Wendbare abstractie

De precisie waarmee Yael Bartana in haar film figuren laat bewegen in de rechthoekige beeldruimte doet denken aan werk van Lissitzky.

In het eerste deel van Yael Bartana’s trilogie die nu And Europe Will Be Stunned is gaan heten, zien en horen we, in een kaal en winderig stadion in Warschau, de oproep aan de joden om naar Polen terug te keren – dat wil zeggen het nageslacht van de meer dan drie miljoen die er voor de holocaust woonden en geworteld deel waren van samenleving en cultuur. De kleuren in de film zijn vaal, het licht is grauw. In de leegte van het stadion weerklinken de woorden extra luid. Vervolgens blijkt dat de oproep (absurd en ontroerend) toch tot een beweging heeft geleid: The Jewish Renaissance Movement in Poland. In het tweede deel bouwt een groep pioniers, met het temperament van de kiboetz, een houten kampement in een park in Warschau. Oudere Polen wantrouwend eromheen. Er wordt een vlag gemaakt en op de wachttoren uitgestoken: hij is rood, het beeld is de adelaar van de Poolse vlag verbonden met de davidster. In de nederzetting is ook een schooltje waar de nieuwe inwoners Poolse les krijgen. De essentie van dit soort omgekeerd zionisme, dat Bartana droomt, is dat de joden terugkeren naar waar gedurende eeuwen van diaspora ook hun cultuur gevormd is. Niet naar Oeganda of Argentinië of Madagascar willen we, verklaart het manifest van de Renaissance Movement, zelfs niet naar Palestina. Niet uitwijken, maar terug naar Polen, het land van onze voorvaders. Maar zoals dat vaak gaat met idealisten die natuurlijk ook tegen schenen schoppen: de leider van de beweging wordt vermoord. In het derde deel van de trilogie (Zamach, moord) wordt afscheid genomen van de dode die opgebaard ligt in een open kist. Daarna volgt de inwijding van zijn standbeeld met toespraken. Bij die drukke manifestatie, van rouw en protest, worden spandoeken rondgedragen, als in een processie. De film eindigt met een nachtelijke wake. Daarna, kun je denken, kunnen de gedachten doorleven, zij het misschien als melancholie.

Meer dan op de stof van deze vertelling lette ik op de vormgeving ervan, omdat ik erachter probeerde te komen waarom de drie films mij zo ontroeren. De regie is strak en zo statig als kerkmuziek. Een camera is tegenwoordig klein en licht en dus erg wendbaar. In wat ik filmische films wil noemen, leidt die wendbaarheid vaak tot snelle, tuimelende beeldwisselingen. Omdat Bartana uit de beeldende kunst komt, is in haar trilogie het exposé van beelden veel trager – omdat bij het vertellen van het verhaal de vormgeving bepalend voor het ritme is en niet de snelheid van het verhaal. Mij viel een prachtige, choreografische precisie op bij de manier waarop de kunstenaar figuren in de rechthoekige beeldruimte laat bewegen: diagonaal van rechts of van links, veel ook frontaal en afgemeten en in een beheerste belichting. In wezen zijn die bewegingen niet ongelijk aan die van de figuren die El Lissitzky heeft ontworpen voor een (nooit opgevoerde) versie van de futuristische opera Overwinning op de Zon als poppentheater. In 1923 werden ze, als litho, gebruikt in de befaamde map Figurinen.

Lissitzky was 28 toen de Oktoberrevolutie plaatsvond en hij werd door het idealistische elan ervan meegesleept. Het abstracte idioom dat eerder door de oudere Malevitsj was ontwikkeld (als moderne versie van het icoon), was ook zo dynamisch dat het goed kon worden uitgewerkt tot een figuratieve abstractie die goed functioneerde in beeldende agitprop. De dynamiek paste bij de haast van de revolutie.

Hoe die vormgeving werkte is te zien in Globe­trotter uit de Figurinen-_map. Die figuur is samengesteld uit scherpe en slanke geometrische figuren die een beweeglijke gestalte verbeelden. Maar ook zien we vormen die op propellers lijken of op wielen, zodat de figuur ook aan een vliegtuig doet denken – balancerend, als Atlas, op een zwarte wereldbol. Zo laat de _Globetrotter, die trouwens een fraaie pirouette lijkt te draaien, ons zien dat je op heel andere manieren je voorstellingen kunt maken die anders zijn dan het traditionele realisme. In die geometrisch-figuratieve vormgeving kon Lissitzky, zoals we zien, de figuren op een voorzichtig-strakke manier afkorten waardoor ze glashelder werden, pakkend in hun visuele effect, direct en zonder schaduwen. In deze esthetische wereld van wendbare abstracte kunst is ook de trilogie van Yeal Bartana ontstaan: daar komt de beheerste, effectieve dynamiek vandaan.


PS De hele trilogie And Europe Will Be ­Stunned is tot 26 augustus in het Van Abbemuseum in Eindhoven te zien. Daarna blijft het werk daar in de vaste collectie, waar het dan voor altijd in de buurt zal zijn van het belangrijke Lissitzky-bestand in dat museum.