Noorderlicht, ‘Act of Faith’  

Welkom in de onderwereld

De fotomanifestatie Noorderlicht heeft dit jaar besloten de excessen van de wereld toe te schrijven aan het immer actuele geloof.

Voor fotografen blijft gelukkig maar weinig verborgen. Ze richten zich op het tot dan toe onzichtbare, ze trekken het geheime in het licht. Een onderwerp als religie kent vele donkere kanten, de intrinsieke geslotenheid en exclusiviteit van geïnstitutionaliseerde levensbeschouwingen zijn aantrekkelijk voor fotografische ontsluiting. Religie is politiek, religie is business. Fotomanifestatie Noorderlicht heeft dit jaar besloten de excessen van de wereld toe te schrijven aan het immer actuele geloof.

De tentoonstelling in de Der Aa-kerk in Groningen is even plooibaar als het thema. Religie is zo verweven met praktisch elke vorm van cultuur dat alles ermee te maken kan hebben, maar daardoor ook weer niets. Act of Faith betoogt met foto’s van oorlogen op de Balkan, in Afghanistan, Palestina, Tsjetsjenië, Irak en andere landen dat deze gewapende conflicten vanuit religieuze overtuiging worden uitgevochten. Maar het blijven ‘gewone’ foto’s van oorlog en oorlogsleed – mensenwerk. Dichter op het thema had de tentoonstelling zich hier meer kunnen concentreren op foto’s van de dagelijkse indoctrinaties die gewelddadige oplossingen dreigen te legitimeren, wanneer op straat en in gebedshuizen wrok en misverstand zich samenballen tot een schijnbare onvermijdelijkheid.

Met religieus conflict wordt zelden een verhit debat over ziel en geest bedoeld, maar met zijn selecties lijkt curator Wim Melis opvallend gevoelig voor de sensationele uitwassen van het geloof. Ontblote en extatische zwarte Afrikanen, voodoo op Haïti, zelfkastijding in Pakistan: het zijn voorspelbare series, die door hun eenzijdige nadruk op primitieve rituelen bovendien neigen naar een reactionair exotisme. En het gaat maar door: vogelvrije Bihari, ontvoerde kindsoldaten in Oeganda, vervolgde ‘heksenkinderen’ in de Democratische Republiek Congo. Andrew Testa is een van de weinigen die fotografisch de gruwel weet te overstijgen met een aangrijpende en onthullende serie van verminkte vrouwen uit Bangladesh. De slachtoffers zijn overgoten met zuur, een meer en meer terloopse praktijk. De stemmig belichte en verstilde portretten tonen hun gehavende lichamen.

Tegenover alle exotische uitingen van het geloof staan de foto’s die de religieuze beleving van de westerse mens moeten illustreren. Susana Raab toont met een nuchtere serie getiteld The Holyland Experience dat Disney al lang niet meer het alleenrecht heeft op themaparken voor het hele gezin. Geloof als event; het is de meest gespotte blanke trend op Act of Faith. Van foto’s van re-enactments van religieuze parabels tot If God Is a DJ over massa’s jongeren die paus Benedictus XVI opwachten in Keulen. The Searchers is een samenvatting van de zoektocht van de geïndustrialiseerde mens naar spiritualiteit. Sasha Bezzubov en Jessica Sucher hebben in India westerlingen gefotografeerd die zich, gehuld in nostalgische uitdossingen, op een georganiseerde manier overgeven aan een spirituele beleving zoals vorige generaties die hebben geformuleerd. Het enige echte gevoel voor humor komt van Nate Larson met zijn hilarische beeldverslag over vijf geluksmuntjes die hem zijn toegestuurd door een ‘profeet’ genaamd Peter Popoff.

En zo staan de partijen weer tegenover elkaar. Mensen in ontwikkelingslanden schijnen hun lot te mogen verzachten met religie, of zijn te primitief om beter te weten, en het decadente Westen staat te ver verwijderd van enige vorm van spiritualiteit om geloofwaardig te geloven. Inmiddels overal een cliché, behalve in Groningen.

Gelukkig is het een overvolle tentoonstelling; er hangt altijd wel iets goeds. Een van de opvallendste verschijningen is het werk van Lana Slezic. Haar indringende serie Forsaken over Afghanistan na de Taliban levert een rauw en impressionistisch beeld op van vrouwen die weer moeten wennen aan hun omgeving en aan zichzelf. Het grimmige verbond tussen geloof en machismo heeft nog meer pakkend beeld opgeleverd. De Iraanse Shadi Ghadirian laat zich er niet onder krijgen en verrast met haar heldere portretten van boerka’s met huishoudelijke voorwerpen op de plek waar het afgeschermde gezicht hoort te zitten. Verder zijn de beelden van Yann Mingard over sjamanisme in Rusland en het langlopende project van Ron Haviv over de roerige Balkan het vermelden waard, en Denis Dailleux kan geen slechte foto’s maken.

Maar uiteindelijk wil Act of Faith te veel met te weinig. De foto’s van de gekozen 130 fotografen laten wat verschillen zien, wat overeenkomsten, de gekozen opstelling is niet te obscuur, maar ook niet uitdagend, een overtuigend betoog wil het maar niet worden. De volle muren van de Der Aa-kerk geven de toeschouwer bovendien het gevoel dat hij in een plaatjesfabriek is beland. Informatie over fotografen en hun werk is verzameld op centrale tafels, wat een vloeiend bezoek van de tentoonstelling danig tegengaat. Door ruimtegebrek blijft bovendien werk van getalenteerde fotografen als Karine Versluis, Gordon Stettinius en Andreas Teichmann steken in intrigerende aanzetten.

Het begint op te vallen dat de Groningse edities van Noorderlicht meer willen schreeuwen, terwijl de manifestaties in Leeuwarden zich kenmerken door reflectie en een rust die zich uit in zorgvuldiger selecties, met als voorlopig hoogtepunt Nazar, fotografie van de Arabische wereld, van 2004. Ik verheug me op volgend jaar.

Fotomanifestatie Noorderlicht, Act of Faith, t/m 28 oktober. www.noorderlicht.com