Berlijn − Even leek de grootste Duitse angst dan toch waar te worden. ‘Een staatsgreep’ werd verijdeld, zo klonk het vorige week in de Duitse en internationale media. 25 personen uit de zogeheten Reichsbürger-beweging zouden de Bondsdag met geweld hebben willen innemen. Maar hoe concreet is dit gevaar nu echt geweest?

De plannen werden de eerste dag nog beschreven als een mogelijk wijdvertakt complot binnen de Duitse elite. De gearresteerde aanvoerder was een zekere prins Heinrich XIII Reuß, een keurig in tweed en corduroy geklede adellijke uit Frankfurt. Zijn handlangers bleken een sterkok uit München, een Berlijnse rechter die voor AfD in de Bondsdag zat, en ‘meerdere oud-militairen’. De associaties waren duidelijk: hier werd gerefereerd aan het trauma van de Duitse jaren dertig, toen de nazi’s aan de macht konden komen dankzij de steun van de toenmalige conservatieve elite.

Een dag later bleek het netwerk van samenzweerders minder dreigend. De prins is geen maatschappelijk kopstuk, maar een gemarginaliseerde ‘verbitterde oude man’ met flinke geldproblemen, volgens een woordvoerder van de adellijke familie. De legerofficier is een gepensioneerde overste die al jaren op Querdenker-demonstraties de opstand predikt. De grootschalige berichtgeving was het gevolg van een uitgekiende pr-actie. Bondskanselier Scholz heeft de aanpak van extreem-rechts terrorisme hoog op zijn agenda en de arrestatie moet laten zien dat de regering het allemaal onder controle heeft. De landelijke media waren vooraf ingelicht, de achtergrondartikelen lagen al klaar voor publicatie.

Met een daadwerkelijke ‘staatsgreep’ heeft dit niets te maken. Wel laat de actie zien dat er binnen de toch al flinke groep aan Duitse radicalen iets nieuws aan de hand is. De lijst van arrestanten bestaat niet uit ‘klassieke’ neonazi’s, maar uit recent geradicaliseerden, met sympathieën voor zowel antidemocratische als esoterische ideeën. De afgelopen drie jaar, met name in de snelkookpan van de coronalockdowns, hebben uiteenlopende extremistische bewegingen elkaar gevonden in hun afkeer van de ‘progressieve elite’.

Juist de incoherente Reichsbürger-beweging, die de Duitse staat niet erkent, biedt hun een thuisbasis, en met AfD in de Bondsdag blijkt er letterlijk een deur naar het politieke machtscentrum te zijn geopend. Geweld wordt hierbij als een optie gezien. Net als de bestorming van de Rijksdag in 2020 bewijst ook deze actie dat een curieus groepje radicale gevolgen kan hebben.