De Osama-kenner

Wie is de echte Osama bin Laden?

In een van zijn laatste videoboodschappen zei Osama bin Laden: ‘Als je ons wil begrijpen, moet je Scheuer lezen.’ Ook praten met Michael Scheuer, ex-CIA-topman, is erg verhelderend.

‘HET IS EEN belangrijk succes en een zeer noodzakelijk succes’, zegt Michael Scheuer over de onverwachte dood van Osama bin Laden. 'We hebben nu een dode martelaar in plaats van een levende, slimme leider, en dat is altijd een te verkiezen uitgangspunt.’

De dood van de meest gezochte terrorist ter wereld heeft duizenden pennen in beweging gezet. Iedereen heeft een mening klaar over Osama bin Laden. Maar weinig mensen zullen Bin Laden beter kennen dan Michael Scheuer. Lang voordat al-Qaeda een begrip werd, en lang voordat de onpraktisch geformuleerde term 'war on terror’ in het leven werd geroepen, maakte Michael Scheuer al jacht op Osama bin Laden. Als hoofd van het Bin Laden-team bij de CIA had hij de opdracht om zo veel mogelijk informatie over de dissidente Saoediër te verzamelen, en geleidelijk het net rond hem te sluiten. Maar door de bureaucratische werkwijze van de CIA en de constante bemoeienissen van hoge functionarissen gaf Scheuer er na 22 jaar de brui aan. Hij begon als onafhankelijk terroristenexpert en docent veiligheidsstudies aan Georgetown University.

Zijn interesse voor Bin Laden is gebleven. Onlangs verscheen Osama bin Laden, een eigenzinnig en bijzonder kritisch boek over de meest gezochte man ter wereld. Meteen valt op dat Scheuers beeld van Osama bin Laden niet strookt met dat van de meeste experts en journalisten. Vroom, moedig, genereus, intelligent, charismatisch, geduldig, visionair, koppig, egalitair en vooral realistisch: zo omschrijft Scheuer Bin Laden, die in het Westen de reputatie had van een religieuze gangster, een soort Arabische Al Capone. Geen wonder dat Osama bin Laden Scheuers werk respecteerde. In een van zijn laatste videoboodschappen zei hij: 'Als je ons wil begrijpen, moet je Scheuer lezen.’

Toen ik hem drie weken geleden uitgebreid sprak, hechtte Scheuer zelf weinig belang aan die lofprijzing. Dat hij de kwaliteiten erkende van Osama veranderde volgens hem niets aan zijn ultieme streefdoel om hem te 'helpen begraven’. 'We hebben er alle baat bij om hem te zien en te begrijpen zoals hij echt is, en niet zoals zijn tegenstanders hem graag voorstellen’, zegt Scheuer. 'Tot nu toe lieten experts zich te veel leiden door wat het Saoedische bewind over hem beweert. Of wat ex-al-Qaeda-leden over hem zeggen. Aan Bin Ladens eigen woorden en daden wordt bitter weinig aandacht besteed. Dit heeft niet in ons voordeel gespeeld.’

Scheuer portretteert Osama bin Laden in zijn boek als een realistisch man die specifieke doelen nastreeft, als iemand die heel goed beseft dat hij met zijn relatief kleine organisatie de Verenigde Staten onmogelijk kan verslaan. 'Wat hij vooral probeert te doen’, licht Scheuer toe, 'is om moslims overal ter wereld op te stoken en aan zijn zijde te krijgen.’ Ten aanzien van de VS streefde Bin Laden drie duidelijke doelen na: het land in een financiële put storten, het leger en de inlichtingendiensten zo veel mogelijk verspreiden zodat ze minder reserves en flexibiliteit hebben, en tot slot politieke onenigheid zaaien waardoor de VS uiteindelijk bondgenoten verliezen. 'Wat je ook van Bin Laden en zijn groepering denkt’, vertelt Scheuer, 'zij nemen die drie doelen bloedernstig. Voortdurend evalueren ze wat ze al bereikt hebben en waar ze nog verder in moeten investeren.’

In het Westen stond Bin Laden daarentegen vooral bekend als een nihilist die inzette op theatrale acties en eigenlijk geen toekomstvisie had. Volgens Scheuer is dat inderdaad een omschrijving die je vaak hoort, maar die niet correct is. 'De enorme hoeveelheid geschreven en audiovisueel materiaal van al-Qaeda toont ondubbelzinnig aan dat Osama bin Laden wel degelijk een politieke agenda heeft, en niet zomaar in het wilde weg opereert.’ Zo wilde hij radicaal een eind maken aan de westerse inmengingen in de moslimwereld en tegelijk zuiver islamitische regeringen oprichten. De acties van al-Qaeda moeten in die context gezien worden.

IN WELKE OPZICHTEN verschilt al-Qaeda van andere terroristische groeperingen zoals Abu Nidal of de Rote Armee Fraktion? vraag ik. 'Volgens mij is al-Qaeda geen terroristische organisatie’, stelt Scheuer boud. 'Je kunt hen zien als een opstandelingengroepering die ontstond tijdens de oorlog met de sovjets. Hun focus ligt overwegend op logistiek, administratie, training en media-operaties. Ruim tachtig procent van al-Qaeda houdt zich bezig met het ondersteunen van gelijkgestemde moslims in bijvoorbeeld Jemen of Afghanistan. Slechts een minderheid neemt effectief ook deel aan de gevechten. De personen die 9/11 uitvoerden, behoorden bijvoorbeeld tot een uiterst selecte groep, al-Qaeda’s special forces, zeg maar.

De duidelijkste manier om een onderscheid te maken tussen terroristen en opstandelingen is dat je terroristen vrij gemakkelijk kunt uitschakelen. Als we een groep als Abu Nidal op dezelfde manier hadden aangepakt als al-Qaeda was ze vrijwel onmiddellijk vernietigd. Al-Qaeda daarentegen houdt nog altijd stand, al 25 jaar. We horen regeringsleiders al tien jaar zeggen dat de nummer drie of vier van al-Qaeda is uitgeschakeld. Toch blijft de beweging overeind. Want net als andere opstandelingengroeperingen die tegen een veel sterkere tegenstander vechten, investeert al-Qaeda enorm veel energie in opvolging en planning.’

En dan is er nog de vraag naar de verhouding tussen al-Qaeda en islamistische bewegingen als Hamas, Hezbollah en de Egyptische Moslimbroederschap. Sinds de Arabische Lente lijken die tegenwoordig niet vies te zijn van democratie en er was toch al veel vijandschap tussen hen en al-Qaeda. In de ogen van Scheuer verwarren we hierbij de persoonlijke animositeit van Ayman al-Zawahiri tegenover de Moslimbroederschap met de ideeën van Bin Laden. 'Al-Zawahiri, een Egyptenaar, is van oudsher een felle criticus van de Moslimbroederschap’, legt hij uit: 'Hij staat bekend om zijn extreem intolerante houding tegenover andersdenkende moslims.’ Bin Laden daarentegen stond vrij open voor andersdenkende moslims en vond het helemaal niet erg om met niet-Arabieren samen te werken. Zijn houding tegenover de Moslimbroederschap was veel minder negatief.

'Wat Hamas betreft’, zegt Scheuer: 'Sinds de Verenigde Staten Saddam Hoessein hebben uitgeschakeld, kan al-Qaeda de Palestijnse verzetsbeweging grotendeels omzeilen door hun eigen mensen Gaza, Syrië en Libanon in te sturen. Van daaruit zetten ze hun eigen netwerken op van mensen die trouw zweren aan Bin Laden. Meestal ontgoochelde radicalen die uit de rangen van Hamas zijn weggehaald. En Hezbollah? Dat is eigenlijk een irrelevante organisatie voor al-Qaeda. Als sjiitische verzetsbeweging hebben ze een totaal andere agenda.’

Hij vervolgt: 'Persoonlijk ben ik niet geneigd om de democratiseringsgolf in de Arabische wereld te overschatten. Het feit dat de belangrijkste islamitische groeperingen tot nu toe buiten beeld blijven, geeft een vertekend beeld. Dat komt gedeeltelijk doordat de meeste reporters geen Arabisch spreken. Maar de voornaamste reden is dat als de massa’s op het Tahrirplein in Cairo “Islam is de oplossing” zouden scanderen, ze onmiddellijk zouden worden opgepakt. En wellicht met steun van het Westen. We mogen bovendien niet vergeten dat de islamitische groeperingen in al die landen de enige zijn buiten de regering en het leger die zo goed georganiseerd zijn. Om het land te kunnen besturen, heb je hen nodig. Kortom, het is gevaarlijk om zomaar de meningen van Engelstalige jongeren en Facebook-pagina’s te extrapoleren naar tachtig miljoen mensen of naar de hele regio. En stel dat sommige Arabische landen inderdaad democratisch worden en de mening van het volk weerspiegelen, dan ziet het er niet goed uit voor Israël en de VS. Het is duidelijk: wat er ook gebeurt in de Arabische wereld is vooral slecht nieuws voor het Westen, dat decennialang tirannieke regimes heeft gesteund.’

OVER OSAMA bin Laden is altijd gezegd dat hij het Westen en zijn waarden haat en dat hij erop gebrand was om het te vernietigen. Volgens Scheuer is dat niet waar. Osama bin Laden was een defensieve vechter, meent hij. 'In meer dan achthonderd pagina’s primaire bronnen heb ik nergens iets gevonden wat erop wijst dat Bin Laden het Westen wil vernietigen. Nergens staat dat hij het Westen wil aanvallen omdat het de gelijkheid respecteert tussen man en vrouw, of omdat het verkiezingen houdt en bepaalde vrijheden hoog in het vaandel draagt. Sterker nog: als Bin Laden over Saoedi-Arabië zou regeren, zou hij volgens mij Canada of België niet aanvallen. Verschillende Amerikaanse presidenten hebben inderdaad beweerd dat Bin Laden ons haat om wie we zijn, maar dat is niet zo. Weet je, toen Bin Laden opgroeide, spoorde ayatollah Khomeini moslims aan om tegen het decadente Westen te vechten. Maar bitter weinig mensen waren toen bereid om daarvoor hun leven op te offeren. Dat is nog altijd zo.’

Scheuer illustreert het met een kwinkslag: 'Bin Laden wist heel goed dat hij weinig moslims achter zich zou kunnen scharen omdat mijn dochter bijvoorbeeld naar de universiteit gaat. Nee, hij reageerde vooral op wat het Westen doet in het Midden-Oosten.’

Volgens Scheuer was het een briljante zet van Bin Laden om Amerika aan te vallen. 'Hebben ze door 9/11 geen zware klappen gekregen? Zeker. Hebben ze zware verliezen geleden? Absoluut. Maar nu dreigen wij in Afghanistan een oorlog te verliezen. De kans is reëel dat al-Qaeda samen met de Taliban opnieuw een wereldmacht zal verslaan. Politieke leiders zeggen nogal gemakkelijk dat al-Qaeda’s basis is vernietigd. Maar in werkelijkheid is al-Qaeda nog altijd actief in bepaalde delen van Afghanistan, bezitten ze een groot gebied van Pakistan en zitten ze ook in Jemen, Irak, Somalië, de Levant en Noord-Afrika. Met dit soort geografische spreiding kun je moeilijk volhouden dat 9/11 een strategische mislukking was.’

Maar de oorlog in Irak dan? werp ik tegen. Die kwam toch als een totale verrassing? 'Het was een onverwacht geschenk!’ roept Scheuer. 'Bin Laden heeft altijd al geprobeerd om moslims, en vooral Arabieren, ervan te overtuigen dat het Westen de islam beledigt door troepen te stationeren op het Arabisch Schiereiland en door Israël onvoorwaardelijk te steunen. Zo heeft hij getracht zijn pleidooi voor een defensieve jihad te onderbouwen. En hoewel hij door 9/11 aan populariteit verloor, gaven wij hem wat hij zichzelf niet kon geven: een perfect rekruteringsmiddel. Als niet-islamitisch land belegerden we een islamitisch land, zonder dat er sprake was van provocatie. Bovendien werden seculiere wetten ingevoerd in plaats van goddelijke. Dit beantwoordde volgens Bin Laden perfect aan de religieuze voorschriften om een defensieve jihad te voeren. Veel andere moslims dachten daar ook zo over.’

'Zodra de oorlog in Irak uitbrak, stelde al-Qaeda twee doelen voorop. Het eerste was om de Irakezen te helpen om een soennitisch bewind in te voeren. Dit werd in het begin bemoeilijkt en tot op zekere hoogte zelfs onmogelijk gemaakt door de excessieve en gruwelijke moordacties van Musab al-Zarqawi, waar de al-Qaeda-top erg over ontstemd was. In feite was al-Zarqawi al-Qaeda’s grootste vijand na 9/11. Als de VS hem niet hadden uitgeschakeld, hadden zij het ongetwijfeld gedaan. Maar zodra de laatste Amerikaanse troepen het land verlaten, zullen de soennieten weer alle hulp hard nodig hebben. En ze zullen die hulp aanvaarden van iedereen die die kan geven. Met andere woorden: het religieuze doel van al-Qaeda om een soennitisch bewind te helpen realiseren loopt nog. Het tweede doel van al-Qaeda is een soort westelijke vluchtroute creëren, van Afghanistan door Irak naar de Levant. Dat proces is nu al volop aan de gang. Al-Qaeda-strijders sijpelen druppelsgewijs binnen in Syrië en Libanon, en wat erger is: in de Palestijnse gebieden, waar ze dicht bij Israël zitten. Al-Qaeda’s operationele doel in Irak lijkt alvast bereikt.’

Veel deskundigen denken dat al-Qaeda op sterven na dood is, maar Scheuer is daar niet van overtuigd. 'Het is misleidend om naar opiniepeilingen te kijken over de populariteit van al-Qaeda of Bin Laden. Als je een betrouwbare en relevante indicatie wil van de populariteit van al-Qaeda en aanverwante groeperingen kun je beter nagaan hoe moslims staan tegenover het Amerikaanse buitenlandse beleid in de islamwereld, de relatie tussen de VS en Israël of de invoering van de sharia in de politiek. Dan krijg je plotseling een heel ander beeld.’

Scheuer vindt het hoe dan ook opmerkelijk dat we een vijand proberen te begrijpen zonder te lezen wat hij zegt. 'Als je een evenwichtig beeld wil krijgen van Osama bin Laden, in plaats van de karikatuur die we van hebben gemaakt, moet je ook kijken naar wat Bin Laden zelf heeft gezegd’, zegt hij. 'Dat lijkt me niet meer dan logisch. Tijdens de Koude Oorlog spaarde het Westen kosten noch moeite om allerlei teksten en uitspraken te vertalen van Lenin, Stalin, Brezjnev of Chroesjtsjov. Daardoor waren we heel goed op de hoogte van wat de Sovjet-Unie van plan was of waarom ze bepaalde zaken deden. Het contrast met de manier waarop we tegenwoordig Bin Laden en al-Qaeda benaderen, kan niet groter. Nog een keer: zolang we niet weten wat onze tegenstander motiveert, zullen we hem nooit verslaan.’

AAN HET EINDE van het gesprek vraag ik, zonder te weten wat een paar weken later zal gebeuren, of al-Qaeda een toekomst heeft na Osama bin Laden. Het zal niet veel uitmaken, denkt Scheuer. 'Voor de organisatie is het zelfs beter als hij overlijdt’, legt hij uit. 'Beter een dode martelaar dan een slimme leider die de organisatie blijft runnen. In ieder geval geloof ik dat al-Qaeda zal blijven bestaan. Ze bestaan al 25 jaar en hebben al vaker bewezen dat ze verwoestende aanvallen kunnen overleven. De vraag is natuurlijk wie Bin Laden zal opvolgen. Het zou me verbazen als daar geen plannen voor klaarliggen. Persoonlijk denk ik niet dat het al-Zawahiri zal worden. Hij is te dogmatisch en te onverdraagzaam om een multi-etnische en heterogene organisatie bijeen te houden. Hij zal vermoedelijk een overgangsfiguur zijn, als Bin Laden sterft. Mocht hij toch de nieuwe leider worden, zou dat wel eens nefast kunnen zijn voor de organisatie.’

Nu Osama bin Laden daadwerkelijk dood is, denkt Scheuer er niet anders over. In een eerste reactie op ABC News zei hij: 'Uiteindelijk heeft al-Qaeda, heeft Bin Laden al lang geleden zijn missie volbracht. Ze hebben de moslimwereld geïnspireerd door hun retoriek en door hun acties, door de daad bij het woord te voegen en ze hebben hun organisatie over de wereld verspreid, waardoor deze oorlog nog een aanzienlijke tijd zal duren.’

Scheuer gelooft niet dat al-Qaeda onmiddellijk op de dood van Bin Laden zal reageren, maar hij acht het onwaarschijnlijk dat de groepering niet na een tijdje zal terugslaan, niet eens zozeer om de dood van hun leidsman te wreken, maar om te laten zien dat de beweging nog steeds leeft en in staat is de VS pijn te doen. Hij voorziet een urgenter probleem: de 'lone-wolf-avenger’. 'Ik denk’, zei hij, 'dat er nu een groter gevaar is te verwachten van individuele moslimstrijders van over de hele wereld die het op zich willen nemen om te proberen Bin Ladens dood te wreken, in het wilde weg, of het nu in een Arabisch land is, in de VS of tegen buitenlanders in het Midden-Oosten.’

Michael Scheuer, Osama bin Laden, Oxford University Press, 304 blz., € 23,35