televisie

Wij Willen Alles Weten

Labyrint

‘Zelden komen rampen eenzaam als verspieders’ - zeker sinds massamedia op elke catastrofe er volautomatisch eentje van eigen makelij laten volgen. Zo veel over gezegd dat ik me beperk tot één voorbeeld uit tamelijk onverdachte hoek. Vanaf het begin moesten we het stellen met dagboekjes en knuffels tussen de Tripoli-ravage en dus vroegen Pauw en Witteman belangstellend aan de mannen van het forensisch team wat ze nou precies aan menselijke resten in Tripoli dachten aan te treffen. Wij Willen Alles Weten. De antwoorden kwamen aarzelend. Later bleek dat die mannen de vraagstelling weinig kies vonden. Waarvoor geen excuses.
Andere ramp dan maar. Mijn Enschede, een documentaire van Astrid Bussink, die tien jaar her op de dag van haar geplande verhuizing niets meer in te pakken had, want huisje weggevaagd. Nu keerde ze terug en zocht antwoorden op vele raadsels. De recentste ontwikkelingen zaten er niet in. Goede sfeertekening was het wel. Een staalkaart aan samenzweringstheorieën bestaat er inclusief daarbij horende 'daders’, onder wie een man van wie geen stoffelijke resten zijn teruggevonden. Die zal dus wel in Portugal de bink uithangen van het geïnde dadersgeld, hem wellicht uitbetaald (hier koppel ik twee theorieën aan elkaar) door de gemeente die nu fraaie nieuwbouw kon verwezenlijken. Groot het aantal personages voor wie de ramp nog steeds het leven beheerst. Van Wichtigmachers tot diep beschadigden. Wel blijkt Bussink onthutsend naïef: pas als ze na lange queeste (ex-)verdachte André de Vries opspoort, beseft ze dat zijn leven dus ook is ontwricht. De man kennen we door schreeuwende worsteling met zijn bewakers na aanhoren van het vonnis 'vijftien jaar wegens brandstichting’. Hij heeft er tweeënhalf gezeten. Tja.
Beschadigd ook een voormalig brandweerman. Tijdens een interview zit zijn vrouw bezorgd naast hem: welke nachtmerries staan hen door deze herbeleving weer te wachten? Dat onmiddellijk na het gesprek brand uitbreekt bij de buren door ontploffend vuurwerk (!) in de garage zou je in een speelfilm niet pikken. Wel besef je dat stom toeval bij getraumatiseerden begin van zware terugval kan zijn.
Een stad- en lotgenoot van de man was te zien in Labyrint, nieuwe wetenschapsrubriek van Teleac en vpro. Deze amateurfilmer klom bij begin van de explosies met camera op dak. Alleen door die beelden kan hij reconstrueren wat hij zag, want de derde dreun vaagde zijn geheugen weg. In de periode daarna verloor hij het vermogen te functioneren, thuis en op het werk: ptss. Treedt op bij tien procent van degenen die gruwelen meemaken. Mede aan de hand van een tweede casus (Bosnië-veteraan) wordt nagegaan wat het inhoudt, hoe het komt en in hoeverre het behandelbaar zou kunnen zijn. Een kleine stoet wetenschappers passeert. Werd ptss ooit bij slachtoffers uit Vlaamse loopgraven als simulatie gezien met executie als enige therapie, nu zit de hulpverlening er bovenop. Soms met averechts effect: snelle, intensieve herbeleving van details rond de ramp kan kleinigheden als rode jas, witte auto tot triggers van paniek maken. Te snel, te gedetailleerd moet het allemaal 'een plekje krijgen’, met catastrofaal gevolg. Alternatieven worden besproken, inclusief uiteraard medicatie. Uitmondend in de vraag of een pil die een deel van het geheugen kan wissen wenselijk is. Niemand bleek daar echt voor. Behalve degeen die het universitair ziekenhuis belde om zo'n pil te bestellen voor zijn partner: zou ze eindelijk zijn overspel vergeten. Weer verslaat de werkelijkheid dus de verbeelding. Labyrint maakte verreweg het beste rampprogramma. Hoog tempo, toch helder, goed vormgegeven, afwisselend maar samenhangend: een ware aanwinst.

Labyrint. Teleac/VPRO, woensdags Nederland 2, 20.55 uur. Mijn Enschede is nog te zien via Holland Doc, NPS