor Torrelodones er niet minder om. Op een totale begroting van 26 miljoen, hetzelfde budget als in 2010, slaagden ze erin om 4,8 miljoen meer over te houden.

Bezuinigingen gaan bijna altijd ten koste van de dienstverlening. In Torrelodones is dat niet het geval, zegt Elena Biurrun. ‘We ­hebben ­hetzelfde budget als voorheen, alleen kunnen we er nu veel meer mee doen. Door zinloze ­uitgaven te schrappen kunnen we investeren in zaken die jarenlang verwaarloosd zijn. Ik heb het dan ­bijvoorbeeld over elementaire ­voor­zieningen als de bestrating, trottoirs, scholen en ­speel­tuinen. Of verbeteringen op het gebied van ­recreatie en milieu. We hebben een ­wandelroute in het bos aangelegd en er bestonden niet eens ­brand­gangen. Ongelooflijk, want die zijn hier van levensbelang. In deze droge omgeving staat het bos binnen de kortste keren in lichterlaaie.’ Het geld uitgeven aan de dingen waar je het aan moet uitgeven, noemt Biurrun dat: aan ­openbare diensten. ‘Eigenlijk is het allemaal heel simpel. Het is gewoon een kwestie van gezond verstand. En van de wil om je in te zetten voor de burgers en je niet te laten corrumperen.’

Aan het terrastafeltje op het dorpsplein onderbreken burgemeester Elena en wethouder Gonzalo hun verhaal keer op keer om voorbijgangers te begroeten. Ook dat is een wezenlijk verschil met het vorige gemeentebestuur, dat zich verschanste in het gemeentehuis en de burgers minimaal informeerde. Toegankelijkheid voor de burger en zoveel mogelijk openheid is belangrijk voor het burgerplatform van Biurrun en Santamaría. En nultolerantie tegenover de corruptie.

‘Daarom hameren we zo op transparantie’, zegt burgemeester Biurrun. ‘Hoe minder ondoorzichtig het bestuur, hoe kwetsbaarder je bent als je je laat verleiden. Als voor iedereen zichtbaar is wat je doet, is het moeilijk om de wet te overtreden.’

Een kolossale hindernis in de strijd tegen de corruptie is de maatschappelijke acceptatie ervan. Veel Spanjaarden houden eigenlijk wel van sjoemelaars. In een aantal bekende gevallen werden aantoonbaar corrupte politici zelfs met nog meer stemmen dan voorheen herkozen. Een verandering van die mentaliteit is hoognodig, vinden Biurrun en Santamaría. ‘Wij kennen hier in de omgeving gevallen waarin de twee grote partijen vuile zaakjes van elkaar weten en het op een akkoordje gooien: als jullie niks zeggen over ons, houden wij onze mond over jullie. Een schandalige opstelling’, vindt Santamaría.

Maar volgens burgemeester Biurrun begint er onder de bevolking langzaam iets te ­veranderen. En ze hoopt dat het voorbeeld van haar gemeentebestuur een bijdrage daartoe kan leveren. ‘De mensen beginnen langzamerhand genoeg te krijgen van al die politici die misbruik maken van hun positie. Laten we hopen dat ze gaan inzien dat een andere manier van besturen heel goed mogelijk is.’

zie groene.nl

voor Dossier Eurocrisis