Toneel

Wild geworden kleinburgers

TONEEL MightySociety 4

Toneelmaker Eric de Vroedt (1972) is een paar jaar terug begonnen met een opmerkelijke bijdrage: het project MightySociety, tien nieuw geschreven teksten die leiden tot even zo veel voorstellingen van ‘geëngageerd theater over brandende actuele kwesties’. Deel 1 handelde over de politiek als markt van brood & spelen, de delen 2 en 3 over de voor- en de achterkant van een terroristische zelfmoordaanslag.

Deel 4, onlangs uitgekomen, behandelt de vraag of er binnen de globalisering van de liberale markteconomie nog ruimte is voor individueel, menselijk geluk. De voorstelling heeft een meervoudig voyeursperspectief. We kijken en luisteren door de opengewerkte voorpui van het gerieflijke appartement dat de europolitica Henriëtte Draaier (Els Ingeborg Smits) bewoont met haar jongere vriend, de ondernemer Raymond (Hein van der Heijden), en Bas-Jan, zoon uit een eerdere relatie (Joeri Vos). Die laatste kwadrateert het voyeursperspectief door voortdurend alles met meerdere camera’s op te nemen. Niet zonder reden. In de financiële en zakelijke transacties tussen zijn moeder en de ondernemer is hij iets op het spoor gekomen. Bas-Jan ziet zichzelf als onderzoeksjournalist. Hij is daarvoor weliswaar veel te gevoelig en naïef, hij maakt om kort te gaan geen schijn van kans in deze omgeving waar cynische oneliners over elkaar heen buitelen. Maar daar heeft hij iets op verzonnen: hij heeft twee getuigen georganiseerd. En daar begint het verhaal van de binnendringers: Dick (Bram Coopmans), een man met een verontrustend gulle lach, en zijn vrouw Sharon (Carola Arons), twee uitgerangeerden. Ze zitten opeens op de bank van Henriëtte Draaier, naar eigen zeggen omdat ze ‘bang’ zijn, ze rekken tijd, ze willen blijven eten, blijven slapen desnoods en in ieder geval een douche. Maar ze willen geen moment tot last zijn.

De Vroedt noemt zijn stuk een thriller, en daar is niets aan miszegd. De op de rand van hysterie balancerende humor aan het begin van het stuk verandert langzaam maar zeer zeker in een wurgkoord. De politica en de ondernemer worden op de pijnbank gelegd (en niet zuinig ook), de schaterlach uit het begin wordt een grijnslach met de hand voor de mond vol plaatsvervangende schaamte. Binnen de ruim twee uur die de voorstelling in beslag neemt, ontmaskert ieder personage zichzelf. Behalve Bas-Jan, die de hele onderneming blijkt te hebben georganiseerd. Hij wordt ontmaskerd. Je kunt niet eindeloos voyeur blijven. En passant krijgen daardoor ook wij, kijkers en medevoyeurs, een veeg uit de pan.

Toneelmaker Erik Vos zei ooit, in 1969, in de schreeuwerige Poolse Landdag van het hoofdstedelijk toneel na Actie Tomaat: ‘Engagement kun je niet spelen. Engagement is een mentaliteit, een houding die de kunstenaar inneemt tegenover de maatschappij, de kunst, zichzelf.’ Het engagement van Eric de Vroedt oordeelt niet en veroordeelt dus ook niet. Hij observeert via de vragen van Bas-Jan: hoe kan dit, en wie wordt hier gelukkiger van? De afgedankte werknemer en zijn murw gebeukte vrouw krijgen uiteindelijk evenveel kans zich te verdedigen als de betrapte politica en de in het nauw gedreven ondernemer. Dat démasqué is schrijnend en bijna eng.

De kernvragen achter de ontmaskering vormen het hart van de voorstelling: wie is precies waarvoor verantwoordelijk? Hoe lang duurt het nog voor we verantwoordelijkheden als bedorven etensresten voor ons uit blijven schuiven? De have-nots druipen uiteindelijk af. Voyeur Bas-Jan verdwijnt ook. Waar híj naartoe gaat blijft onduidelijk. Naar deel 5 misschien? De haves blijven achter, met een herinnering aan funshopping in Londen of New York.

MightySociety 4 is een scherpzinnige tekst, intelligent en met vaart geregisseerd en door de vijf protagonisten zonder uitzondering op het scherp van de snede gespeeld. De voorstelling vreet toeschouwersenergie, daar krijg je veel voor terug. Een aankondiging van het waar en wanneer van deel 5 blijft deze keer uit. Eric de Vroedt maakt eerst – in het kader van TA-2, een project van Toneelgroep Amsterdam en Toneelschuurproducties Haarlem, Tenessee Williams’ A Streetcar Named Desire (ook een stuk over binnendringers, trouwens). Daarna wordt MightySociety door het TA-2-project min of meer geadopteerd. Met behoud van eigen smoel.

MightySociety 4: tournee t/m 25 mei, 15 t/m 23 mei in Frascati, Amsterdam. www.mightysociety.nl. Zie ook de gezamenlijke weblog van Mighty Society en De Groene Amsterdammer op www.groene.nl/mightysociety