Wilde meiden

Vijftig jaar geleden verscheen Simone de Beauvoirs ‘De tweede sekse’. Het boek is nog altijd actueel. Het existentialisme van Beauvoir is zelfs verwant met de postmoderne levenswijze van de girls van nu.

IN HAAR BOEK De tweede sekse doet Simone de Beauvoir een oproep om de ondergeschikte positie van vrouwen te zien in het perspectief van het existentialisme, de filosofie waarin de mens veroordeeld is tot de vrijheid omdat hij die moet benutten om aan zichzelf gestalte te geven. Alleen door te existeren - door de vrijheid te nemen om te kiezen en te leven - komt de mens tot zijn essentie, tot zelfverwerkelijking. ‘L'existence précède l'essence’, schrijft haar geestverwant Sartre. Beauvoir stelt dat vrouwen in hun bestaan worden belemmerd, niet in staat zijn aan een domein van onvrijheid en immanentie te ontstijgen. Ze fungeren als 'ander’, als niet-essentiële aanhangsels van mannen.
Het feminisme is voor Beauvoir de manier waarop vrouwen samen vechten voor de vrijheid, en het existentialisme is vervolgens de wijze om zelfstandig het leven aan te gaan en aan de verworven vrijheid vorm te geven. Als een vrouw baas is over haar bestaan, dan kan pas blijken waartoe ze in staat is: 'Laat haar zwemmen, bergtoppen beklimmen, een vliegtuig besturen, tegen de elementen vechten, risico’s nemen en op avontuur uitgaan en er is geen sprake meer van die bedeesdheid tegenover de wereld.’
HET EXISTENTIALISME van Beauvoir is in zijn uitwerking nauw verwant met de postmodernistische praktijk. Ben je veroordeeld tot de vrijheid, dan zal je al snel merken dat het een mer ˆ boire is en oneindig veel bestaansperspectieven biedt. Daarmee wordt ook zelfverwerkelijking een grenzeloze en gedifferentieerde aangelegenheid. Er valt immers zoveel te kiezen: je kunt traditionele, moderne kaders verlaten om nieuwe te scheppen of om te existeren in het ongewisse.
Dit proces wordt weerspiegeld in de levensstijl van veel jonge vrouwen. Ze nemen de vrijheid en rustig de tijd om mens te worden. In tegenstelling tot de situatie waarin Beauvoir haar boek heeft geschreven, wordt hun deze kans nu werkelijk geboden. Ze hebben verschillende keuzemogelijkheden en kunnen ongehinderd prioriteit geven aan hun zelfverwerkelijking.
Deze vrouwen stellen levensbepalende keuzen uit - die belemmeren hen immers in hun vrijheid. Ze mijden als ze in de twintig zijn de beperkingen van het meervoudige moederschap en de slopende carrière, en eisen ruimte op buiten rollenpatronen om. Vanuit traditioneel standpunt bekeken levert dit sociale vertraging op: ze nemen later kinderen en vaste partners.
De combinatie van werk en gezin, het alternatief van het feminisme, spreekt hen soms ook niet aan. Er bestaat een oprechte angst om later verstrikt te raken in uitputtende verplichtingen die loopbaan en gezinsleven met zich meebrengen. Dat zou hen alsnog gevangen zetten binnen een (nieuw) domein van immanentie, een val waar Beauvoir voor heeft gewaarschuwd. Ze hebben ervaren dat hun werkende moeders opgebrand raakten: ze moesten én existeren buitenshuis - op zich al een vermoeiende bezigheid - én fungeren als 'ander’ in hun rol van moeder en echtgenote.
Net als Beauvoir beschouwen deze girls hun zelfverwerkelijking als een individuele onderneming, iets wat een mens alleen zelf kan doen. Girls beklimmen bergtoppen, nemen risico’s, gaan op avontuur uit en zijn verre van bedeesd. Ze verwerkelijken zichzelf in een individualistisch en dynamisch proces. Dit streven zal Beauvoir als existentie hebben geduid; in de volksmond heet het tegenwoordig girl power.
Sommige girls leven zelfs zo intens dat ze mannen tot 'ander’ degraderen. Ze existeren op hun beurt over hœn rug. Het lijkt wel een onontkoombaar resultaat van vrouwenemancipatie - wil de ene partij vrijuit leven, dan ontneemt die automatisch bestaansgrond aan de ander.
Beauvoir staat dat niet voor ogen - ze pleit voor een harmonieus samenleven tussen de seksen dat ze omschrijft met de heideggeriaanse term 'Mitsein’. Ze gelooft in ruimte voor ieder individu. Ook al blijkt uit De tweede sekse dat de man zich altijd heeft ontplooid ten koste van de vrouw, het dringt niet tot haar door dat het omgekeerde ook het geval kan zijn. Dat existentie misschien wel altijd ten gunste van de 'een’ gaat en ten koste van een 'ander’.
Gelukkig lijkt er van een scheve relatie tussen girls en hun partners alleen sprake tijdens een periode van hooguit enkele jaren. Het leven vraagt ze vanzelf om aan de onderhandelingstafel te gaan zitten en om compromissen te sluiten. Zeker tachtig procent van de vrouwen krijgt tegenwoordig kinderen; vanaf dat moment zullen ze keuzen maken met het oog op het welzijn van het nageslacht en niet alleen meer op dat van henzelf.
Ook Beauvoirs opvatting over identiteit valt goeddeels samen met het postmoderne feminisme van girls. Ze brengt die onder andere naar voren in het essay Pleidooi voor een moraal der dubbelzinnigheid uit 1946. De filosofe geeft aan dat het meest wezenlijke kenmerk van mensen het bewustzijn is. Ze vat dit op als lege kern die pas wordt ingevuld tijdens het bestaan. De mens bepaalt zelf wie hij is. Hij kiest in vrijheid en is wat hij doet.
Identiteit is in haar visie dus beweeglijk - iemand heeft geen vaste, starre persoonlijkheid maar is steeds bezig die te ontwikkelen. Een mens is daar zelf verantwoordelijk voor.
Beauvoir betoogt in De tweede sekse dat vrouwen tot dan toe aan hun identiteit en menszijn geen gestalte kunnen geven. Ze worden in de rol van voorbeeldige huismoeder gedwongen. Hun kern is opgevuld en ingekleurd door anderen en door de situatie, niet door henzelf. De filosofe pleit uiteraard voor het tegendeel: ook vrouwen moeten hun identiteit constant kunnen (her)scheppen.
Voor girls staat het zelfstandig en bewust vormgeven van hun identiteit voorop. Ze vermijden niet alleen rollenpatronen, maar benutten de periode van vrijheid om te experimenteren, om goed te kijken wat bij hen past en wat essentieel voor hen is. Dat doen ze door verschillende rollen, opleidingen en banen uit te proberen. Ze hebben een aantal vriendjes en nemen bij hen steeds andere posities en rollen voor hun rekening, en ze wisselen in korte tijd van banen of werken freelance.
BEAUVOIR BETREKT het lichaam bij haar visie op identiteit. Het is volgens haar geen instrumenteel omhulsel waar het bewustzijn toevallig in verzeild is geraakt, maar het heeft betekenis. Een mens verhoudt zich tot de wereld via zijn lichaam; hij kan zichzelf zo positioneren in de samenleving. Iemand kan zich bijvoorbeeld onderscheiden door uitdagende kleding, lichaamstaal en gedrag, en zo aangeven dat hij zijn omgeving wil provoceren.
Ook girls leggen een verband tussen identiteit en lichaam. Hun fysieke verschijning is de uitdrukkingsvorm van hun sociale experiment; het is onderdeel van hun uitprobeersituatie. Hoe onorthodoxer hun levensstijl, des te woester hun uiterlijk. Vandaar hun opvallende kledij en verschillende stijlen, met kinderlijke accenten als haarklipjes of Langkous-vlechten.
Het beste voorbeeld hiervan is de popster Madonna. Ze is populair onder girls omdat ze verschillende posities, machtsverhoudingen en kanten van haar persoonlijkheid laat zien. Ze gebruikt de mogelijkheden om zichzelf te ontdekken en te manifesteren, en neemt zodoende geen vaste gedaante aan. In plaats van één standaardvrouw uit te beelden brengt ze de meest uiteenlopende gestalten in haar videoclips tot uitdrukking, met passende outfit, kapsel en choreografie. Ze laat de dynamiek en de veelzijdigheid die de existerende mens eigen is, tot hun recht komen.
BEAUVOIR WAS tijdens haar leven gefascineerd door vrouwen die blijk gaven van vrijheidsdrang en autonomie. Ze stelde hun talloze vragen en hing aan hun lippen. Ze zou in de jaren negentig waarschijnlijk geboeid zijn door al die wilde meiden die aan hun leven zo gretig en optimistisch gestalte geven. Weliswaar schaarser gekleed en sneller gebekt dan ze voor wenselijk zou houden, maar toch met het onverwoestbaar verlangen om vrijheid te veroveren, om verantwoording te nemen voor het vormgeven van hun leven: kortweg, om te existeren. Vijftig jaar na de publicatie van De tweede sekse zijn haar existentialistische idealen gerealiseerd. Ze lopen in levende lijve rond en noemen zich girls. Simone de Beauvoir zou veel met hen te bespreken hebben.