Ophelia, een pleaser in spagaat

Wie mooi wil zijn, moet sterven

Haar schoonheid is hartverscheurend en tragisch tegelijk. Ophelia kent vele verschijningsvormen, van powerbitch tot chickie, van Britney Spears tot opblaaspop. Maar ze bepaalt zelf wel wie ze is.

EEN BITTER LEVEN als volwassene wist Ophelia, het vijftienjarige muzemeisje uit Hamlet, maar net te voorkomen. Haar onbeantwoorde liefde voor Hamlet en het besef dat haar geliefde haar vader, koning Polonius, heeft vermoord, drijven haar tot melancholie, wanhoop en waanzin. Zingend over leven en dood begeeft zij zich naar een lieflijk beekje waar ze bloemenkransen aan een wilgentak wil hangen. De tak breekt, ze valt in het water en verdrinkt. Onduidelijk blijft of haar dood verkozen is of een speling van het lot.
De bekendste verbeelding van het personage is van de hand van de Britse schilder John Everett Millais, die haar in 1852 schilderde in een Victoriaanse jurk, opgaand in een bosachtige omgeving. Doordat haar hartverscheurende onschuld in haar sterven werd gevangen, groeide ze uit tot een Romantisch schoonheidsicoon.
Meer dan anderhalve eeuw later is Ophelia de nieuwste it-girl: het tragische meisje duikt plots overal op. Haar verschijning is deze keer niet zozeer een inspiratiebron voor melancholische schilders als wel een muze in de populaire cultuur. Ophelia figureert in films, videoclips en popliedjes, modereportages in Vogue, reclame, games, en ze is het onderwerp van beeldende kunst en fotografie. Enkele jaren terug werd zowel in het Museum voor Moderne Kunst Arnhem als het Van Gogh Museum Amsterdam een tentoonstelling aan haar gewijd.
Daar waar Ophelia in Hamlet een bijfiguur is, is de Ophelia van Millais de grande dame. Millais haalde haar uit de context van Hamlets wereld. Hierdoor wordt ze een individu, los van de definitie van de andere personages en de shakespeareaanse tijdgeest. Hoe wordt Ophelia nu verbeeld en welke verschijningsvormen kent zij dan? Waarom wordt dit meisje zo begeerd en vanwaar is het zo cool om haar te zijn?
Allereerst is het de aantrekkelijke tragiek van de schoonheid: we houden van mooie meisjes die eigenlijk een beetje meelijwekkend zijn, zoals wekelijks wordt geïllustreerd door het populaire televisieprogramma Het mooiste meisje van de klas. Hierin gaat presentator Jaap Jongbloed na hoe ooit felbegeerde meisjes uit Klazienaveen, Tegelen en Monnikendam als volwassen vrouw terecht zijn gekomen. De combinatie van een mythische tienerschoonheid, verbeeld in oude schoolfoto’s die een zweem van ontluikende seksualiteit achterlaten, en een tragisch volwassen levenspad doet ons al vijf seizoenen aangenaam huiveren. Een leven vol foute mannen, ziektes en plastische chirurgie heeft zich op het eens zo lelieblanke gezicht afgetekend: haar benijdenswaardige tienerschoonheid wordt in het schelle cameralicht plots een stuk verdraaglijker.
Van alle tragische meisjes uit de popcultuur is Britney Spears misschien wel het ultieme Ophelia-icoon. Enkele jaren geleden maakte Spears het nummer Everytime, over het verlies van een geliefde. De videoclip opent met een helikoptershot van Las Vegas. Spears en haar ongeïnteresseerde vriend doorkruisen de stad in een witte limousine, terwijl fans vanaf de straatkant een glimp van haar op proberen te vangen. Als ze een hotel binnenloopt om de nacht door te brengen, wordt ze tegengewerkt door opdringerige fans en paparazzi. Britney, tot dan toe gekleed in lingerie, een maagdelijk wit overhemd en een baseballpet op haar hoofd, kleedt zich uit en laat zich in de jacuzzi in haar luxueuze hotelkamer zakken. Plots zien we dat haar hoofd bloedt en haar pruilgezichtje verdwijnt langzaam onder het wateroppervlak.
Deze in schoolmeisjeskostuums gestoken vamp, die haar carrière van de grond kreeg door met babystem liedjes als Oops I Did It Again of Hit Me Baby, One More Time te zingen, verdronk in haar roem. Het onschuldige pseudo-slachtofferschap breidde zich in de aanloop naar de volwassenheid als een olievlek uit: verhalen over pushende ouders, veeleisende managers, ongenoegzame fans en problemen in de liefde werden gekoppeld aan haar breekbare geestelijke staat. In een bui van waanzin stierf Spears niet in een beekje, maar schoor ze haar blonde haar en public af. ‘Leave Britney alone!’ schreeuwden bezorgde fans op YouTube de wereld toe. Dit meisje, zojuist ontpopt als seksicoon, was in de wereld van machtige mannen zo kwetsbaar als een vlinder.

DE OGENSCHIJNLIJK toevallige visuele referentie aan Ophelia in Spears’ videoclip verbeeldt de zweem van tragiek die ten tijde van Everytime om haar heen leek te hangen. Spears bevond zich in een tweestrijd tussen haar maagdelijkheid, het 'unique selling point’ dat haar als jong popsterretje zoveel roem bracht, en de gerijpte status van een seksicoon die de mannen kon plezieren: 'I’m not a girl, not yet a woman’, kermde ze ons toe. Shakespeare’s Ophelia was ook al zo'n pleaser. Haar gehele identiteit leek gericht op het plezieren van anderen, en juist haar tragische lot vloeide voort uit de controverse tussen haar vader en Hamlet en de onmogelijkheid beiden te verblijden.
De prima ballerina Nina uit de balletfilm Black Swan van Darren Aronofsky, vertolkt door Natalie Portman, een timide kindvrouwtje dat nog steeds in een prinsessenbed slaapt, torst evenzeer het gewicht van de verwachtingen van de wereld op haar schouders mee. Maagdelijke Nina woont in het appartement van haar dominante moeder die, ondanks grote inspanningen, zelf nooit een grote rol heeft mogen dansen. De choreograaf Thomas forceert Nina verleidelijk te zijn. De onmogelijkheid van deze spagaat leidt ook bij Nina tot een wankele geestelijke gesteldheid en destructief gedrag. In de slotscène van Black Swan heeft Nina zichzelf ernstig verwond en blaast ze haar laatste adem uit op een valkussen. Op dat kussen is een wit satijnen laken losjes gespannen. Het doet denken aan de glanzende, geplooide voering van een doodskist, en - als ze daar zo ligt met haar bezwete voorhoofd, de mond licht geopend en de armen ontvankelijk gespreid - heeft het ook de erotische lading van een beslapen bed. Bij Nina ging, net als bij Ophelia, Thanatos vooraf aan Eros. De dood erotiseert, zo stelde Plato ook al eens vast: 'Omdat een sterfelijk wezen in de verwekking iets eeuwigs en onsterfelijks vindt.’ Het schilderij Ophelia van John Everett Millais zorgde - hoewel veel mannen in de negentiende eeuw een zwak hadden voor ziekelijke vrouwen - voor nogal wat opschudding. Door Ophelia’s licht geopende mond en haar ontvangende armen dringen associaties met het lijden van Christus zich op, terwijl deze houding tegelijkertijd ook iets heel sensueels heeft.
In de clip Where the Wild Roses Grow zingen bandleider Nick Cave en popprinses Kylie Minogue over een moordenaar en zijn prooidier. De pasteltinten, de bosrijke omgeving en Minogue die futloos in een meertje dobbert terwijl een zwarte python zich om haar lelieblanke lijf kronkelt, zijn expliciete verwijzingen naar Millais’ Ophelia. Het personage Elisa Day, gespeeld door Minogue, is ontegenzeglijk een moderne Ophelia. Zanger Nick Cave maakte van haar letterlijk een slachtoffer, door haar simpelweg te vermoorden. Zijn artistieke daad kwam voort uit adoratie. Zodra we schoonheid herkennen, willen we het klaarblijkelijk bezitten.
Afgelopen zomer dreef er in Lars von Triers film Melancholia opnieuw een verleidelijke jongedame levenloos in het water. Tegen de achtergrond van de zware klanken van Wagners Tristan und Isolde Prelude oogt ze breekbaar als porselein. Wuivend gras aan de waterkant als een laatste groet: 'Ich suche Ruhe für mein einsam Herz.’ In de film Air Doll, een Japans sprookje van Hirokazu Kore-eda, is het hoofdpersonage een opblaaspop, een plastic verwezenlijking van de fantasie een partner te hebben die net zo machteloos is en weinig terugzegt als een dode Ophelia. De opblaaspop Nozomi uit Air Doll komt echter tot leven. In een van de mooiste scènes uit de film zien we dat Nozomi zich heeft geprikt aan iets scherps, en op haar gezicht zien we het besef van de naderende dood postvatten. Net op tijd blaast haar geliefde haar met een onmiskenbare sensualiteit weer leven in, zodat Nozomi zelfs een blosje op haar plastic wangen ontwikkelt.

OPHELIA gaat over de vernietigende krachten die op het leven van een jong meisje inwerken als ze volwassen wordt. Als kind is ze gelukkig, maar in de puberteit verliest ze zichzelf in krankzinnigheid. Juist dit tere omslagpunt is gevangen in het sterven: het moment dat ze terugkeert naar Moeder Aarde. Niet alleen het leven, ook het nog onbestemde lijf valt ten prooi aan de hormonale storm van de puberteit. Meisjes en jongens krijgen voor de fase dat de uiteindelijke vrouwelijke of mannelijke uiterlijke kenmerken zich definitief meester maken van hun jonge lijven een opvallend androgyn uiterlijk. De jongen sterft en de vrouw wordt geboren, aldus 'femifrontman’ Antony Hegarty van de neo-romantische band Antony and the Johnsons in het liedje Fell In Love With a Dead Boy.
In de film Melancholia sterft het depressieve personage Justine in haar bruidsjurk en ook Nina uit Black Swan is gekmakend gevangen tussen kinderlijke loyaliteit aan haar moeder en het vrouwelijke verlangen haar breedgeschouderde choreograaf te bevredigen. Regisseur Aronofsky had de bloedvlek op Nina’s buik in de 'sterfscène’ in Black Swan dan ook in eerste instantie strategisch op kruishoogte gepland, als een eerste menstruatie.
Shakespeare maakte in zijn uitvoering van Hamlet dankbaar gebruik van de onbestemde lijven van prepubers, door jonge jongens de rol van vrouw voor hun rekening te laten nemen, aangezien het in de tijd van Elizabeth I voor vrouwen verboden was te acteren op toneel. In het moderne schouwspel maakt het ook niet meer uit of je man of vrouw bent: het schoonheidsideaal lijkt steeds dichter aan te kruipen tegen deze voorbode van vrouwelijke volwassenheid. De trend waarin de meisjesmannequins steeds jonger en dunner werden, is uitgemond in het androgyne model. De transseksuele mannequin Valentijn de Hingh won onlangs de prijs van damesglossy Elle voor de stijlvolste vrouw van Nederland. Andrej Pejic, een twintigjarige man van Bosnische afkomst, defileerde afgelopen jaar in Parijs tijdens de coutureshow van Jean-Paul Gaultier in een bruidsjurk en prijst een push-up bh aan in Hema’s jongste campagne. Het transgendermodel Lea T. stond op covers van de Franse Vogue en de Italiaanse Vanity Fair.
Deze mooi-boys weten het Ophelia-moment, het moment waarop de jongen wordt geofferd om een vrouw te kunnen worden, uitstekend te conserveren. Ze zijn immers gebalsemd, voor het leven gevangen in het stadium tussen kind en volwassene, en daar kan geen tienermeisje, hoe mooi ook, tegenop. Meisjes raken met de jaren steeds verder verwijderd van hun 'Ophelia-moment’. De Franse theoreticus en schrijver van het boek De spektakelmaatschappij Guy Debord noemde de oudere Brigitte Bardot een rottend lijk, zich wanhopig vastklampend aan haar Ophelia-achtige jeugdigheid die haar eens zo geliefd maakte. Shakespeare’s Ophelia had het beter bekeken: zij blijft voor eeuwig vijftien.

HET VEELVULDIG refereren aan Ophelia in de populaire cultuur zegt ongetwijfeld iets over de centrale plek die erotiek in onze samenleving inneemt en het feit dat de openbare ruimte vergeven is van afbeeldingen van (piepjonge) lustobjecten. Het meisjesbeeld van tegenwoordig behelst echter meer en is complexer en dubbelzinniger dan deze voor de hand liggende, eerste interpretatie. Ophelia is een pleaser in spagaat. In Ophelia Speaks: Adolescent Girls Write about Their Search for Self (1999) noemde Sara Shandler het verdrinken van meisjes in de verwachtingen van anderen - in navolging van psychotherapeut Mary Piphers Reviving Ophelia: Saving the Selves of Adolescent Girls (1995) het 'Ophelia-syndroom’. Meisjes gaan niet alleen meer ten onder aan het plezieren van hun vader en geliefde, maar aan het verlangen een hele maatschappij te pleasen. De moderne Ophelia’s zijn de kinderen van de vrije markt, opgegroeid in gezinnen met alleenstaande, gescheiden of alleen maar werkende ouders en hun tragische lot lijkt gevangen in het dubbelzinnige ideaal van de vrouw: enerzijds dient een vrouw onafhankelijk te zijn, anderzijds wordt ze afgerekend op het feit niet smoking hot te zijn.
En dat smoking hot zijn gaat tegenwoordig hand in hand met jeugdigheid. Grootgebracht door ouders die het Forever Young-ideaal omarmen, stellen meisjes van nu het volwassen leven met de bijbehorende rechten en plichten zo lang mogelijk uit. Tegelijkertijd lijkt het de norm te zijn geworden zo piep mogelijk te excelleren. Het is dan ook niet verwonderlijk dat meisjes veroordeeld worden tot de eeuwige jeugd. Van onschuldige meisjes houden we nog meer als we opgeprikte vlinders van ze mogen maken, en vergeten we voor het gemak even dat we in de loop van de tijd zelf pafferig, gerimpeld en verbitterd zijn geworden. Het is zombiemeisje Brigitte Bardot, die haar menselijkheid als kindvrouwtje hardnekkig bleef ontkennen. Op vrouwelijk verval zit niemand te wachten.
Het tegen elkaar wegstrepen van de lusten en lasten van aantrekkelijkheid leidt volgens Shandler en Pipher tot een identiteitscrisis. De hyperintelligente, ambitieuze en modebewuste Roos uit de VPRO-thema-aflevering De BV Ik, over de huidige generatie twintigers in Nederland, zit met zichzelf in de knoop en verwoordde de spagaat tussen aantrekkelijkheid en onafhankelijkheid. 'Het is nog steeds niet normaal om als meisje ambitieus te zijn. Als je ambitieus bent, ben je al snel een powerbitch. En die term wil ik nóóit van mijn leven krijgen.’
De blijkbaar onmogelijke combinatie van schoonheid - die in de huidige cultuur is gekrompen tot zinnelijkheid en jeugdige onschuld - en de kracht om onafhankelijk beslissingen te kunnen nemen blijft volgens Pipher en Shandler niet beperkt tot een identiteitscrisis. Het zou ook destructief gedrag als eetstoornissen, premature seksualiteit, drank- of drugsmisbruik en misschien ook wel zelfmoord in de hand werken. Precies hetzelfde gedrag waar ook popmeisjes als Amy Winehouse, Britney Spears en Lindsay Lohan onder gebukt gingen of gaan. Ophelia is voor hen een medestander; ze kunnen zich troosten met de gedachte dat het destructieve gedrag van Ophelia de herinnering aan haar tenminste niet deed verwateren.
Is dat het dan? Een betoog om de Ophelia’s van de 21ste eeuw (opnieuw) slachtoffer te maken van hun slachtofferschap? Het bevrijdende van Ophelia losweken uit haar shakespeareaanse context is dat ze dan vrij is voor interpretatie. Dan kan ze bijvoorbeeld blijven leven en zich ontplooien tot vrouw. Ze kan ook opstaan uit de dood en koning Polonius en Hamlet een draai om hun oren geven. Popartkunstenaar Peter Blake deed in 1977 een voorzetje door Ophelia in zijn schilderij te laten herrijzen als een rechtopstaand bloemenmeisje met een verontrustende blik. Lars von Trier laat Ophelia in het apocalyptische Melancholia ook herrijzen: eerst mogen we haar kolkende boezem bewonderen, alvorens we erachter komen dat ze de hele wereld in haar dood heeft meegesleurd.
Deze Ophelia’s doen aan zelfreflectie en willen confronteren, zoals de Nederlandse actrice Marie-Louise Stheins de Ophelia-slotscène in een moderne bewerking van Hamlet met opgestoken middelvinger besluit. De mooie Nina uit Black Swan laat de kijker bij een lesbische vrijscène verlekkerd achter, om vervolgens ditzelfde zoete lijf als een horrorshow te presenteren. Het huiveren in Black Swan is ver verwijderd van het ontspannen zaterdagavondgevoel bij Het mooiste meisje van de klas. In Nina’s wereld wordt gekotst om een kinderlichaam te kunnen behouden en is een spiegelscherf een zelfmoordwapen.
De gephotoshopte mooiboys uit de laatste mode- en reclamecampagnes confronteren ook. Enerzijds is het verontrustend dat het schoonheidsideaal van de vrouw nog nooit zo ver verwijderd is geraakt van hoe een echte vrouw eruitziet. Het beeld van de mooiboy onderschrijft de centrale maatschappelijke rol van seks, door het banale verlangen te willen weten of deze schoonheid nu een vagina of een penis heeft. Anderzijds prikken deze feminiene jongens het schoonheidsideaal door; met hun androgynie onderstrepen ze de absurditeit en ontmantelen ze de erotiek.
Ophelia uitvergroten tot een maximum, en er vervolgens een wending aan geven waardoor alles weer aan flarden gaat, is een vorm van verzet tegen het moordende keurslijf om tegelijkertijd vrijgevochten en preuts te moeten zijn, of verleidelijk en vrijzinnig. Tussen powerbitch en chickie: Ophelia bepaalt zelf wel wie ze is. De dag dat Britney Spears in een staat van waanzin en wanhoop haar lange blonde haar afschoor, stierf een popsterretje, en werd er - al was het maar voor heel even - een stekelige bravourevrouw geboren. Deze vrouw, die met een honkbalknuppel de auto van een paparazzo ruïneerde, wil je niet in een donker steegje tegenkomen. Ophelia sloeg terug en raakte met deze daad van een hartverscheurende schoonheid tot diep in de ziel.