Whitelash

De overwinning van Trump is tegelijkertijd een verwerping van het post-raciale samenlevingsideaal. Racisme is terug van nooit weggeweest.

Medium vanjones

De ‘vergeten’ kiezer heeft gesproken: een narcistische en ongevoelige presidentskandidaat met racistische denkbeelden mag straks de machtigste positie van de vrije wereld bekleden. Donald J. Trump heeft het mandaat gekregen om Amerika weer groots te maken. Op welke periode ‘weer’ slaat blijft een open vraag, maar voor minderheidsgroepen zijn er weinig tijdvakken waar weemoedig naar terug verlangd wordt. Make America Hate Again werd dan ook gauw de tegenhanger van de campagneleus van het Trump-kamp. Het mocht niet baten, de campagne van haat en racisme bleek een electoraat aan te spreken dat groter was dan gedacht.

Tijdens de verkiezingscampagne moest ik denken aan de controversiële dramafilm American History X uit 1998. In de film kruipt Edward Norton in de huid van Derek Vinyard, een witte jongen uit een keurig middenklassegezin die na de gewelddadige dood van zijn vader radicaliseert en lid wordt van een neonazibeweging. Behalve een grote hakenkruis op zijn borst lijkt Derek er een op zijn tong te hebben. In het uiten van zijn racistische denkbeelden weet de charismatische en welbespraakte Derek gefrustreerde jongeren aan zich te binden. Gedurende de film wordt er gewezen op de gevaren voor de Amerikaanse samenleving, zoals zwarte criminelen, illegale Mexicanen en de progressieve en politiek-correcte elite die de ontredderde witte Amerikanen in de steek laat.

Wie de huidige retoriek over ras, migratie en media bekijkt ziet hoe extreem-rechtse opvattingen inmiddels salonfähig zijn gemaakt. Tijdens de Amerikaanse verkiezingscampagne zagen we hoe Trump de grens van het toelaatbare steeds weer overschreed en verlegde. Tegelijkertijd ging bij zijn aanhangers de rem eraf en klonken de racistische uitlatingen bij elke bijeenkomst steeds luider. Toen Hillary Clinton sprak over de ‘basket of deplorables’, doelend op het haatdragende en intolerante deel van de Trump-aanhang, was dat slechts een constatering. Strategisch bleek het een onhandige uitspraak, maar dat maakte het niet minder waar.

Na de verkiezingsoverwinning van Trump gingen de meeste commentaren en analyses over de bezorgde en verweesde burger, de arbeider wiens bestaanszekerheid niet meer gegarandeerd kan worden, de verliezer van globalisering. Maar volgens de Afro-Amerikaanse politiek commentator Van Jones moet ook het racistische element benoemd worden. In een emotionele reactie op CNN noemde Jones de verkiezingsuitslag een whitelash, de witte (tegen)reactie op een veranderende samenleving. De witte stem was niet alleen gericht tegen de elite en inkomensongelijkheid, maar óók een stem tegen immigratie, de vluchtelingenpolitiek en zwarte emancipatie, belichaamd door de eerste zwarte Amerikaanse president. Via de stembus keerde racisme in feite terug van nooit weggeweest.

Ook Europa verwacht het komend jaar een whitelash. Net als in de VS hebben we ook hier te maken met een reactionaire beweging van de grote, boze, witte menigte. Verschillende extreem-rechtse partijen hebben zich opgeworpen als de verdedigers van het smetvrije Europa en beloven het volk ‘hun’ land terug te geven en te beschermen tegen de islamitische ‘invasie’. Zoals witte Amerikanen het gevoel hebben een minderheid te worden in eigen land, zo schatten veel Europeanen het aantal inwoners met een migratieachtergrond veel te hoog in. Maar zoals we bij de Amerikaanse verkiezingen hebben gezien doen cijfers en feiten er niet veel toe. Het gaat om de emotie, het gevoel en de angst het land kwijt te raken aan buitenstaanders die niet tot de dominante cultuur behoren, geholpen door de verraderlijke elite.

De vraag is hoe weerbaar de westerse democratie is na de whitelash. De rechtsstaat is net zo sterk of fragiel als degenen die haar moeten handhaven. Maar zelfs als de rechtsstaat blijft functioneren zal het leefklimaat voor minderheidsgroepen niet per se aangenaam worden. Het is een lose-lose situatie: wint extreem-rechts, dan wordt racisme deels overheidsbeleid; verliest extreem-rechts, dan wordt de boze burger nog bozer. Steeds meer politieke partijen schuiven al op naar rechts om de whitelash op te vangen, de nationale identiteit steeds verder afgebakend.

Voor minderheidsgroepen betekent begrip opbrengen voor de boze, witte burger een worp terug in de tijd. Het zou alleen het nativisme en de superioriteitsgevoelens van extreemrechts bevestigen. In het satirische televisieprogramma The Daily Show toonde de Amerikaanse komiek Hasan Minhaj zich dan ook onverzoenlijk tegenover de Trump-kiezer: ‘You personally may not be a racist, sexiest, xenophobe. But it comes with the package […] So If you take that deal, what you’re telling me is, ‘’hey man. I don’t hate you. I just don’t care about you’’.’