Wilhelm reich de messias van het orgasme

Wilhelm Reich, de aartsvader van de seksuele revolutie, viert komende maandag zijn honderdste geboortedag. Volgens de legende lag de oorsprong van zijn orgastische bevrijdingsleer in een van incest en oudermoord doortrokken oertrauma. Maar klopt dit wel? Portret van een mythologische fantast.
OP EEN KOUDE nacht in december 1909 werd de twaalfjarige Willy Reich, zoon van een Oostenrijkse hereboer, wakker van gestommel in het huis. Verward bedacht hij dat zijn vader de dag tevoren op een drie weken durende zakenreis was gegaan. Terwijl er al wekenlang een vreemde spanning heerste tussen zijn moeder en zijn huisleraar. Willy kreeg privéles omdat zijn autoritaire vader niet wilde dat hij omging met de dorpsjeugd uit het naburige Dobrzynica, een haveloos gat aan de grens tussen Oostenrijk-Hongarije en Rusland. Zijn onderwijs bestond overigens voornamelijk uit het steeds diepgaander bestuderen van het seksuele leven op en rond de boerderij. Zo observeerde Willy al maandenlang iedere middag de spiertrekkingen van zijn vaders merries terwijl hij hen vaginaal beroerde met het handvat van een zweep.

Wat hij die koude nacht hoorde, was hoe zijn moeder de slaapkamer van de privé-leraar binnensloop. Nieuwsgierig als hij was, stond Willy op. En gluurde bij hen naar binnen. Zoals hij het later in zijn autobiografie Leidenschaft der Jugend beschrijft: ‘Ik hoorde ze kussen, fluisteren en het vreselijke kraken van het bed waarop mijn moeder lag. Drie meter verderop stond haar eigen kind, de getuige van haar schande. Opeens werd het stil. Ik had waarschijnlijk in mijn opwinding een geluidje gemaakt. Mijn leraar sprak wat sussende woorden en toen, opnieuw, opnieuw - oooh!’ Extatisch sloeg hij hun liefdesspel nacht na nacht gade. 'Eens overwoog ik zelfs om tussenbeide te komen. Ik wilde eisen dat zij ook met mij gemeenschap had, onder de bedreiging dat ik het anders aan vader zou vertellen.’
Willy verklikte het inderdaad aan zijn vader. Deze reageerde door zijn vrouw in elkaar te blijven slaan. Hierop dronk zijn moeder een fles allesreiniger leeg, om na een drie dagen durende doodsstrijd aan haar einde te komen. Zijn vader liep vervolgens een ijskoud meer in, maar slaagde er niet in zichzelf te verdrinken. Wel liep hij een dubbele longontsteking op, waaraan hij een paar jaar later bezweek. Willy bleef eenzaam achter op de boerderij, totdat die in 1915 door het binnenvallende Russische leger werd platgebrand.
UNANIEM ROEPEN Reichs biografen (onder wie Myron Sharaf, Harry Mulisch en Colin Wilson) de zojuist beschreven gebeurtenissen uit tot zijn 'oertrauma’. Voor hen ligt hier de basis voor zijn latere obsessie met de gedachte dat de mensheid op een verkeerde manier klaarkomt en dat al het leed van de wereld hieruit voortspruit.
In het kort behelst deze theorie dat Willy Reich zich in één klap verlaten wist door de moeder die hij begeerde, de leraar die hij adoreerde en de vader die hij vreesde. Wraakzuchtig liet hij vervolgens hun levens in elkaar storten. De eenzaamheid en schuldgevoelens die hier weer uit voortkwamen, sublimeerde hij in de wensdroom om zijn in stukken gevallen, 'verkeerd klaarkomende’ wereld te helen met het later door hem ontworpen 'goede’ orgasme. Ziehier de geboorte van de tragische, maar diep menslievende seksuele bevrijder Reich. Niet voor niets zou hij zijn leven lang de zachtaardige humaniteit van zijn moeder prijzen en de bekrompen moraal van zijn vader laken.
Op het eerste gezicht klinkt deze oertraumatheorie - zoals alle freudiaanse redeneringen - als een klok. Nader beschouwd blijkt ze echter op twee punten niet te kloppen. De eerste misvatting is dat de seks van moeder en minnaar traumatisch zou zijn ervaren. Volgens de feiten bleef Reich met hun toestemming kijken en bestudeerde hij hen totdat hij er zo geil werd dat hij zijn moeder letterlijk wilde bespringen. Hiervan viel de wereld van deze vroegwijze twaalfjarige dus niet in duigen. Dat gebeurde pas toen hij besloot zijn vader in te lichten, in het volle besef dat dit dramatische gevolgen zou hebben.
Ten tweede zijn Reichs humaniteit en zijn verlichte seksuele gedachtengoed die hieruit zouden zijn voortgevloeid, in de praktijk een volstrekte farce. Wie Reichs leven beziet, vindt bepaald geen goedhartige humanist. Integendeel. Zelfs volgens zijn aanhangers was Reich een tirannieke persoonlijkheid die zijn volgelingen als werkslaven behandelde en die bij de minste tegenspraak in schuimbekkende woede kon ontsteken. De drie hechte relaties die hij gedurende zijn leven onderhield, werden steevast overschaduwd door aanhoudend overspel, dat hij telkens goedpraatte door te stellen dat zijn echtgenotes nu eenmaal niet in staat waren om hem een volkomen bevredigend orgasme te bezorgen.
Tegelijkertijd was hij net als zijn vader ziekelijk jaloers en strafte hij de slippertjes van zijn vrouwen eveneens af met fysiek geweld. Daarbij kon zijn ideale orgasme slechts voortkomen uit een bloedserieus en fallocentrisch soort seks. Als psychiater - zelf is hij trouwens nooit serieus in analyse geweest - kon hij niet laten om zijn mannelijke patiënten te schofferen en de vrouwen het bed in te praten. Verder was hij uitgesproken homofoob ('Ich will mit solchen Schweinereien nichts zu tun haben’). Samenvattend: Reich leek in niets op zijn moeder. Veel meer aardde hij naar zijn Victoriaanse vader.
Overeind blijft dat Reich sinds zijn vermeende 'oertrauma’ volstrekt geobsedeerd was door seks. Maar dat was hij, gestimuleerd door zijn privéleraar, al lang voordien. Vandaar dat het zeer de vraag is of zijn karakter zich veel anders had ontwikkeld indien hij zijn moeder nooit op overspel had betrapt.
Niet bekend
Net als Freud was Reich, die in 1918 aan de Weense universiteit medicijnen was gaan studeren, op jonge leeftijd geïntrigeerd door Henri Bergsons élan vital, een tastbaar geachte, alles doordringende energie die de basis van alle leven vormt. Tijdens een extra-curriculaire cursus seksuologie komt Reich in aanraking met het werk van Freud, die Bergsons vitalisme is gaan koppelen aan zijn eigen visioen van een seksuele oerdrift.
Zo postuleert Freud in 1894 in zijn artikel 'De neuropsychosen van afweer’ het bestaan van een mentale energie 'die alle karakteristieken heeft van een kwantitatief meetbare stof (hoewel we niet over geschikte meetinstrumenten beschikken), die in staat is tot expansie, contractie, verplaatsing en ontlading, en die over de geest is verspreid ongeveer zoals een elektrische lading is verspreid over de oppervlakte van het lichaam’. Een jaar later stelt Freud deze energievorm gelijk aan de seksuele drift en noemt hij haar libido.
Dit model valt bij de student Reich, met zijn van de boerderij stammende voorliefde voor het concrete, in vruchtbare aarde. In 1919 zoekt hij contact met Freud. Vervolgens stort hij zich vol overgave in diens Psychoanalytische Vereniging. Ook Freud is kennelijk diep onder de indruk van de charismatische Reich en zijn wilde speculaties over tastbare seksuele energie. Want hoewel Reich ongetraind en pas 22 is, begint Freud vrijwel direct patiënten naar hem door te verwijzen. Drie jaar later benoemt hij Reich, die hij inmiddels 'der beste Kopf’ onder zijn volgelingen noemt, tot hoofd van zijn opleidingsinstituut voor jonge analytici.
Reichs werkwijze werd echter allengs onorthodoxer. Ervaring leerde hem dat het rationeel doorpraten van jeugdtrauma’s weinig zin had als de emoties die met deze conflicten samenhingen niet eerst aan de oppervlakte werden gebracht. Het probleem was echter dat deze emoties werden tegengehouden door een 'karakterpantser’: een complex van stereotiepe gelaatstrekken en gedragingen die de patiënt had ontwikkeld om zijn blinde oerdriften te verbergen en te blokkeren.
Om deze te doorbreken ging Reich niet achter maar tegenover zijn patiënten zitten. In een directe confrontatie wees hij hen vervolgens net zo lang op hun ingesleten gebaartjes en maniertjes totdat hun irritatie omsloeg in angst of woede. Reichs doel was om ze uiteindelijk in een emotionele crisis te brengen waarin hun karakterpantser oploste in een kakofonie van gehuil, geschreeuw en gevloek. Deze opluchtende catharsis werd dan gevolgd door zeer intieme vragen over hun seksuele leven, waarna ze de raad kregen om net zo lang orgasmen te hebben totdat hun seksuele energie vrijelijk door hun lichaam ging 'stromen’. Het uiteindelijke doel hiervan was het creëren van een pantservrije, 'orgastisch potente’ persoonlijkheid.
HET HOEFT NIET te verwonderen dat Reich door die 'orgasmotherapie’ grote problemen kreeg met zijn collega-psychoanalytici, die zich afvroegen of Reichs 'objectieve’ model van het 'juiste orgasme’ niet vooral stoelde op Reichs subjectieve ervaringen met zijn jonge vrouw Annie Pink alsmede met zijn talloze vriendinnetjes. Reich op zijn beurt verhaalde van talloze miraculeus genezen neurotici en begon de traditonele psychoanalyse te verketteren als oppervlakkig geneuzel.
Niet geheel zonder spijt voelde Sigmund Freud zich hierop gedwongen om de al te monomaan wordende Wilhelm Reich te lozen.
Hun vriendschap eindigde toen Reich in 1926 op de zevenstigste verjaardag van de meester trots zijn lijvige studie Die Funktion des Orgasmus kwam presenteren. 'Zo dik?’ reageerde Freud koeltjes terwijl hij het manuscript in ontvangst nam. Een paar jaar later volgde Reichs definitieve royement uit de Psychoanalytische Vereniging. Freud en de zijnen deden vervolgens hun uiterste best om Wilhelm Reich zo snel mogelijk te vergeten. In Peter Gays vuistdikke biografie van Freud uit 1988 is de eertijdse kroonprins zelfs geheel weggecensureerd. Reich zelf bleef tot zijn dood grote bewondering houden voor Freud, met wie hij zich tegenover zijn volgelingen graag op gelijke hoogte stelde. Op één aspect na: 'Freud was geïnteresseerd in roem en ik niet. Eigenlijk is dat het enige verschil tussen ons.’
Aldus Reich in 1948, acht jaar nadat hij Albert Einstein een brief schreef met het voorstel om gezamenlijk de mensheid te redden met behulp van op Reichs vitale energieprincipe gebaseerde, telefooncelvormige 'orgonenkastjes’.
Reichs ontdekking in 1940 van de 'orgonen’ - onder zijn microscoop zichtbare energiedeeltjes die het hele universum doordrenken - wordt algemeen gezien als het moment waarop Reich definitief krankzinnig werd. Anders bekeken is die orgontheorie slechts de laatste uiting van Reichs seksueel-vitalistische denkwijze die zich vanaf zijn breuk met Freud over steeds grotere delen van zijn belevingswereld begon uit te breiden.
Een eerste aanzet daartoe was Reichs toetreding tot de Duitse communistische partij, waarvoor hij vanaf 1930 een zogeheten 'sexpol’-afdeling opzette. In een notedop was het idee hierachter dat het verzet tegen Reichs 'juiste’ orgasme niets minder inhield dan een wereldwijde epidemie, die door de staat in stand werd gehouden om de arbeidersklasse blijvend te kunnen onderdrukken. Reich trachtte middels lezingen, pamfletten en het verstrekken van condooms dit tij te keren. Hij dacht hierbij vooral aan het opkomende nazisme, volgens hem een perverse seksuele leer die inspeelt op de angst voor het bevrijdende orgasme door haar aanhangers een sadomasochistisch paradijs van orde en onderdrukking voor te schotelen, schematisch verbeeld in het rigide symbool van twee van elkaar afgewend neukende mensen: de swastika. De communisten waren echter niet onder de indruk van Reichs redenering en zetten hem in 1933 als 'contrarevolutionaire jeugdbederver’ aan de dijk.
Op de vlucht voor de nazi’s belandde Reich vervolgens in Noorwegen, waar hij ontdekte dat het met elektroden afgetaste huidoppervlak van masturberende en vrijende proefpersonen - zoals overal vond hij ook hier razendsnel een enthousiaste schare volgelingen - werkelijk zinderde van de 'bio-elektriciteit’. Reich kwam vervolgens op het idee om deze energiedeeltjes eens nader te bekijken onder de microscoop, en ontdekte zo zijn orgonen.
Gewapend met deze ontdekking toog Reich in 1939 naar Amerika, waar hij in het plaatsje Rangeley in Maine het gigantische onderzoekscomplex Orgonon liet bouwen. Zijn belangrijkste ontdekking aldaar was dat zijn orgonenergie gewoon uit de lucht was op te vangen in zogeheten 'orgonenkastjes’. Het bewijs was dat de temperatuur in deze manshoge, uit hout, staal en wol opgetrokken constructies gemiddeld één graad hoger was dan de ruim te waarin het apparaat zich bevond. Patiënten die in deze kastjes plaatsnamen, genazen dan ook in een mum van tijd van hun verkoudheid, brandwonden en zelfs kanker. Enthousiast stuurde Reich zijn bevindingen naar de op dat moment in New York woonachtige Albert Einstein.
Het pleit voor Einsteins intellectuele nieuwsgierigheid dat hij Reichs brief beantwoordde met de uitnodiging om eens langs te komen. Na hun vijf uur durende ontmoeting in begin 1941 dacht Reich eindelijk de erkenning te hebben gevonden waarop hij zo lang had gewacht. Niet alleen had Einstein zich uitermate vriendelijk gedragen, hij reageerde ook verbluft op de demonstratie van Reichs uitvinding. Einstein: 'Als dit echt klopt, dan betekent het de grootste wetenschappelijke klapper van de mensheid.’ 'Begrijpt u nu waarom iedereen ter wereld mij voor gek verslijt?’ vroeg Reich hem opgewonden. 'En hoe!’ antwoordde Einstein geamuseerd, waarna hij aanbood het fenomeen in zijn eigen laboratoria nader te onderzoeken.
Terwijl Reich wekenlang euforisch door Orgonon stuitert, ontdekt Einstein echter een simpele verklaring voor het temperatuurverschil: door de geringere luchtcirculatie is het in een kleine afgesloten ruimte altijd iets warmer dan in de omliggende ruimte. Tezamen met zijn onderzoeksresultaten stuurt hij Reich een in warme bewoordingen gesteld briefje dat het voor een wetenschapper niet wijs is om al te lang achter luchtkastelen aan te jagen.
ALS ER EEN moment valt aan te wijzen waarop Reich definitief de controle over zijn geest verloor, dan was het dit wel. Hardnekkig aan zijn orgonenergie vasthoudend, overschreeuwde hij Einsteins afwijzing met steeds gekkere uitvindingen, waarvan het hoogtepunt wel de cloudbuster is. Met dit uit holle pijpen opgetrokken apparaat schoot Reich zijn orgonen op onbewolkte luchten in de verwachting dat het dan zou gaan regenen. Volgens zijn aanhangers schijnt dit hem overigens inderdaad een aantal malen te zijn gelukt. Verder vestigde Reich nog even zijn hoop op een miraculeuze steunbetuiging van de vliegende schotels die hij in de jaren vijftig overal in de lucht meende te ontwaren, totdat hij besefte dat zelfs de buitenaardse wezens zich tegen hem hadden gekeerd.
De geschriften uit zijn laatste vijftien levensjaren tonen hem als een gebroken en verbitterd man. In zijn laatste boek, The Murder of Christ uit 1953, openbaarde hij zich openlijk als de nieuwe Messias die het leed van de wereld op zijn schouders torst. Zijn waandenkbeelden maakten hem vervolgens tot een gemakkelijke prooi voor de Amerikaanse keuringsdienst van waren, die hem in 1956 veroordeelde wegens het zonder enig tastbaar bewijs verkopen van tegen elke denkbare ziekte werkzame houten kastjes. Reichs uiteindelijke vonnis was inderdaad wat hardvochtig: twee jaar gevangenisstraf alsmede de verbranding van alle Amerikaanse edities van zijn boeken, waaronder ook zijn vroege klassiekers Character Analysis en The Mass Psychology of Fascism. In 1957 stierf Wilhelm Reich in de gevangenis aan een hartaanval. Zijn eigen, enigmatische karakterpantser nam hij met zich mee in zijn graf. De wereld die hem later met de slogan Make Love, Not War alsnog in de armen sloot, vraagt zich nog steeds verbijsterd af wie deze geniale gek nu eigenlijk was.
In Dusan Makavejevs docudrama WR: Mysteries of the Organism uit 1971 vraagt de filmer aan een naast Orgonon (nu het Wilhelm Reich Museum) wonende oude dorpsagent wat zijn mening was over Reich. Als antwoord wijst de politieman op zijn gemillimeterde hoofd en zegt: 'Hij was zo iemand die zijn haren niet kort droeg, zoals normale mensen. Hij liet het groeien. En dan kamde hij het ook nog eens omhoog, tegen de zwaartekracht in.’