President Trump halverwege

Wereld in wachtstand

Ondanks Trumps offensief, zijn drama en zijn furie schakelt de liberale wereldorde over naar een soort pauze, waarin het tijdperk-Trump kan worden uitgezeten tot een nieuwe Amerikaanse president zich in de rij voegt.

Las Vegas, 20 september 2018 © Bridget Bennett / Bloomberg via Getty Images

Met een overheid op slot, een onbesuisde en geïsoleerde president en andere kenmerken van een failed state lijken de Verenigde Staten een zeer slechte start van het nieuwe jaar te maken. Maar wie zich werkelijk zorgen maakt, kan zich geruststellen met de constatering: de VS hebben wel erger meegemaakt. Neem de start van het afgelopen jaar. In de eerste dagen van 2018 liet president Donald Trump via Twitter weten dat zijn ‘nucleaire knop veel groter’ was dan die van de Noord-Koreaanse dictator Kim, ontbond hij de overheidscommissie voor verkiezingsintegriteit, verklaarde hij Pakistan een ‘vrijhaven voor terroristen’ en zijn eigen ministerie van Justitie een vijandig onderdeel van de ‘diepe staat’, gaf hij negentig procent van de Amerikaanse kust vrij voor olieboringen en hief milieubeschermingen op, vroeg om achttien miljard dollar voor een grensmuur, ontsloeg een paar mensen via Twitter, benoemde twee topmannen van Deutsche Bank hoog in het rechtssysteem, noemde zijn voormalige rechterhand Steve Bannon ‘gestoord’, ging tekeer tegen de schrijver van het boek Fire and Fury en noemde zichzelf ‘een zeer stabiel genie’. En toen waren we nog niet eens een week in het nieuwe jaar bezig.

En zo gaat het door. Wie zijn ogen op de man houdt, kan ook na een jaar verkiezingstheater en twee jaar presidentsspektakel nog bijna dagelijks geboeid, verbijsterd en geschokt worden door Trump. Er is nogal veel ruis rondom hem: Trump is wellicht de enige regeringsleider in de geschiedenis, om maar iets te noemen, die door zijn ene minister ‘een imbeciel’ is genoemd en door twee stafchefs, zijn nationale veiligheidsadviseur en een andere minister ‘een idioot’. Maar wie zich losrukt van de nieuwscyclus en zijn ogen op de bal houdt, ziet een steeds saaiere voorstelling, in steeds trager tempo.

Twee jaar geleden schoot Trump furieus uit de startblokken, met een barrage van presidentiële orders. In de loop van 2017 behaalde hij een paar successen op voor hem belangrijke zaken, in de vorm van enkele wetten en betere ‘deals’. Maar in 2018 kwam daar weinig bij. Dat oogt nogal mager. Trumps Republikeinse Partij had naast het presidentschap een meerderheid in beide Huizen van het Amerikaanse parlement, in het Hooggerechtshof en in twee derde van de staatsparlementen. Die politieke almacht ligt in het verleden en Trump is halverwege zijn (eerste?) ambtstermijn gekomen. Een logisch moment voor een afweging: wat heeft hij qua beleid daadwerkelijk bereikt? En wat kunnen de VS en de rest van de wereld verwachten in de tweede helft?

De twee grootste successen van Trumps eerste ambtstermijn zijn ongetwijfeld de benoeming van twee conservatieve rechters in het Hooggerechtshof en een nieuwe belastingwet, beide in 2017. Met de belastingwet had Trump niet veel te maken: die werd geschreven en door het parlement geloodst door ervaren Republikeinse senatoren en afgevaardigden.

Met de benoeming van de rechters had Trump juist veel van doen. Een van die posten was al vacant, maar de tweede kwam vrij doordat een gematigde conservatief in het Hooggerechtshof met pensioen ging. Reconstructies door Amerikaanse media toonden dat Trump maandenlang bezig is geweest om deze rechter gunstig te stemmen en te verzekeren dat hij een waardige, op hem lijkende opvolger zou krijgen als hij zou opstappen. Een overwegend conservatief Hof is nu voor jaren gegarandeerd, en als er in de komende twee jaar een progressieve rechter opstapt of sterft worden die jaren misschien decennia. Hoewel de conservatieve rechters te snel worden beschouwd als onderdeel van de Republikeinse machine is het nu wel een reële mogelijkheid – misschien al in 2019 – dat een hoger beroep tegen de nationale abortuswet het Hooggerechtshof bereikt, en dat het Hof deze wet ongeldig verklaart. Dan mogen de afzonderlijke staten zelf bepalen of zij abortus toestaan.

Tegenover deze successen staan een aantal half geslaagde zaken. De vervanging van de door Obama ontworpen ziektekostenwet bijvoorbeeld, een stokpaardje van Trump, ging niet door, ondanks de Republikeinse overmacht, en zal niet meer via het parlement lukken. Wel zijn delen van Obamacare ontmanteld en nemen Republikeinen de wet nu via rechtbanken onder vuur.

Nog hoger op Trumps prioriteitenlijst en belangrijker voor zijn imago is immigratie. Het is een thema waar Trump maar bij blijft terugkeren en dat hij nu op de spits drijft in de politieke confrontatie over zijn grensmuur. Maar het lijkt op overcompensatie, want hij heeft in twee jaar op dit terrein weinig voor elkaar gekregen. Direct na zijn aantreden gaf hij via presidentiële orders ruim baan aan het jagen op ongedocumenteerde immigranten en blokkeerde hij immigratie uit zes moslimlanden. Maar het ‘deporteren van alle illegalen’ is mislukt – het aantal uitzettingen is veel lager dan tijdens de ‘piekjaren’ onder Obama – en een nieuw immigratiemodel is nergens in zicht. Trumps verklaarde doel is om immigranten toe te laten op basis van competentie en immigranten uit ‘shithole countries’ te weren. Voor een doelgerichte, geïntegreerde aanpak heeft hij echter nooit de concentratie en focus kunnen opbrengen, en nieuwe wetgeving gaat er de komende twee jaar niet komen.

‘Half geslaagd’ geldt ook voor bijna alles wat Trump aan buitenlands beleid heeft geprobeerd uit te voeren. Trumps instinct ligt altijd bij dingen breken en de optelsom van zijn tirades en aanvallen op bestaande overeenkomsten, bondgenootschappen en normen is vaak beschreven als het neerhalen van de liberale wereldorde door haar van oudsher belangrijkste patroon: de president van de Verenigde Staten. Een overzicht van wat hij daadwerkelijk heeft bereikt, laat echter weinig puinhopen zien.

De huidige wereldorde is niet zomaar weg omdat Trump ertegen duwt

Neem Trumps belangrijkste internationale thema: ‘bad deals’ die ervoor zorgen dat andere landen lachend misbruik maken van de VS. Vrijhandelsakkoord Nafta, tussen de VS, Mexico en Canada, was ‘een zelfmoordpact’ dat ‘bloedbaden’ had aangericht in de VS. Hij dreigde de VS er uit terug te trekken, kreeg een paar concessies van Mexico en Canada en tekende vervolgens een iets aangepaste versie die door iedereen ‘Nieuw Nafta’ wordt genoemd. Ook van de Europese Unie, Japan en Zuid-Korea kreeg Trump concessies los, die als ‘betere deals’ kunnen worden gepresenteerd, maar vooral erg op de oude lijken. Wat China betreft kan de confrontatie nog alle kanten op, al verklaarde Trump dit jaar dat China ‘geen wisselkoersmanipulator’ meer is.

Opvallender en verrassender dan het feit dat Trump over de grens harder blaft dan hij bijt, is dat de liberale wereldorde Trumps offensief opvangt door over te schakelen naar een soort wachtstand, waarin het tijdperk-Trump kan worden uitgezeten tot een nieuwe Amerikaanse president zich weer in de rij voegt. Exemplarisch is vrijhandelsakkoord tpp, dat met de VS erbij veertig procent van de wereldeconomie zou hebben omvat. In zijn eerste week als president trok Trump de VS uit tpp terug. Maar de andere landen van tpp gingen er gewoon mee verder, terwijl Trump begon te weifelen en zei dat hij misschien terug wilde als hij een ‘betere deal’ kon krijgen. tpp werd twee weken geleden van kracht, en wacht op Amerikaans lidmaatschap als er in de toekomst een Obama-Clinton-Romney-achtige middenfiguur president wordt.

Trumps terugtrekking van de VS uit het klimaatakkoord van Parijs was nog zo’n opvallend besluit dat met veel drama omgeven was. Maar de VS mogen pas na de verkiezingen van 2020 uit het akkoord en de rest van de wereld houdt zich eraan. Zelfs de extreem-rechtse president van Brazilië, Bolsonaro, besloot zich er bij nader inzien toch aan te houden.

De wereld kijkt al vooruit naar een tijd na Trump – ook al is dat misschien pas over zes jaar. Het ‘nucleaire akkoord’ tussen Iran en zes grote landen plus de Europese Unie is nog zo’n voorbeeld. Trump heeft de VS uit het akkoord teruggetrokken, maar iedereen houdt zich er nog aan, zelfs Iran zelf. Noord-Korea: de top tussen Kim en Trump was een mooie show, en misschien komt er nog een, maar Noord-Korea geeft niets op in ruil voor een handtekening van Trump, en kijkt in die zin ook voorbij de huidige president.

Het is ook niet zo moeilijk om te voorspellen wat er zou gebeuren als Trump het dreigement waarmaakt dat de meeste zorgen in Europa heeft losgemaakt: de VS terugtrekken uit de Navo. (Zijn laatste standpunt is overigens dat de Navo ‘niet meer overbodig’ is.) Het zou een schok zijn, maar de overgebleven landen zouden doorgaan en de Amerikaanse zetel vrijhouden tot een meer orthodoxe president naar Washington komt.

In de tweede helft van Trumps termijn zal deze trend sterker worden: landen en politici die wachten op de verkiezingen van 2020 in de verwachting dat de VS daarna de koers zullen hervatten waar ze al zeventig jaar op liggen – en anders na 2024. De huidige wereldorde is niet zomaar weg omdat Trump ertegen duwt. En zij weerstaat zijn duw- en trekwerk makkelijker omdat het steeds weer stopt. ‘Je kunt betogen dat Trump de hele Amerikaanse buitenlandse betrekkingen en de hele internationale betrekkingen in de wereld heeft opgeschud. Maar hij toont zich telkens niet in staat een bepaalde zaak door te zetten en er interesse in te houden’, zegt de Britse historicus John Bew, hoogleraar aan King’s College en analist voor het Britse weekblad New Statesman.

Focus en interesse houden zal voor Trump waarschijnlijk nog moeilijker worden in de tweede helft van zijn ambtstermijn. ‘Trumps agenda zal het komende jaar waarschijnlijk steeds meer worden overschaduwd door andere zaken: door het onderzoek door speciaal aanklager Robert Mueller, door de verkiezingen van 2020 en vooral, denk ik, door de Amerikaanse economie die tot nu toe gunstig is geweest maar die nu aan het keren is.’

Daar staat tegenover dat Trumps behoefte aan een zichtbaar succes in wereldzaken nog kan toenemen als hij binnenlands onder vuur ligt en zijn nationale agenda stukloopt op de Democraten in het parlement. Zo’n ‘win’ zal hij in de eerste plaats willen halen ten koste van China. Dat zou goed vallen bij zijn base, maar op dit punt zullen de Democraten niet dwarsliggen. ‘Er is in Washington brede consensus ontstaan, in beide partijen, dat het tijd is om China hard aan te pakken’, stelt Bew. ‘Maar China zal hem geen makkelijk succes aanreiken. Wat je veel zag bij Trump is dat hij zich dan opeens kan omdraaien om een snelle klap te geven ten koste van Amerika’s bondgenoten. Dat is de afgelopen twee jaar gebeurd met Mexico, Canada, en in 2018 vaker met Japan en Zuid-Korea. Ook op de Europese Unie en auto-import zal hij wel terugkomen.’

Dit is in alle relevante hoofdsteden bekend. Verwacht daarom in de komende twee jaar vooral een wereld die wacht. Het zal lijken op een klas waarin opeens een grote pestkop is geplaatst. Iedereen probeert zijn aandacht niet te trekken, en kijkt vooruit naar het volgende jaar – in de vurige hoop dat hij niet over gaat.