Whatevergate

‘DAT DE TWINTIGSTE eeuw hierop uitdraait!’ Lachend laat Alfons Lammers zich in een fauteuil vallen. ‘Dat ik me als hoogleraar Amerikaanse geschiedenis moet verdiepen in de juridische geheimen van orale seks! Ik kan me niet voorstellen dat hier een rechtszaak van komt en straks ook nog een impeachment-procedure. Arme Amerikanen.’ Hij kijkt peinzend langs zijn sigaret en schiet opnieuw in de lach: ‘De meesten weten niet eens wat oral sex is, denken dat het praten óver seks is. En die arme Arafat die op bezoek kwam en daar met grote, niet-begrijpende ogen tussenin zat. Een bespottelijke toestand. Maar Clinton vráágt om crisis, telkens weer, en hij weet zich er ook telkens weer uit te draaien. Het is buitengewoon intrigerend.’

Lammers (57) is vermaard om zijn ironische kijk op de geschiedenis (‘Ik heb als kind de slag om Arnhem meegemaakt, misschien dat ik daarom besef dat het altijd erger kan’) en in het bijzonder op de rommelende en ritselende ex-gouverneur uit Arkansas ('het Limburg van Amerika’) en zijn 'überfrau’ Hillary. Zijn voorkeur gaat uit naar de morele zoekers in de politiek, zoals Franklin Roosevelt. Des te afkeriger is hij van leiders die zich volledig door opiniepeilingen laten leiden. In Van Clinton, presidenten die voorbijgaan (1994) zette hij al vraagtekens bij de principiële besluiteloosheid waarvan de Great Hugger in zijn eerste ambtsjaar getuigde: 'In april 1993 suggereerde Hillary dat Amerika’s ziel een innerlijke leegte vertoonde. Haar man scheen eerder een symptoom dan een genezer van deze kwaal te zijn.’
EEN PATROON in zijn gedrag staat inmiddels vast: Jennifer Flowers, Whitewater, de vriendjespolitiek op het reisbureau van het Witte Huis, Paula Jones, de zelfmoord van zijn schoolvriend en adviseur Vincent Foster, de illegale fondsenwerving, en nu Monica Lewinsky - Clinton lijkt te bestaan dankzij een merkwaardige symbiose met de schandaalpers, waardoor zijn presidentschap is ontaard in een permanent Whatevergate.
Lammers: 'Hij blijft de grenzen aftasten van wat hem als president is toegestaan. De geruchten over zijn buitenechtelijke relaties dateren van het allereerste begin. Toen hoorde ik via vrienden in Washington al de verhalen over de vrouwen rond Clinton. Vorig jaar had je die affaire met Dick Morris, zijn adviseur die telefoneerde vanuit het bed van een prostituee en met haar zijn politieke werkzaamheden besprak. En het gaat maar door. Reagan en Bush hadden ook geen schone handen, maar Clinton is zó kwetsbaar. Het lijkt soms wel of hij met schandalen de verveling verdrijft. Vorige zomer klaagde de Washington Post dat er niets meer gebeurde en dat de hoofdstad afzakte naar de rang van Dullsville. Prompt voorziet Clinton in drama. En in zulke situaties is hij op zijn best. Het verbaasde me niet dat hij afgelopen dinsdag in zijn State of the Union triomfeerde. Hij wordt terecht vergeleken met boeienkoning Harry Houdini.’
Maar bij de gedachte dat het Congres zich in alle ernst zou moeten buigen over het seksleven van de tweeënveertigste president, inclusief stand en lengte van zijn corpus delicti, dwaalt Lammers’ blik ongelovig door zijn Leidse werkkamer, langs tafels en boekenplanken die doorbuigen onder de vuistdikke policy studies en presidentenlevens. Lammers: 'En dat het Huis van Afgevaardigden dan moet beraadslagen over de terms of impeachment, en dat dan de Senaat… Het is te gek voor woorden. De afzettingsprocedure is hier natuurlijk nooit voor bedoeld. De grondwet spreekt van 'high crimes and misdemeanors’, dat wil zeggen omkoping, verraad, dat soort dingen. Natuurlijk wordt de vergelijking met Watergate gemaakt, maar daarvoor geldt Hegels uitspraak dat alles begint als een tragedie en eindigt als een farce. Vergeleken bij wat Nixon heeft uitgehaald, zijn Clintons vergrijpen te verwaarlozen. Maar je weet het nooit met hem.’
'JE KUNT JE natuurlijk afvragen of het gezond is dat de media zo diep in het privéleven van politici wroeten. Het zou rampzalig zijn als iedereen die president wil worden vanaf zijn zesde jaar kuisheid moet betrachten en al zijn brieven en video’s moet weggooien. Maar dat een particulier rechtsgeding de agenda van een president kan doorkruisen, is toch ook weer een blijk van de kracht van de Amerikaanse democratie. Clinton krijgt waar hij om vraagt. Ik geloof niet dat dit een trend is en dat elke president voortaan wordt geschaduwd door een aanklager en een dolgedraaide pers, als een soort virus dat het politieke lichaam afbreekt. Dit is persoonsgebonden, dat kan niet anders.
Neem vice-president Gore: afgezien van zijn mogelijke aandeel in illegale fondsenwerving is hij van onbesproken gedrag. Als er iets op hem aan te merken viel, was het onvermijdelijk uitgelekt en hadden de Republikeinen hem allang gepakt. Dat contrast maakt Clinton des te interessanter, maar dat is een ander verhaal.
Ook de gedachte dat hij nu een oorlog tegen Irak gaat beginnen om de aandacht af te leiden, is dwaasheid. Alsof de president in zijn eentje bepaalt dat er raketten worden afgeschoten op Bagdad. Politici mogen dan cynisch zijn, er bestaan ook grenzen - zelfs voor Clinton. En electorale motieven wegen bij hem nog altijd zwaarder dan afleidingsmanoeuvres. Als de peilingen uitwijzen dat het publiek geen trek heeft in nieuwe aanvallen op Irak, zal het bij de dreigende woorden van minister Albright blijven.’
'WE VERGETEN gemakkelijk dat de politieke zeden in Amerika altijd hard zijn geweest. Negentiende-eeuwse reizigers uit Europa waren verbijsterd over de manier waarop politieke rivalen in Amerika elkaar te lijf gingen. In het dagelijks leven gedroeg men zich vreedzaam, in de politiek was alles toegestaan. De pers was gefixeerd op het kapotmaken van de tegenstander en die mentaliteit zie je ook nu weer.
Het is buigen of barsten: enerzijds speelt de onafhankelijke aanklager Kenneth Starr zo hoog spel, anderzijds ontkent het Witte Huis met zo veel stelligheid dat niemand met goed fatsoen terug kan. Vergeet niet dat er nog niets is bewezen. Als straks mocht blijken dat de verdenking van meineed nergens op berust, gaan er heel wat koppen rollen op de rechtervleugel.
De Republikeinen hebben een allesoverheersende drijfveer om Clinton aan te pakken: sinds het mislukken van zijn hervormingsplan voor de gezondheidszorg is hij naar rechts opgeschoven. Hij heeft hun ideeën geannexeerd en met zijn eigen sausje overgoten. En wat hen mateloos irriteert, is dat hij zich tegelijkertijd blijft afficheren als een liberal. Ze weten heel goed dat als ze hem ten val willen brengen, het op zo'n punt moet gebeuren. En het vuile werk laten ze graag over aan de lunatic fringe.’
Nu Clinton ook voor de jongste aanvallen immuun blijkt en zijn populariteit alweer rijzende is, werpt de pers zich van de weeromstuit op zijn felste tegenstanders. Gaandeweg wordt duidelijk dat aanklager Starr en zijn medewerkers op allerlei manieren zijn verbonden met rechtse denktanks, rabiate televisiedominees en uitgevers van fascistische propaganda en negationistische lectuur over de Tweede Wereldoorlog. In een ontbijtprogramma op tv nam Hillary een voorschot met een fel requisitoir tegen deze 'reusachtige rechtse samenzwering’.
Lammers: 'Ik zou het woord “complot” niet in de mond nemen, maar ik begrijp wat ze bedoelde. Het is een offensief van conservatieve extremisten die allemaal Clinton weg willen hebben, dat is hun hele agenda. Eerst probeerden ze hem te pakken op zijn relatie met Jennifer Flowers. Dat leek te lukken, maar in 1994 kregen de Republikeinen in het Congres de meerderheid en toen bleken ze zelf niet vrij van smetten te zijn, te beginnen met hun leider Newt Gingrich. Daarna verloor Bob Dole ook nog de presidentiële race van Clinton.
De man heeft iets ondefinieerbaars dat enorme weerzin bij rechts Amerika opwekt. Hij is een haatobject. Met Democraten als Carter en Dukakis wisten ze wel raad; dat waren van die halfzachte liberals, van die suckers die ze makkelijk opzij konden zetten. Clinton is veel handiger, die maakt gebruik van alle middelen die de Republikeinen in het verleden met veel succes hebben gebruikt. Hij is zo glad als een aal.
Tegelijk vermoeden ze dat diep in de persoon Clinton, ergens in zijn verleden, iets totaal corrupts zit, dat hij alles symboliseert wat er sinds de jaren zestig verkeerd is gegaan. En het intrigerende voor mij als buitenstaander is dat het er steeds weer op lijkt dat het klopt. Hij is geen grootse, meeslepende leugenaar zoals Nixon. Het is de opeenstapeling van zwakheden en misstappen die hem kwetsbaar maakt.’
'HILLARY KLAAGT dat zij en Bill zelfs van moord zijn beschuldigd. Daarmee doelt ze op de zelfmoord van Vince Foster. De verdachtmakingen die daarover in rechtse kranten werden opgeworpen, zijn inderdaad buitensporig, maar enige twijfel over die zaak is toch wel gerechtvaardigd. Ook nu heeft Clinton weer idioot lang geaarzeld. Als er niets aan de hand is, waarom heeft hij dan niet onmiddellijk categorisch ontkend? Hij verzamelt een reusachtig team om zich heen en ontkent pas na een week. Waar moesten ze zo lang over praten? Waarom laat hij zich uitgerekend terzijde staan door iemand als Vernon Jordan? Een ongelooflijk invloedrijk man, zit in allerlei boards, heeft toegang tot zoveel kringen en kan zoveel doofpotten open- en dichtdoen dat je toch weer de indruk krijgt dat hier iets wordt toegedekt. Hij blijkt nu te hebben geprobeerd die Lewinsky aan een baan te helpen. Zo blijft de verdenking in stand, het klééft gewoon aan hem.
En het gekste van alles is dat hij ondanks zijn affaires door het grote publiek gewaardeerd wordt, of liever: dankzij zijn affaires. Als ik de opiniepeilingen moet geloven, blijven de vrouwelijke kiezers in meerderheid achter hem staan. Tien procent meer vrouwen dan mannen steunen hem op dit ogenblik. Ik hoor zelfs van vrouwen hier in Nederland dat ze medelijden met die “arme man” hebben. Uitgerekend iemand die vrouwen zou hebben gedwongen tot seks! Dat is echt iets bijzonders, want het verhaal dat machtige mannen nu eenmaal vrouwen aantrekken, is volgens mij onzin. Ik ken genoeg charmeurs zonder macht en machtige mannen zonder charme. Nixon, Reagan of Bush taalden niet naar seks, en Carter zondigde alleen in gedachten.
Clinton is de eerste president sinds Kennedy die verslingerd is aan vrouwen en nota bene op een onschuldige manier. Kennedy’s slippertjes waren pas echt staatsgevaarlijk. Het verschil met destijds is dat de pers geen eerbied meer heeft. Die omslag is gekomen door Johnson en Nixon met hun leugens over Vietnam, de CIA, Watergate enzovoort. Tot die tijd gold de stelregel: The president is right. Eind jaren zestig namen de media niet meer aan wat het Witte Huis zei en tegenwoordig gaan ze er vanuit dat het níet klopt.
Maar het is de vraag of het iets uitmaakt. Clinton heeft deze week door het Midden-Westen gereisd en volgens de berichten waren de crowds enorm en het enthousiasme overweldigend. Geen wonder met zo'n man die standhoudt temidden van allerlei aantijgingen en schandalen. Daarin lijkt hij op Kennedy: hij is niet kapot te krijgen, omdat hij blijft boeien. Misschien verklaart dat zijn charisma.’
AMERIKANEN houden nu eenmaal van een good fight, aldus Lammers: 'Ze hebben altijd geloofd in samenzweringen. De vrijmetselaars, de katholieken, de communisten: alles is alijd één groot complot. Rechts ziet nu één groot complot van de Clintons, en Hillary één groot complot van rechts.
Dickens schreef al in zijn American Notes dat dit land in het teken staat van Universeel Wantrouwen. Het is altijd een tumultueuze maatschappij geweest. Er immigreerden grote groepen, de macht verschoof telkens, vastigheid was er nooit. Vandaar al die tegenstellingen tussen katholieken en protestanten, Noord en Zuid, de West- en Oostkust. Amerika is een experiment, dus denken de inwoners steeds dat het gevaar loopt. Wij denken dat onze crisis van de rechtsstaat heel wat om het lijf heeft, maar daar is het altijd crisis. Net nu de buitenlandse conflicten wat minder acuut lijken, barst er goddank een presidency crisis los. Zonder crises zouden wij de Amerikanen niet meer begrijpen en zouden de Amerikanen waarschijnlijk zichzelf niet meer begrijpen.
Dat maakt het nog moeilijker om in de toekomst te kijken. Arthur Schlesinger zei eens dat historici de neiging hebben om besluitvormingsprocessen ordelijker en rationeler voor te stellen dan ze zijn. Ze gaan ervan uit dat de meningen en belangen van betrokkenen vastliggen en zoeken naar duidelijke patronen in een proces dat in werkelijkheid a swirl, if not a chaos is.
Daarom verzet ik me ook tegen de gedachte dat een aanval op Irak logisch uit Monicagate zou voortvloeien. Ik ben ervan overtuigd dat er ook in Clintons Witte Huis a swirl, if not a chaos heerst.’