Poolse grenswachters op de plek waar vluchtelingen net zijn teruggestuurd naar Wit-Rusland. Gmina Szudzialowo, Polen, 14 augustus © NurPhoto / ANP

Op 9 oktober 2016, de oorlog in Syrië is nog in volle gang, stranden een vader, moeder en hun vier kinderen van één tot zeven met een bootje op het Griekse eiland Milos. Ze zijn gevlucht uit de Syrisch-Koerdische stad Kobani die deels is verwoest door IS. Van daaruit worden ze door de Griekse autoriteiten naar Leros overgebracht waar ze een ‘pre-asylum registration’-formulier invullen. Na tien dagen krijgen ze te horen dat ze de volgende ochtend naar Athene zullen vertrekken. ‘De politieman zei: laat je avondeten staan, pak je spullen, we brengen je voor vannacht naar een politiestation en morgen naar Athene’, vertelde Lawand Haji Mohamad, de toen 33-jarige vader, twee weken later aan The Guardian. Op de ochtend van 20 oktober worden ze naar het vliegveld gebracht, samen met dertien andere Syriërs. Ieder van hen wordt begeleid door een grenswachter in uniform met het embleem van Frontex erop. Zelfs de kleine kinderen krijgen een eigen begeleider. In totaal zitten er veertig grenswachters en monitoringsambtenaren van Frontex aan boord, zo zal achteraf blijken. ‘De kleintjes huilden’, zegt asieladvocaat Flip Schüller van advocatenbureau Prakken d’Oliveira in Amsterdam die het gezin van zes bijstaat. ‘Ze zaten om en om, een gezinslid en zo’n kleerkast van een geüniformeerde grenswacht. Uiteindelijk mocht de jongste bij moeder op schoot, maar die van twee jaar moest blijven zitten. Het was verboden om te praten, ook de kinderen. Een traumatische ervaring voor het hele gezin.’

Het werd nog erger. Na de landing bleken ze niet in Athene te zijn aangekomen maar in Adana, Zuidoost-Turkije, en werden ze overhandigd aan de Turkse autoriteiten die hen naar detentiekamp Düziçi brachten. ‘Toen we aankwamen en de Turkse vlag zagen, waren we in shock’, vertelde Haji Mohamad The Guardian telefonisch vanuit het kamp. ‘We vertrouwden de politie, maar ze hebben ons misleid. Ik heb geen idee waarom.’ Na twee weken mochten ze het kamp verlaten. Uit angst te worden uitgezet naar Syrië vluchtten de ouders met hun kinderen naar Erbil in Noord-Irak, waar ze tot op heden verblijven. ‘Griekse en Turkse ngo’s hebben mij daarna met dit gezin in contact gebracht’, zegt Schüller. Hij diende direct een procedure in bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg tegen Griekenland, die nog altijd loopt. En in januari 2017, vanaf het moment dat het Europese grens- en kustwachtagentschap een klachtenprocedure opende, diende hij een klacht in bij Frontex omdat zij bij deze uitzetting de Grieken assisteerden en daarom medeverantwoordelijk zijn.

‘Wij zijn klacht nummer één’, lacht Schüller in zijn kantoor in Amsterdam. Dan is hij weer serieus: ‘Dit Syrische gezin had volgens alle EU-regelgeving vrijwel zeker asiel gekregen. Hoe kan het dat ze voordat ze die kans krijgen, worden uitgezet?’

Na een volgens Schüller vruchteloze interne klachtenprocedure van bijna vier jaar heeft het advocatenkantoor besloten Frontex aansprakelijk te stellen: ze dienen een procedure in bij het EU-Hof van Justitie in Luxemburg. ‘Frontex weigerde zijn eigen rol te beoordelen en bleef naar Griekenland wijzen als lidstaat en enige verantwoordelijke’, zegt Lisa-Marie Komp, Schüllers collega, die via de luidspreker op de telefoon aanwezig is bij het gesprek. ‘Terwijl zij het vliegtuig hebben gecharterd en als begeleidende officieren meegingen op de vlucht.’ Volgens Komp, civilist en afgelopen jaar gepromoveerd op staatsaansprakelijkheid voor extraterritoriale mensenrechtenschendingen, heeft Frontex bij de uitvoering van de operatie ‘in strijd gehandeld met de op haar rustende verplichtingen en daarmee geholpen bij het uitvoeren van een onrechtmatige daad’.

Het is niet uniek dat Frontex terugkeermissies uitvoert. Het EU-agentschap ondersteunt lidstaten bij de taken van grensbewaking. Het hoort bij het mandaat. Maar tegelijkertijd heeft het volgens de eigen regels de taak om mensenrechten te waarborgen. In deze zaak heeft het drie regels overtreden. Volgens de EU-regelgeving moet van mensen die aankloppen aan de buitengrens van de EU, en van wie het aannemelijk is dat ze asiel willen aanvragen, de aanvraag gecontroleerd worden in een individueel proces. Dat is niet gebeurd. ‘Ten tweede is het autoriteiten niet zomaar toegestaan om jan en alleman van de straat op te pikken en naar een ander land te vliegen’, vervolgt Komp. ‘Als een staat heeft besloten je uit te zetten, moet je deze beslissing kunnen aanvechten.’ Dat is ook niet gebeurd.

‘En ten derde’, vult Schüller aan, de manier waarop de uitzetting is gedaan: ‘De Terugkeerrichtlijn stelt dat dat moet gebeuren met menselijke waardigheid. Dat is ook niet gebeurd. Je zet geen kleerkasten in uniform tussen kleine kinderen en hun ouders.’ Er zijn hier volgens de kantoorgenoten fundamentele rechten in het geding. Frontex blijft echter weigeren verantwoordelijkheid te nemen. ‘We zien daarom geen andere oplossing dan de gerechtelijke weg’, zegt Lisa Komp.

‘We zien al jaren met lede ogen toe hoe de EU zichzelf ondermijnt’

Het is voor het eerst dat een zaak tegen Frontex bij het Hof wordt neergelegd op basis van een particuliere klacht. ‘Het is heel belangrijk dat het Hof zich hierover gaat uitspreken’, zegt Tineke Strik, GroenLinks-europarlementariër en hoogleraar burgerschap en migratierecht aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, telefonisch vanuit Slovenië waar ze op werkbezoek is. ‘Het gaat om concrete verplichtingen in de uitvoering: welke voorzorgsmaatregelen moet Frontex nemen om niet in strijd te handelen met fundamentele rechten?’ Ook in het rapport over Frontex van de onderzoekscommissie van het Europees Parlement, dat deze zomer is gepresenteerd en waarvan Strik de auteur was, was de kritiek dat het wegkeek bij pushbacks. ‘De rapporten waaruit bleek dat mensenrechten werden geschonden aan de buitengrenzen lagen op hun bureau, maar Frontex deed er niets mee. En dat is kwalijk. Ook als ze aanwezig zijn bij of getuige zijn van een pushback moeten ze handelen, want dat is in strijd met het Europees recht en het internationaal recht.’

Hetzelfde speelt met Hongarije. In december 2020 concludeerde het Europees Hof dat Hongarije EU-wetten schendt met het stelselmatig terugsturen van migranten en vluchtelingen. Pas daarna, in januari 2021, besloot Frontex te stoppen met de missie in Hongarije. Vanuit tal van hoeken was daar al jaren op aangedrongen. ‘Frontex kijkt de andere kant op terwijl er al meer dan vier jaar systematisch mensenrechten worden geschonden op de Schengen-grens’, schreef het Hongaarse Helsinki Comité in een van zijn rapporten. Maar tot Striks frustratie werkt Frontex nog altijd wel mee aan terugkeermissies vanuit Hongarije. ‘Als de asielprocedure zelf niet goed is, hoe kun je dan meewerken aan terugkeer? We hebben tegen Leggeri (de directeur van Frontex – ivdl) gezegd dat ook dat nu echt moet stoppen.’

Illegale pushbacks aan de buitengrenzen van de Europese Unie zijn steeds meer gemeengoed. Niet alleen Griekenland en Hongarije maken zich er schuldig aan, ook bijvoorbeeld Oostenrijk, Slovenië en Kroatië. Al jaren vertellen mensen die vanuit Bosnië-Herzegovina de grens naar Kroatië oversteken hoe ze worden teruggezet en mishandeld door Kroatische grenswachters. Tot nu toe ontkenden de autoriteiten in alle toonaarden, maar begin oktober bracht het journalistieke onderzoeksbureau Lighthouse Reports een filmpje naar buiten waarop te zien is hoe gemaskerde mannen, in uniform van de speciale politie, mensen de grensrivier in slaan. Ook aan de Poolse oostgrens worden op dit moment vluchtelingen op de grens met Wit-Rusland tegengehouden en teruggeslagen als ze asiel proberen aan te vragen – met tot nu toe zeven doden tot gevolg.

Twee weken geleden stuurden twaalf lidstaten, de grenslanden maar ook bijvoorbeeld Denemarken, een brief aan de Europese Commissie met in het onderwerp: ‘Aanpassing van het EU-rechtskader aan nieuwe realiteiten’. Ze pleiten daarin onder meer voor het toestaan van het plaatsen van hekken en andere manieren om illegale migratie te stoppen. ‘Het is eigenlijk een opzetje waarin pushbacks niet langer worden ontkend door de autoriteiten, maar waarin ze vragen het gewoon toe te staan’, zegt Strik.

‘Toegang tot een asielprocedure is cruciaal om überhaupt te laten onderzoeken of je in aanmerking komt voor bescherming’, zegt Strik. ‘En dus ook om bescherming te kunnen krijgen. Daarom is dit de kern van het Europese en internationale asielrecht.’ Maar het klimaat in de grenslanden is ondertussen zo nationalistisch dat pushbacks daar breed gesteund geworden. ‘Dat komt ook doordat ze geen steun krijgen van andere EU-landen in de opvang van vluchtelingen’, zegt Strik. ‘Zij zeggen: wij worden ermee opgescheept.’ En die boosheid is terecht. ‘De gelijkwaardige verdeling van asielzoekers over Europa is ieders verantwoordelijkheid.’

Juist omdat bij een deel van de EU-lidstaten de norm verschuift, neemt de spanning met de Europese grensbewakingsorganisatie toe. ‘Als het goed gaat zijn alle partijen juichend, als het slecht gaat wijzen ze naar elkaar’, zegt jurist Melanie Fink, assistent hoogleraar aan de Universiteit Leiden en gespecialiseerd in Frontex en de omgang met mensenrechten in situaties waarin gedeelde verantwoordelijkheid speelt. ‘Tijdens een missie moet Frontex altijd checken of het voldoet aan de EU-regels omdat het onder die wetgeving valt’, zegt zij. ‘Maar ook lidstaten moeten zich houden aan EU-recht.’ Daarom is voor Fink de uitspraak van het Hof van Justitie van de EU van groot belang: ‘Er komt de laatste tijd zoveel over pushbacks aan het licht. Het enige lichaam dat daar nog niets over heeft gezegd is het Hof van Justitie.’

Dit is ook de vraag die Prakken d’Oliveira voorlegt aan het Hof: draagt Frontex zelf verantwoordelijkheid of kan het zich blijven verschuilen achter lidstaten? ‘Door de chaotische context in Griekenland in die tijd was het duidelijk dat de risico’s enorm waren’, zegt asieladvocaat Flip Schüller. Juist een EU-uitvoeringsorganisatie moet alert zijn op het bewaken van de grondwaarden. ‘We zien aan de buitengrenzen een ondermijning van de rule of law’, zegt Schüller. ‘Dat is complex en fundamenteel.’ En daarmee is deze zaak voor Prakken d’Oliveira van grotere betekenis. ‘Het recht om asiel te vragen wordt stelselmatig ondermijnd, ook door Frontex.’

Het advocatenkantoor grijpt de rechtszaak aan om tegelijkertijd een pan-Europese publiekscampagne te lanceren, samen met campagnebureau bkb en Vluchtelingenwerk, om het ‘redelijke midden’ aan te spreken. Een campagne geboren uit machteloosheid. ‘We zien al jaren met lede ogen toe hoe de EU zichzelf ondermijnt’, zegt Schüller. ‘Ik ben het zat dat rechtse populisten en sceptici het discours over de EU bepalen. Het is ook mijn EU. En ik vind de legal community stil hierin.’ Op 20 oktober – precies vijf jaar nadat het Syrische gezin werd uitgezet – start de campagne waarin ze onder meer Europese burgers oproepen een open brief aan de verantwoordelijke eurocommissaris Ylva Johansson te sturen. ‘Ik pik dit niet langer’, zegt Schüller. ‘Dit gebeurt ook met mijn geld. Er is prima regelgeving, er is budget, er zijn genoeg manschappen. Niets ontbreekt, behalve het naleven van de regels. We moeten vechten voor onze fundamentele waarden en de rechtsstaat. De Brexit-leus was: Take back control, ik zou willen zeggen: Take back our EU.’