Wij zijn niet vrij

Ik zal u eens een onthulling doen: ik ben de laatste tijd wel drie keer gevraagd mee te doen aan een nieuw televisieprogramma. Was het niet iemand als Joop van den Ende van Endemol, dan was het wel iemand als Harry de Winter van IDTV, of iemand als Ivo Niehe. Alledrie hadden ze hetzelfde idee - het idee dat Jan Lenferink ook al had, want afgelopen donderdag ontmoette ik Jan Lenferink bij de presentatie van Hard Gras en vroeg hij ernaar.

Wat was dat idee? Het idee was het volgende: Men wilde de Nederlandse ‘Have I Got News For You’ maken. Alle Groene-lezers kijken elke avond naar de BBC en u weet natuurlijk waarover ik het heb, maar gezien de kijkcijfers die de NOS verstrekt ben ik waarschijnlijk de enige die dit programma met enige regelmaat bekijkt. Ik zal u dus vertellen waar het over gaat.
Het is een spelletje, maar een onzin-spelletje. Twee maal twee mensen moeten bewijzen wie het geestigst is. Een spelleider stelt allemaal vragen en wie het leukst reageert en de vraag juist heeft beantwoord, krijgt een punt. Het spelletje is iets ingewikkelder dan ik nu beschrijf, maar ook weer eenvoudiger dan u denkt - het enige dat u namelijk hoeft te onthouden is: dat het gaat om geestig zijn, het hebben van humor.
Zeer populair in Engeland, dus denken we dat het hier in Nederland ook een succes kan worden. Maar dit programma is hier onmogelijk. Volstrekt onmogelijk - en ik zal u zeggen waarom.
Niet omdat de Engelsen meer humor hebben dan wij. Dat is onzin en is slechts schijn. Ik ken geen leuker komiek dan Freek de Jonge en zelfs Youp van ’t Hek, die niet mijn vriend is en die ik eigenlijk ook niet leuk vind, vind ik menigmaal aardiger dan de meeste humoristen die ik in Engeland heb gezien.
Ook niet omdat er geen mensen zijn, politici of journalisten, die zo maar uit de losse pols geestig kunnen zijn. Eveneens flauwekul. Ik heb menigmaal in het cafe gezeten met journalisten, schrijvers en andere soorten kunstenaars en zelfs met politici als Felix Rottenberg en Aad Nuis, en heb me toen zeer vermaakt.
Nee, dat zijn allemaal de redenen niet waarom het niet kan.
Zo'n spits en geestig programma kan niet in Nederland omdat men alleen de vorm van zo'n programma wil, maar niet de inhoud. Er bestaat in Nederland namelijk nog steeds censuur. Alleen wordt hij niet zo genoemd. De censuur wordt gevangen in begrippen als doelgroep, kijkcijfers, marktaandeel, et cetera, die op zichzelf heel nuttig zijn, maar met elkaar een onzichtbare vorm van censuur uitoefenen, hetgeen betekent dat de totale vrijheid ontbreekt.
Een Nederlands televisieprogramma is omkaderd door een grote hoeveelheid verbodsbepalingen. Geen televisiepresentator mag doen en laten wat hij wil. Het is niet toevallig dat juist de presentatoren met de grootste vrijheid - Paul de Leeuw, Andre van Duin, Paul Witteman, Sonja Barend - ook de populairste programma’s hebben.
Hoewel ik zelf momenteel de VPRO een ingeslapen, burgerlijk zooitje vind, dat zichzelf nog steeds op de borst roffelt om prestaties die anderen in het verleden hebben bereikt, was daar de juiste mentaliteit om spits, geestig en ad rem te zijn.
De andere omroepen hebben in de loop der tijd alleen de vorm van de VPRO-programma’s overgenomen, maar niet de inhoud. Iets wat de VPRO zelf trouwens ook heeft gedaan.
En daarom zal er nooit een spits, geestig en ad rem programma op de televisie komen. In Hilversum zijn zaken als vrijheid, geestigheid, humor, ernst en kunst bordkartonnen decorstukken geworden; in wezen heerst er een onzichtbare terreur van burgerlijkheid en angst. Tenzij de omroepen de totale vrijheid geven.