Bezuinigingen Van maxicosi tot rollator

Wie nu zorgt, dan leeft

Al decennia probeert Den Haag de stijgende kosten van de zorg terug te dringen. Maar wat is het probleem? ‘Zorg is toch belangrijker dan een BMW onder je achterste.’

‘EEN SCOOTMOBIEL geeft de gebruiker een gevoel van onafhankelijkheid. Omdat de beperking van het slecht ter been zijn door dit vervoermiddel grotendeels wordt weggenomen, ervaren veel gebruikers dat zij meer zelfvertrouwen (terug) krijgen. De scootmobiel maakt (het onderhouden van) sociale contacten mogelijk. Met een scootmobiel kan men makkelijker weer op pad gaan.'De sleutelwoorden op een informatiesite over de scootmobiel zijn onafhankelijkheid en zelfvertrouwen. Het vervoermiddel wordt vergoed nadat het via de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) is aangevraagd. Met deze wet, ingevoerd in 2007, kregen gemeenten de verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen dat burgers 'zelfredzaam’ blijven. Wie om zich heen kijkt, ziet ze overal rondrijden: bejaarden met een boodschappentas en soms ook met hun hondje op de 'plecht’. Maar daar hangt ook 'een prijskaartje’ aan: een scootmobiel kost tussen de tweeduizend en achtduizend euro. Er zijn er nu ruim tweehonderdduizend, en dat kost de belastingbetaler zo'n 425 miljoen euro per jaar.De scootmobiel staat symbool voor de toenemende zorgkosten. De oorzaken zijn inmiddels overbekend: door de vergrijzing en de ontwikkeling van nieuwe medische technologieën neemt de vraag naar behandelingen en zorg toe. Tegelijkertijd worden steeds meer levensbedreigende aandoeningen behandelbaar, waardoor het aantal chronisch zieken stijgt. Het is dan ook niet vreemd dat ook dit jaar de zorgkosten 1,1 miljard euro hoger uitvielen dan beraamd. Net zo goed als het geen verrassing is dat de minister van Volksgezondheid hard aan het bezuinigen is geslagen. Daarvoor heeft ze op zichzelf de hoge staatsschuld niet als aanleiding nodig, want ook in de economisch vette jaren deden haar voorgangers verwoede pogingen om de kosten structureel omlaag te brengen. De Nederlandse gezondheidszorg, die tot de beste ter wereld behoort, is al decennialang inzet van een strijd aan vele onderhandelingstafels met vele spelers om geld. Maar écht kiezen vanuit een doordachte visie lijkt geen minister voor elkaar te krijgen.Dat geldt ook voor de vorige week aangekondigde bezuinigingen. Minister Schippers (VVD) zet het mes vooral in de geestelijke gezondheidszorg (ggz) - zeshonderd miljoen - en in het persoonsgebonden budget (pgb). Daarnaast schraapt ze wat uit het basispakket door maagzuurremmers niet meer te vergoeden - 75 miljoen - net als dieetadvies en hulp bij het stoppen met roken - 64 miljoen. Ze kort op de tarieven die huisartsen vergoed krijgen van de zorgverzekeraars - 132 miljoen - en op de vergoeding van het aantal behandelingen bij de fysiotherapeut. In de post 'overigen’ onttrekt ze nog eens tien miljoen aan vergoedingen voor logopedisten en zes miljoen voor verloskundigen. Het is een optelsom van schrappen.Maar achter Schippers’ rekenmachine gaat geen fundamentele koerswijziging of hervorming schuil, terwijl de VVD-minister hiermee wel een negatieve interpretatie van zelfredzaamheid toont. Door bovendien te kiezen voor de ggz en niet voor somatische behandelingen zegt ze dat de psychiatrie zich niet bezighoudt met 'echte ziektes’. En hoe rechtvaardig is het sowieso om (zwakke) burgers in de portemonnee te raken terwijl de overheid minimaal driehonderd miljoen heeft geïnvesteerd in de mislukte plannen voor het Elektronisch Patiëntendossier?
DAT DE GETROFFEN hulpverleners 'verbijsterd’ zijn viel te verwachten. Maar het is niet alleen hun nering die een klap krijgt, ze komen behalve voor hun patiënten ook op voor hun eigen professionele integriteit. Alsof de buurman iemand in psychische nood net zo goed kan helpen als een psychiater.En hoe kijken wetenschappers aan tegen de bezuinigingen? Zit er een visie achter de cijfers? 'Ik begrijp niet wat de regering beweegt. De maatregelen zijn drastisch en ongenuanceerd. Het lijkt op korte termijn winst, maar betekent op lange termijn verlies - dus hogere kosten. Wat ik heel moeilijk vind is dat er onevenredig wordt bezuinigd op de ggz. Mensen gaan alles behalve voor een wissewasje naar een psychiater. Het is het paard achter de wagen spannen: mensen blijven ziek of vereenzamen en kunnen op lange termijn helemaal niet meer deelnemen aan het arbeidsproces’, zegt Pauline Meurs, voorzitter van ZonMw, de Nederlandse organisatie voor gezondheidsonderzoek en zorginnovatie. Daarnaast is zij hoogleraar bestuur van de gezondheidszorg aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.Volgens Meurs geldt hetzelfde voor het terugdringen met negentig procent van de pgb’s: penny wise, pound foolish: 'Mensen met een beperking die nu zelf hun zorg organiseren, blijven thuis, en zullen uiteindelijk naar een instelling moeten. Dat zal duurder uitpakken. Er wordt steeds geroepen dat er misbruik van wordt gemaakt. Maar wat is misbruik? Je kunt veel beter kijken naar het goedkoper inzetten van de hulpmiddelen zelf. Vroeger werd er bijvoorbeeld op grote schaal een beroep gedaan op de kruisvereniging waar je van alles kunt huren.’
'HET ACHTERLIGGENDE punt’, zegt Inge Bongers, bijzonder hoogleraar evidence based management in de ggz, 'is dat door de toenemende welvaart onze visie op de zorg steeds verder is verbreed. We scharen er steeds meer onder en aan het steeds hogere en bredere niveau van betaalde zorg is men gewend geraakt. Daardoor zijn de kosten in principe oneindig. De echte vraag is of alles wat onder het begrip kwaliteit van leven valt collectief gefinancierd zou moeten worden.'Als voorbeeld noemt ze gebitskronen: die zitten nu in het basispakket en vroeger was dat een luxe. Of in de aanvullende verzekering zit de optie om iedere twee jaar een nieuwe bril aan te schaffen. Bongers: 'Soms is dat medisch nodig maar meestal is het cosmetisch ingegeven. Hetzelfde geldt voor ooglidcorrectie, ook dat is vaak cosmetisch. Een haartransplantatie zit nu nog niet in het verzekeringspakket, maar straks misschien wel als kaalheid wordt gezien als het aantasten van de kwaliteit van leven. Vroeger was er ook meer mantelzorg, terwijl dat nu wordt uitbesteed aan geprofessionaliseerde zorg. Niemand neemt zijn oude ouders in huis. De maatschappelijke ontwikkeling is: niet meer afhankelijk zijn. De maatschappij vraagt om méér, maar onder welk domein valt dat dan: zorg of welzijn? Waar leg je de grens?'Neem de scootmobiel. Als het huidige tempo doorzet, rijden er in 2030 in Nederland zeshonderdduizend exemplaren. Maar heeft iedereen er werkelijk een nodig? Uit een recent onderzoek van Doteye, een ondersteunend bureau voor het sociale beleid van gemeenten, bleek dat als er zou worden gevraagd om een eigen bijdrage veel gebruikers hun vervoermiddel weer zouden inleveren. Een kritische toetsing van de rechtmatigheid van het gebruik van Wmo-voorzieningen zou volgens de onderzoekers leiden tot een besparing van twaalf procent. Bij het gebruik van de scootmobiel doet zich bovendien nog een merkwaardig probleem voor. Op de informatiesite wordt melding gedaan van de nadelen: 'Door medicijngebruik of ouderdom reageren gebruikers op straat minder snel op verkeer. Op een voetpad geldt een maximum snelheid, veel scootmobielgebruikers staan hier niet bij stil, ze rijden te hard waardoor zij een gevaar vormen voor voetgangers. Jaarlijks vinden er enkele honderden ongevallen plaats.'Zo veroorzaakt het streven naar onafhankelijkheid nieuwe problemen. Net zo goed blijkt uit onderzoek dat bejaarden de laatste jaren toenemend te dik zijn. Een kwart lijdt aan ernstig overgewicht. En zo is de scootmobiel ook een symbool van de dilemma’s van ons zorgstelsel.'Je zult als samenleving terug moeten naar de hamvraag’, zegt Bongers: 'Wat is zorg? En dat zou je moeten scheiden van welzijn. Als je een baby krijgt, schaf je een wandelwagentje aan, en als je oud bent zou je een rollator ook zelf kunnen bekostigen - dat heeft met mobiliteit te maken.’ Bongers’ bepleit dat er een breed maatschappelijk debat komt over wat we onder de zorg laten vallen en willen bekostigen uit de collectieve middelen.Ook Meurs vindt dat er een visie op langere termijn moet zijn om beter onderbouwd te bezuinigen. 'En waarom wordt er over de zorg voortdurend in termen van kosten gepraat en niet over investeringen?’ zegt ze. 'In de zorgsector vinden veel mensen een baan, het is ook een economische motor. Hetzelfde geldt voor hoe er tegen marktwerking aan wordt gekeken. Marktwerking is een containerbegrip geworden waar mensen graag van alles onder schuiven waar ze het in de zorg niet mee eens zijn.’ Ze refereert aan het beeld dat door dé marktwerking patiënten worden verwend met cappuccino, dure onzinonderzoekjes in zorgpaleisjes: 'Dat is een karikatuur. Het is goed om te concurreren op kwaliteit en klanttevredenheid en meer prikkels in de organisatie te stoppen.’
OOK RICK van der Ploeg, oud-staatssecretaris en hoogleraar economie aan de Universiteit van Amsterdam en aan de Universiteit van Oxford, kijkt totaal anders tegen de kosten in de zorg aan: 'Er wordt gesuggereerd dat de stijgende kosten als een molensteen om de nek van de economie hangen. Dat is niet waar. Het is heel normaal dat de prijzen van “zorg” - als care - en dus de kosten van de gezondheidszorg, onderwijs en cultuur stijgen. De grap is dat we het ons makkelijk kunnen veroorloven omdat we door de technologische vooruitgang steeds rijker worden. Dus als de zorgkosten van nu tien naar straks twintig procent van het bruto nationaal product gaan, hoeft dat geen probleem te zijn. Gezondheid en lang leven zijn economisch gezien schaarse goederen, en uit enquêtes blijkt dat mensen daarvoor willen betalen. Bovendien laat onderzoek zien dat verbeteringen in de gezondheid en de verwachte levensduur minstens zo veel bijdragen aan de stijging van de welvaart als de productiviteitsgroei in de rest van de economie.'Iets anders is volgens hem dat de zorg als cure steeds duurder wordt: 'Die wordt vooral veroorzaakt door de interactie tussen voortdurende medische vooruitgang en de bijna onverzadigbare vraag naar zorg. Daarom leven aidspatiënten nu, en vroeger gingen ze dood. Daardoor en door de vergrijzing stijgen de kosten van de cure, en niet door luie doktoren of verpleegkundigen. Het merendeel van mensen in de zorg werkt zich uit de naad. Dus de samenleving moet een oordeel vellen over welke nieuwe medicijnen en nieuwe technieken ze niet wil vergoeden en of ze ouderen wil laten barsten of niet. Anders moeten we gewoon de hogere zorgpremies accepteren. En waarom niet? Zorg is toch belangrijker dan een BMW onder je achterste of een vakantie in een ver land.’