Wegzappen

HET GAAT NIET goed met de muziekzender MTV Europe in Nederland. De zender, die hier tien jaar geleden op de kabel kwam, legt het steeds meer af tegen zijn Nederlandse equivalent The Music Factory (TMF). TMF is een echte tienerzender, met de hits en trends van dit moment die op luidruchtige wijze worden gepresenteerd. TMF scoort beter, maar mist het eigenzinnige en artistieke dat MTV de afgelopen jaren tot zo'n invloedrijke en vernieuwende zender maakte. De manier waarop in de vormgeving van MTV en in de clips die de zender vertoont geëxperimenteerd wordt met allerlei technieken, is inmiddels overal gekopieerd: losse cameravoering, supersnelle shotwissels, allerlei video-effecten, je ziet het tegenwoordig bij de meest degelijke programma’s. Zelfs de Teleac-cursus wordt opgeleukt met een house-deuntje en een vlotte montage.

De invloed van MTV bleef niet beperkt tot televisie. Ook de mode, de filmindustrie, de vormgeving van tijdschriften en kranten, en de reclamewereld werden beïnvloed door de postmoderne uitbundigheid waarvan MTV de meest futuristische exponent leek. Kees Klomp, trendwatcher van het reclame-adviesbureau FHV-BBDO, spreekt van een ‘MTV-generatie’, gekenmerkt door hyperindividualisme en segmentatie. MTV leek symbool te staan voor de cultuur van de toekomst: visueel, onrustig, eclectisch en volgens cultuurpessimisten 'leeg’.
FRANK BIERENS, oprichter en tot voor kort hoofdredacteur van het maandblad Blvd, protesteert wanneer dat laatste woord valt. 'Mensen die MTV leeg en oppervlakkig vinden, beseffen niet dat beeld informatie kan bevatten. Ik vraag dan altijd: Vind je muziek ook oppervlakkig? Beeld komt net als muziek op een ander niveau je hersenen binnen dan tekst, maar het heeft een eigen zeggingskracht.’
Sinds het eerste nummer in 1993 hebben beelden altijd een heel nadrukkelijke plaats in dit blad over muziek, mode en trends. Ze zijn soms zelfs belangrijker dan de begeleidende tekst. Blvd liet zich aanvankelijk inspireren door de snelheid en de hectiek van videoclips. Maar sinds een paar maanden is het roer bij Blvd helemaal om. De lay-out van het blad is nu sober en overzichtelijk, waarbij tekst en beeld streng gescheiden zijn. 'De oude lay-out dreigde ruis te worden. Het was zo vaak gekopieerd - ook door onszelf - dat de ziel eruit was’, aldus Bierens. Beelden zijn nog steeds erg belangrijk bij Blvd, maar het geheel is eenduidiger dan vroeger.
Niet alleen Blvd heeft gekozen voor een koerswijziging. Ook op andere terreinen zie je veranderingen. Vernieuwende regisseurs zoals Quentin Tarantino en de makers van Jiskefet experimenteren met traagheid en een minimaal aantal gegevens; in bierreclames is de ironie ingeruild voor een eigentijds soort knusheid en gezelligheid; en Coolio of Mariah Carey zijn vergeleken met sterren van tien jaar terug - Madonna en Prince - ook behoorlijk back to basics. Zelfs de hoogtijdagen van de videoclip lijken achter ons. Steeds vaker zie je weer een playbackende artiest voor een leuk decortje in plaats van peperdure en oogverblindende minispeelfilms. En MTV zelf maakt sinds jaar en dag furore met de akoestische 'Unplugged’-sessies en het programma 'The Real World’, een soort soap over werkelijk bestaande personen.
MAAR DE DOSIS akoestische soberheid en alledaagse taferelen ten spijt, is MTV in wezen nog altijd de postmoderne kameleon: prikkelend en fascinerend, en dat niet eens op de meest gemakkelijke manier. Naast voor de hand liggende spanningselementen als seks en geweld zien we op het MTV-scherm boeddhistische goden, pandaberen, wetenschappelijke installaties en exotische culturen. De meest intrigerende beelden zitten in de zogenaamde station calls, korte filmpjes die tussen de muziekclips worden vertoond. In deze station calls worden programma’s aangekondigd of zet de zender zichzelf neer op een grappige, pakkende manier. Nog opvallender zijn de 10 filmpjes die MTV laat maken en uitzendt om bepaalde goede doelen onder de aandacht te brengen: het milieu, mensenrechten, kunst en cultuur.
Je zou kunnen zeggen dat MTV een beeldtaal heeft ontwikkeld waarin het wel degelijk over andere dingen kan gaan dan snelle auto’s of schaars geklede dames. Maar begrijpen de kijkers wel wat MTV met al die hippe videokunst wil overbrengen? Peter Ayre, ontwerper bij MTV, denkt van wel: 'Je voelt wel een beetje aan of mensen het oppikken en leuk vinden of niet.’
Ayre maakte de leader voor ’M-cyclopedia’, een programma waarin oude en nieuwe muziekclips over een bepaald thema worden vertoond. We zien mannetjes die over een strand rennen met grote letters in hun armen. De letters vormen de titel van het programma. De beelden zijn grappig versneld en in felle kleuren. Het ziet er leuk uit, maar wat betekent het? 'Het ligt voor de hand om “M-cyclopedia” te associëren met een bibliotheek’, zegt Ayre. 'Daarom heb ik voor iets onverwachts gekozen, zoals het strand. Ik had ook een garage kunnen nemen, of een dierentuin. Maar een verlaten strand levert een aantrekkelijk plaatje op en het geeft een leuke draai aan de zaak.’
De filmpjes van MTV zitten vol onverwachte draaien. Het zijn miniverhaaltjes, ook al ontbreken doorgaans traditionele verhaalelementen als personages en tijd- en plaatsbepalingen. Om bij het voorbeeld van ’M-cyclopedia’ te blijven: een paradijselijk strand spreekt meer tot de verbeelding dan een garage of een supermarkt. Het suggereert als het ware een betekenis, maar toch hoeven we er volgens de maker niets achter te zoeken.
ANNEKE SMELIK, filmwetenschapper, deed onderzoek naar beeldtaal op MTV. Volgens haar zit er in de videoclips veel meer betekenis dan de meeste mensen denken. 'Alleen al het zien en herkennen van beelden is een vorm van duiding. Dat je objecten en personen op het scherm ontwaart en herkent. En onbewust halen veel kijkers er ook meer abstracte betekenissen uit.’ Een beroemd voorbeeld is Madonna, die in iedere clip een nieuw imago creëert. 'Dat is een bevrijdend voorbeeld geweest voor vrouwen: iemand die haar eigen identiteit steeds weer opnieuw vorm kon geven’, zegt Smelik. 'Natuurlijk halen jongeren dat soort dingen uit clips. Die zijn ook niet gek.’
Een van de meest intrigerende station calls die de afgelopen tijd op MTV te zien is geweest, begint met een beeld van een mysterieus glimlachende man met baard die kijkt naar een slingerende pendel. Vervolgens zien we een jongeman die woedend opspringt. Deze jongeman zien we vervolgens door donkere tunnels rennen. Ertussendoor gemonteerd zijn fragmentjes uit clips en het woord 'underground’. Uiteindelijk zien we de jongen, nog steeds in alle staten, weer bij de man met baard.
Ik heb het filmpje verschillende malen laten zien aan kijkers van uiteenlopende leeftijden, en de interpretaties lopen sterk uiteen. Leerlingen van het Huygenscollege in Amsterdam (mavo, vijftien jaar) kunnen er weinig mee. Ze vinden het 'te veel’, 'echt MTV’, 'niet aansprekend’. Een van hen, Bryan, heeft wél een interpretatie: volgens hem beeldt het filmpje uit waar de man met baard over denkt, 'maar vraag me niet waar het verder op slaat’. Volgens Johan (29) gaat het om een vader en een zoon, terwijl Berend (69) in de man met baard Freud meent te herkennen. Het woord 'underground’ slaat dan op het onderbewuste. Er zijn ook elementen die iedereen oppikt. De tocht door de tunnel wordt algemeen beschouwd als onheilspellend en duister, de man met de baard wordt sympathiek gevonden. Hij staat centraal in het filmpje, alhoewel de jongeman langer in beeld is.
Deze impressies zijn waarschijnlijk belangrijker dan hoe het verhaaltje nu eigenlijk precies verloopt. Als het contrast maar goed overkomt tussen de onverstoorbare evenwichtigheid van de man met de baard en de ondergrondse nachtmerrie waarin de jongen verzeild raakt. 'Alleen de sfeer kan al voldoende zijn’, zegt Anneke Smelik: 'als je de beelden als vervreemdend ervaart, heb je al iets van zo'n filmpje begrepen.’ Voor mensen die zulke filmpjes mooi vinden en de open plekken in het verhaal voor lief nemen, is de zender spannend, gevaarlijk en meeslepend, en ook gezaghebbend en betrouwbaar. Maar de kijkers die niet uit de voeten kunnen met de multi-interpretabele beeldenstorm, voelen zich, zo blijkt, buitengesloten.
IS MTV TE ARTISTIEK? Peter Dougherty, creative director bij MTV Europe, meent van niet. Volgens hem moeten de station calls verrassend zijn. 'Als je ze de eerste keer al begrijpt, gaat het daarna snel vervelen. Ze moeten een beetje verwarrend zijn, maar als je ze een paar keer voorbij ziet komen, begrijp je wel waar het over gaat.’ Jongeren zijn daarbij goed getraind in het snel herkennen en verwerken van beelden. 'Ze zijn opgegroeid met televisie en computerspelletjes, en hanteren visuele informatie veel sneller dan oudere generaties.’
Maar niet alleen het snel herkennen van beelden, ook het kunnen plaatsen en interpreteren van visuele informatie is van belang. Zo is er een filmpje waarin we een tv-toestel aan een koord heen en weer zien slingeren. Op het scherm herken je, naarmate het toestel langzamer slingert, steeds beter tientallen ratten, die beeldvullend door elkaar heen krioelen. Wanneer de beeldbuis uiteindelijk uitgeslingerd is, veranderen de ratten in duiven, die vervolgens het toestel uit vliegen.
Het is een rustig filmpje met maar enkele elementen en zonder begeleidende muziek. Toch wordt het nog op veel verschillende manieren begrepen. Berend (69) associeert de ratten met vluchtelingen in bijvoorbeeld Afrika. De duiven staan dan voor vrede. De scholieren van het Huygenscollege denken in eerste instantie aan dierenmishandeling of dierproeven. Wanneer ik suggereer dat het filmpje ook symbool zou kunnen staan voor mensen, begint een van hen over discriminatie van de bruine ratten door de witte duiven. En wanneer uiteindelijk het woord overbevolking valt, gaan de gedachten ook al uit naar de vluchtelingenkampen in Afrika.
Het filmpje is ongetwijfeld gemaakt om de kijker na te laten denken over de westerse stresscultuur. Maar dat haalt niemand eruit. Ook andere filmpjes, waarin wat minder voor de hand liggende metaforen aan bod komen, worden niet begrepen. Het is de vraag of artistieke procédés zoals het gebruik van metaforen niet te hoog gegrepen zijn voor een vluchtig medium als televisie. Nee, vindt Peter Dougherty: 'Popmuziek is altijd verweven geweest met beelden en symbolen. Platenhoezen, logo’s modestijlen, noem maar op. Wij zijn een onderdeel van die popculturen. Als brede muziekzender betekenen we van allerlei dingen voor allerlei verschillende mensen.’
MAAR WAAROM dan toch die in potentie belerende filmpjes over milieu of mensenrechten? Waarom moeten tieners via MTV horen dat ze meer boeken moeten lezen of vaker naar het museum moeten gaan ('Feed your Mind’)? 'Misschien is het een beetje uit schuldgevoel’ geeft Dougherty toe. 'Misschien wil MTV zich tegenover de ouders profileren als een zender waarnaar je je kinderen rustig kunt laten kijken.’
Als voorbeeld geeft hij een campagne tegen verslaving. Hij laat tekeningen zien van filmpjes die gemaakt gaan worden. Ze zien er mooi en verrassend uit, maar missen de confronterende directheid van bijvoorbeeld de anti-alcoholspotjes op de Nederlandse televisie. 'Ja, een filmpje waarin iemand xtc neemt en vervolgens dood gaat, komt natuurlijk niet over’, lacht Peter Dougherty.
In plaats van de paternalistische waarschuwing kiest MTV dus voor een open vormgeving. Daarbij lijkt de vorm al snel belangrijker dan de inhoud. Als het er maar snel, anders en interessant uitziet. De quizzen en datingshows van MTV zijn vluchtiger en rommeliger dan die op de Nederlandse televisie. Het gaat er nauwelijk om hoe kandidaat X of Y het er vanaf brengt. Het spel is alleen maar een kapstok voor toeters en bellen en special effects. Zelfs de reclames op MTV zijn ironischer dan die op andere zenders. Het lijkt MTV erom te doen dingen op te roepen en aan te stippen zonder ze vervolgens op een of andere manier af te ronden. Alleen gebruikt MTV daarvoor geen genant menselijk leed, maar een uitgelezen spervuur van emotionele en intellectuele prikkels en effecten.
ZODRA JE DEZE beeldpoëzie echter probeert te vertalen naar concrete beweringen, gaan de interpretaties uiteenlopen. Als het bijvoorbeeld om religieuze symbolen gaat, ziet Anneke Smelik daarin een 'ontheiliging van beelden’: 'Er is nauwelijks een hiërarchie in beelden meer. Een Mariabeeldje heeft net zoveel inhoud als het logo van een populair merk spijkerbroek.’ Kees Klomp ziet er echter een gebaar in naar jongeren die zich willen onttrekken aan de jachtige informatiemaatschappij en uit zijn op spiritualiteit. Hij signaleert juist een opwaardering van merken, die als postmoderne iconen een semi-religieuze betekenis hebben. 'Nike heeft tegenwoordig de functie die Jezus vroeger had.’
MTV kiest dus bewust voor een vormgeving die iets zou kunnen betekenen. Maar wat het moet betekenen, mag de kijker zelf uitmaken. Het is deze omgekeerde gemakzucht die MTV kenmerkt. Niet de gemakzucht om de kijkers zo voorspelbaar mogelijk op hun wenken te bedienen, maar een soort voor-elk-wat-wils-ironie, waarbij de vraag of de kijker er wat mee kan van ondergeschikt belang is. En omdat MTV het moet hebben van afgeleide betekenissen en halve gewaarwordingen, behelst de beeldtaal van MTV ook nauwelijks een belofte voor de toekomst van televisie. Het is een avant-garde gebleken die mainstream-televisie alleen uiterlijk en oppervlakkig heeft veranderd, maar voor het overige het grote publiek nog steeds boven de pet gaat. Het is alsof MTV VPRO en Veronica tegelijk wil zijn, en niet kan kiezen.
RESTEERT DE VRAAG waarom MTV de postmoderne ballast niet overboord gooit en gewoon een ongecompliceerde tienerzender wordt. 'MTV wil zowel tieners bereiken als trendy oudere jongeren, zowel de grote massa als de avant-garde’, zegt Kees Klomp. Hij typeert de nieuwe generatie als 'postmodern’: ze zijn interactief ingesteld en willen met behulp van nieuwe media zoals Internet hun eigen keuze maken uit de chaos van het aanbod. Daarmee creëren ze natuurlijk ook een eigen beeldidioom en in de interactieve toekomst misschien zelfs hun eigen tv-kanaal, dat er in de meeste gevallen veel prozaïscher uit zal zien dan MTV. Bierens’ Blvd-nieuwe-stijl is nog steeds hip en 'niet vast te pinnen’, maar: 'We stellen ons nu meer de vraag: jongens, waar gaat het nu eigenlijk over?’
En MTV?
Een van de grappigste filmpjes in dit verband is Exit-tv. Op een beeldscherm zien we historische tv-beelden: Chroesjtsjov, de eerste maanlanding. De fragmenten wisselen elkaar steeds sneller af, en het beeldscherm wordt kleiner. Nixon, Thatcher, Arafat. Uiteindelijk verdwijnen de dan tot nieuwsflitsen gereduceerde fragmenten uit de jaren negentig in een klein stipje. Televisie verliest zichzelf in een ruis van steeds sneller, vluchtiger, spectaculairder. 'Niet negatief’, oordelen de tieners van het Huygenscollege, 'een rustig filmpje’.